ILUZIONE ABSURDE

ILUZIONE ABSURDE

(1)

E ëndërrova lirinë si një qiell pa kufij, derisa kuptova se edhe qielli ka kufij në syrin e një të burgosuri. Kam pritur dashurinë që do më shpëtonte, por ajo vinte gjithmonë me një çmim: ta shisja apo të humbisja veten. U luta për të gjetur kuptimin, por gjithçka që zbulova ishte një absurditet i paketuar bukur me emrin "arsye njerëzore". Dhe aty, mes zbrazëtisë, kuptova: më shumë se gjithçka, unë isha thjesht një "besimtar" i bindur i iluzioneve që më ushqyen kur isha i uritur për kuptim.Kam jetuar vite të tëra në një shtëpi të ndërtuar me ëndrra që nuk ishin të miat. Muret ishin pikturuar nga shpresat e të tjerëve, dritaret hapeshin vetëm në drejtim të asaj që të tjerët quanin “sukses”, dhe çdo pasqyrë në atë shtëpi më tregonte një version timin që duhej të buzëqeshte... edhe kur shpirti më dridhej nga brenda.

Kam dashur të jem “dikushi”. Por kurrë nuk pyeta se kush është ky dikushi.
Thjesht e ndoqa hijen e tij nëpër qytete, nëpër rrjete, nëpër salla ku duartrokitjet tingëllonin më shumë si klithma të një turme që duartroket zbrazëtinë.

Iluzioni i parë ishte dashuria, e madhe, e zjarrtë, por gjithmonë me kushte.
Më mësoi se nuk ka gjë më të frikshme se të duash dikë që të do vetëm kur je ai që ata duan të jesh.
Dashuria ime bëhej një kloun që qeshte në një skenë bosh, vetëm që të mos humbiste publikun.
Derisa një ditë, nuk mbeti më askush në rreshtat e parë.

Iluzioni i dytë ishte suksesi. E përfytyrova si një majë mali, e mbuluar me dritë. Por kur u ngjita, pashë vetëm të tjerë që shtyheshin për të zënë një vend më afër majës. Të djersitur, të lodhur, të zbrazët... e të gjithë me sytë në një pasqyrë që e quanin “imazh”.
Asnjëri nuk shikonte poshtë. Askush nuk e donte horizontin.
Sepse suksesi na mësoi të ngjitemi, jo të jetojmë.

Iluzioni i tretë ishte jeta vetë. E mendova si një rrugëtim ku do të gjeja veten. Por çdo hap më çonte më larg prej saj.
Fjala “vetja” filloi të më duket si një zhurmë bosh që përdoret kur njerëzit duan të tingëllojnë të thellë.
Sepse, në të vërtetë, njeriu më shumë shpik veten sesa e gjen.

Dhe tani, kur çdo gjë duket sikur po rrëzohet, e jo si një tragjedi, por si një çlirim nga e vjetra, filloj të shoh më qartë.

Shoh se si bota ndërton tempullin e absurdit me tulla iluzionesh.
Na mësojnë të duam pa ndier, të flasim pa menduar, të besojmë pa pyetur.
Na mësojnë të ndjekim dritat, edhe kur ato na verbojnë.

Por unë s’dua më të jem sy i verbër në një botë që lëvdon dritën e dobët.
Nuk dua të jem i zgjuar në një realitet që është ëndërr e rreme.
Nuk dua të jem i suksesshëm në një sistem ku vlera matet me klikime dhe ndjenja me pëlqime.

Dua të jem asgjë, sepse vetëm kur je asgjë, nuk ka çfarë të të humbasë.
Dhe atëherë ndoshta, për herë të parë, njeriu fillon të jetë i lirë...dhe liria, ajo e vërteta, s’është një çelës që hap portat e botës, por një vetëdije që të lejon të shohësh se portat nuk kanë ekzistuar kurrë. Ishin vetëm frikërat tona që ndërtuan mure, vetëm ëndrrat tona të deformuara që na vunë pranga të padukshme.

Më mjaftoi një çast meditimi për të kuptuar se çdo gjë që kam qenë, kam qenë sepse duhej të isha,  për të tjerët, për sistemin, për një të ardhme që më premtuan që në fëmijëri, por që asnjëherë nuk më përkiste mua. Çdo arritje  ishte një rrëfim që të tjerët donin ta dëgjonin. Dhe çdo dështim, një mëkat për të cilin më ndëshkonte një botë që s’dinte as ç’më duhej.

Tani e shoh më qartë: çdo "duhet" që më është thënë ishte një zinxhir që i shtrëngonte shpirtit hapësirën për të marrë frymë.
"Duhet të jesh i mirë."
"Duhet të bësh krenar dikë."
"Duhet të arrish më shumë."
Po a më pyeti ndonjëherë dikush ç’doja unë?
A më lejuan ndonjëherë të jem i dobët, i hutuar, i pambrojtur, pa u quajtur dështak?

Kam filluar të dyshoj se ndoshta vetë fjala "njeri" është një projekt i papërfunduar që shoqëria përpiqet ta përfundojë sipas shablloneve të veta. E quajnë “burrë” atë që nuk qan. “Grua” atë që sakrifikon gjithmonë. “I suksesshëm” atë që nuk flet për dhimbjet e tij.
Dhe për çdo përjashtim, shoqëria jep një dënim të padukshëm. Të harrojnë. Të shpërfillin. Të përçmojnë.

Por unë tani zgjedh të jem dështimi i çdo norme që më ka burgosur mendjen. Zgjedh të jem ai që nuk kuptohet lehtë, sepse nuk kam më nevojë të kuptohem. Kam nevojë të jetoj, pa skenarë të gatshëm.

Po mësoj ta dua zbrazëtinë. Po mësoj të rri në dhimbje pa e mbuluar me fraza. Po mësoj të qesh pa arsye. Po mësoj të rri me njerëz pa u ndjerë i detyruar t’u shpjegoj gjithçka. Po mësoj të mos shpjegoj më as veten.

Sepse vetja nuk është një përmbledhje argumentesh për të bindur botën. Vetja është thjesht: një pranverë që s’pret leje për të lulëzuar.

Kam filluar të flas me veten jo për ta qortuar, por për ta dëgjuar. Dhe sa shumë ka për të thënë! Jo me fjalë të mëdha, jo me filozofi të zbukuruara, por me çaste meditimi që marrin frymë si deti natën.

Dhe, po... dua të jem asgjë. Jo nga dëshpërimi, por nga një zgjedhje e vetëdijshme që të mos jem një tjetër pasqyrë që reflekton idetë e një bote të sëmurë. Dua të jem si ajri: pa formë, por jetik. Pa zë, por thelbësor. Pa nevojën për të qenë “dikushi” për të ekzistuar.

Në këtë zbrazëti, ku gjithçka duket se ka humbur kuptimin, ndoshta është momenti që kuptimi të rilindë. Jo më si koncept i madh, por si ndjesi e vogël që lind në një mëngjes të qetë, në një përqafim të sinqertë, në një çast të vërtetë që nuk kërkon duartrokitje.

Sepse, në fund të fundit, ndoshta liria e vetme është të pranosh se nuk do ta kuptosh kurrë jetën… dhe ta duash gjithsesi.

Dhe kështu, më mbetet vetëm një pyetje që më ndjek si një hije në mesnatë:

Nëse gjithçka që dimë është ndërtuar mbi iluzione, çfarë mbetet kur çdo iluzion shembet, dhe a kemi guximin ta shohim atë që mbetet?


(2)


Iluzioni i shikimit të parë

Njerëzit ecin me sytë hapur dhe mendjen e fjetur. Shikojnë, por nuk shohin. Shohin, por nuk kuptojnë. E kuptojnë, por nuk ndiejnë. Dhe kur ndiejnë, zakonisht është tepër vonë sepse ndjenja e parë është zakonisht një mashtrim, një iluzion i bukur që e vesh realitetin me petkun e dëshirës.

Iluzionet absurde nuk janë vetëm gënjeshtra të mëdha që na i servon bota, por më shumë janë gënjeshtra të vogla që ne ia shesim vetes përditë. "Unë jam i lumtur", thotë dikush, ndërkohë që buzëqeshja e tij është një maskë që nuk mban më peshën e dhimbjes. "Unë jam i lirë", thotë një tjetër, ndërsa është i lidhur me vargonjtë e pritshmërive të botës. "Unë jam i suksesshëm", thotë një i tretë, duke matur veten me numra që nuk kanë shpirt, me arritje që nuk kanë kuptim përveçse në sytë e të tjerëve.

E tillë është tragjikomedia e qenies njerëzore: një qenie që vrapon pas iluzioneve që vetë i ka krijuar, duke bërë të pamundurën për t’i besuar si të vërteta, sepse e vërteta e pastër është shpesh më e frikshme se çdo mashtrim i bukur. Dhe kur dikush përpiqet të thyejë këtë xham të mjegullt e t’i tregojë realitetin, ai quhet pesimist, i çmendur, i thelluar tepër, i palexueshëm.

Ne e kemi shndërruar veten në aktorë të një shfaqjeje që nuk e kuptojmë, por që jemi të detyruar ta luajmë. Çdo mëngjes veshim rolin tonë, dalim në skenë, flasim sipas skenarit, qeshim sipas orarit dhe qajmë në heshtje kur mbaron shfaqja. Dhe kështu kalon dita, viti, jeta…

Por dikur, në mes të kësaj skene të kotësisë, ndodh një çarje e vogël. Një pyetje e pakëndshme troket në mendje: "Po sikur gjithçka që kam besuar të mos ketë qenë veçse një pasqyrë që reflekton dëshirat e mia dhe jo realitetin?"

Njeriu ndalet. Dëshiron të ecë përpara, por papritur e kupton që nuk e di më se kush është. Çdo përkufizim që ka ndërtuar për veten rrëzohet. Nuk është as ai që shoqëria e quan, as ai që pasqyra i shfaq, as ai që të tjerët e duan të jetë. Në atë çast fillon zbërthimi.

Zbërthimi i njeriut nis me një dyshim të vogël: një fije e hollë mosbesimi që kap veten në një moment reflektimi. Një pasqyrë që thyhet, një frazë që nuk përputhet me ndjesinë e brendshme. Dhe si çdo fije e ndritshme që nis të griset, tërheq pas vetes gjithë strukturën e iluzionit që e ka mbështjellë shpirtin për vite me radhë.

Atëherë njeriu pyet për herë të parë ndryshe: jo më "Çfarë dua të bëhem?", por "Kush jam vërtet kur gjithçka tjetër rrëzohet?"

Të jesh i ndershëm me veten është udhëtimi më i frikshëm, sepse ajo që mund të zbulojmë është shumë më ndryshe nga ajo që kemi ndërtuar për dekada. Iluzioni absurd është një mur i lartë, por shumë i brishtë. Ai rrëzohet vetëm nga një pyetje e vërtetë.

Dhe ja ku mbetemi, përballë një reflektimi që nuk ka më maska, as drita skene. Vetëm ne dhe hija jonë.

A është egoja që më përcakton kush jam… apo thjesht ajo që më pengon të jem?

(3)

Dënesa që nuk i dëgjon kush dhe indiferenca që vret më shumë se britma

Ka një çast në jetën e çdo njeriu kur të gjitha zhurmat e jashtme mbyten, por brenda teje shpërthen një zë që s’e ke dëgjuar kurrë më parë. Ai nuk bërtet, nuk lutet, nuk akuzon, vetëm të shikon. Dhe nuk është një shikim që vjen nga pasqyra, por nga thellësia e shpirtit tënd. Është ai shikim që të thotë: “Ti e di.”

Ti e di çfarë ke bërë.

Ti e di për çfarë ke heshtur.

Ti e di kur je bërë vegël dhe kur ke heshtur si shpëtimtar.

Ti e di kur ke ndihmuar për t’u dukur, dhe kur ke heshtur për të mos humbur diçka që s’ishte kurrë vërtet e jotja.

Ti e di.

Por njerëzit janë mjeshtër të harrimit. Jo të harresës së kujtimeve, por të vetvetes.

Harrimi nuk është më një akt i padashur, por një mbijetesë e programuar. Ne harrojmë që jemi njerëz, dhe kujtojmë vetëm që jemi profile, statuse, grada, tituj, fitore. Harrojmë se jemi ndjeshmëri, brishtësi, dobësi, dhimbje, turp. Dhe për këtë turp fshihemi pas logjikës.

Krijojmë teori për të justifikuar mospraninë tonë. Fshehim pas moralit mungesën e dhembshurisë. E quajmë maturi atë që është vetëm frikë. E quajmë përulësi, atë që është mungesë guximi. E quajmë paqe, atë që është vetëm heshtje përballë dhimbjes së dikujt tjetër.

Ky është shekulli i arsyes së mbrojtur, por jo të zbuluar. Jetojmë për t’u shpjeguar, jo për të kuptuar. Pranojmë të vuajmë në heshtje, vetëm që të mos shkelim kodin e turmës. Dhe në këtë heshtje, vdes njeriu.

Në dhomën e errët të brendshme të çdo njeriu ka një dënesë. Nuk ka zë, por ndihet. Nuk ka fjalë, por dhemb. Është dënesa e gjithçkaje që nuk u tha, nuk u bë, nuk u mbrojt. Dënesa e një fëmije që u rrit pa ngrohtësinë e një përqafimi. Dënesa e një gruaje që nuk u dëgjua kurrë. E një burri që nuk mund të qajë. E një gjyshi që vdiq me kujtimet e thinjura në flokë. 

Dënesat e patreguara janë trashëgimi. I kalojmë nga brezi në brez si mallkime të pa filtruara. E kjo është arsyeja pse disa fëmijë qajnë pa arsye. Disa adoleshentë ndihen bosh pa kuptim. Disa të rritur s’e dinë pse nuk e duan veten. Sepse mbartin dënesën e atyre që erdhën para tyre dhe nuk e thanë dot.

Por ka një tjetër rrezik që vjen me heshtjen: ajo kthehet në gur. Sa më shumë që hesht, aq më shumë ngurtësohesh. Fillimisht, për të mos lënduar të tjerët. Pastaj, për të mos u lënduar vetë. E në fund, nuk ndjen më asgjë, as për veten.

Në këtë botë, ku britmat dëgjohen më shumë se ndjesitë, heshtja vdes e pandjerë. Dhe vdes me të edhe njeriu i brendshëm. Sepse nuk është zhurma që e vret shpirtin, por mungesa e një veshi që dëgjon pa paragjykim. Një shpirt nuk kërkon shpëtimtar, por një dëgjues. E të dëgjosh nuk është të dëgjosh fjalët, por dridhjen që ato mbajnë brenda vetes.

Ndoshta prandaj ndihen bosh njerëzit, edhe kur janë të rrethuar nga të tjerë. Sepse kanë mësuar të flasin, por jo të ndihen. Kanë mësuar të reagojnë, por jo të ndjejnë. Kanë mësuar të heshtin për të shpëtuar nga dënimi, por jo për të dëgjuar shpirtin e vet.

Në fund të ditës, njeriu nuk ka nevojë për më shumë lavdërime, por për më shumë dëgjim që kuptohet. Më shumë pyetje që nuk kërkojnë përgjigje, por prani. Sepse ka kohë kur pyetja më e sinqertë nuk është “çfarë po ndodh me mua?”, por:

“A ka mbetur ndonjë pjesë e imja që nuk ka mësuar ende të heshtë për të mbijetuar?”

(4)

Sytë që nuk shohin më asnjë dritë 

Ka njerëz që ecin çdo ditë në rrugë, flasin, qeshin, përshëndesin, bëjnë plane, hanë, flenë, punojnë, dashurojnë dhe urrejnë, por janë të vdekur. Jo në trup, por në shpirt. E sytë e tyre, nëse i vëzhgon thellë, të tregojnë një varr të hapur që nuk e ka mbuluar ende dheu. Sytë e atyre që nuk shohin më dritë.

Dhe nuk është se nuk ka dritë. Ndoshta ka, diku. Por kur njeriu vendos të mos besojë më, nuk ka më asgjë që e rikthen. Iluzionet janë vrarë.. Kjo është ajo vdekje që nuk zhurmon, që nuk bëhet lajm, që nuk qan askush, por që ka marrë më shumë jetë se çdo epidemi.

Në fillim, ndoshta, kishte një shpërthim. Një ëndërr. Një pasion që digjte si meteor në brendësi. Një revoltë. Një zemër që godiste kafazin e kockave për të thënë "Unë jam! Më dëgjo!". Por bota nuk e dëgjoi. Apo, edhe më keq: e dëgjoi dhe e përbuzi, dhe ai u tërhoq në vetmi nga ajo përbuzje.

Aty fillon thyerja. Jo menjëherë. E para thyhet krenaria. Pastaj heshtja bëhet shok. Njeriu mëson të mos presë. Të mos besojë. Të mos kërkojë. Fillon të flasë me veten, e më pas ndalon edhe këtë. Zëri i brendshëm që dikur e kishte një emër,  ndoshta "shpresë", ndoshta "zot", ndoshta "fati",  zhduket. Tani është vetëm. Vetëm dhe bosh.

Shoqëria i lavdëron ata që "dinë të përshtaten", që "kanë logjikë të ftohtë", që nuk lënë veten të rrëmbehen nga emocionet. Por a nuk janë ata, në thelb, viktimat e para të sistemit absurd të iluzioneve që vetë njerëzimi ka krijuar për të mbijetuar?

Kur gjithçka bëhet një skenë ku secili luan një rol, a nuk është pikërisht ai që refuzon të aktrojë që përfundon i çmendur? Në një botë ku normaliteti është çmenduri kolektive, të jesh i shëndoshë është të jesh i huaj. Kështu lind ai që sytë nuk i përdor më për të parë dritë, por vetëm për të parë pengesat.

E kur edhe pengesat nuk kanë më rëndësi, kur gjithçka përthithet nga një apatí e padukshme, sytë mbyllen. Jo fizikisht, por shpirtërisht. Ata shikojnë gjithçka dhe nuk shohin më asgjë. As të bukurën, as të keqen, as shpresën, as përpëlitjen. Ata janë bërë të padukshëm në këtë botë që ka frikë nga vërtetësia.

Në këtë temë, nuk flas për heronjtë e librave, as për filozofët që shpikin shkenca mbi dhembjen. Flasim për njeriun që rri pranë teje në autobuz, që ndan bukën me ty, që të shikon e të buzëqesh, por që brenda është një shkretëtirë.

Të shohësh sytë e tij dhe të mos kuptosh asgjë, kjo është tragjedia më e madhe njerëzore. Sepse nuk është ai që është bosh. Është bota që nuk ka më gjuhë për të folur me të.

Dhe kështu, ai mbetet: një trup që ecën në mes nesh, i padukshëm, i pakuptuar, i harruar.

Por çfarë e vret më shumë shpirtin e njeriut: humbja e dritës, apo bindja se askush nuk do ta kuptojë dot kurrë përse ajo dritë u fik?!

(5)

Brenda një kafeneje të mbushur me njerëz, qeshja është gjithmonë më e zhurmshme se heshtja. Është më e sigurt, më e pranueshme, më e shpjegueshme. Askush nuk e pyet një njeri pse qesh. Por nëse hesht, ose nëse sheh përtej gotës, përtej fjalëve të zakonshme, atëherë fillojnë pyetjet. Dhe njeriu i sotëm i druhet pyetjeve më shumë se çdo gjë tjetër. Qeshja është bërë një maskë. Jo më një shprehje e gëzimit, por një mënyrë për të shmangur thellësinë. Një truk për të mos u ndalur gjatë në tema që mund të hapin plagë. Një mekanizëm mbijetese që njeriu e përdor për të shpëtuar nga vetja, por që në të vërtetë e mban të burgosur. Në shoqërinë moderne, qeshja është bërë normë e detyrueshme. Madje, më shumë se një ndjenjë, ajo është bërë një rregull social. Duhet të qeshësh me memet, me situatat absurde, me veten, edhe kur vuan. Sidomos kur vuan. Sepse po i le të tjerët ta ndjejnë atë dhimbje që të përvëlon brenda, mund të jesh "i rëndë", "i mërzitshëm", ose më keq, i vërtetë. Dhe kështu njeriu fillon të ushtrojë veten për të qeshur. Jo sepse ndjen gaz, por sepse ndjen detyrim. Deri sa një ditë, truri e mëson këtë automatikisht. Qeshja bëhet refleks. E më pas... e zbrazët.

A nuk është kjo më e trishtueshme se lotët? Të qeshësh pa ndjerë. Të përdridhesh nga një gëzim që nuk ekziston. Të marrësh rolin e argëtuesit në një teatër të përbotshëm, vetëm për të mos përballuar boshllëkun që fillon kur heshtja zgjat më shumë se tre sekonda. Në kohët e vjetra, njerëzit qanin më shpesh në publik. E qara nuk ishte turp. Ishte sinjal i një shpirti që thërriste për ndihmë, ose që shprehte dhembje pa frikë. Sot, e qara është një gjest që ruhet për vetminë. Në publik, zëvendësohet nga qeshja. Qeshja si fasadë. Si përkthim i emocioneve që s'mund të tregohen.

Në këtë temë, nuk flitet për humorin që buron nga absurditeti i jetës. Ai është i shëndetshëm. Flitet për qeshjen që lind nga frika. Qeshjen që shërben si një çelës për të mbyllur dyert që mund të hapnin ndjeshmëri të vërtetë. Qeshjen që është më afër një psherëtime sesa një shpërthimi gëzimi. Dhe kur njeriu nis të mos e njohë më dallimin mes të qeshurës dhe të qarës së brendshme, atëherë fillon një tjetër zbrazëti, ajo ku as vetja nuk të beson më. Ku pas çdo batute, qëndron një dëshirë për të shpëtuar nga ndjesia e braktisjes që nuk guxon të përmendet. Prandaj, ndoshta s'ka pyetje më therëse për një shpirt të gjallë se kjo: Kur qesh, a është shpirti yt me ty, apo po të vëzhgon i heshtur nga një qoshe tjetër e brendshme, duke pritur që më në fund ta pranosh dhimbjen e vet?

(6)

Koha - dimensioni që na rrethon

Koha nuk është shpikje e njeriut. Ajo ishte këtu shumë përpara se të shfaqej njeriu, përpara tokës, përpara yjeve. Që nga çasti i parë i ekzistencës,  çfarëdo që ai të ketë qenë, koha ka rrjedhur si një lumë i padukshëm që mbart gjithçka me vete.

Ne nuk e krijuam kohën, ne thjesht e vumë re. Në fillim, e ndjemë nëpër ndryshimet e natyrës: në stinët që pasonin njëra-tjetrën, në trupat që plakeshin, në lumin që nuk kthehej më pas. Më vonë, e ndamë në njësi të matshme, i dhamë emra dhe numra, derisa e kthyem në një sistem të saktë për matjen e asaj që nuk ndalet kurrë.

Por matja e kohës solli edhe një pasojë të çuditshme: na bëri të mendojmë se mund ta kontrollojmë. Krijuam orë, kalendarë, afate, duke e rrethuar veten me kufij të padukshëm. Ndërkohë, koha vazhdonte të ishte ajo që kishte qenë gjithmonë, një prani absolute, e pandalshme, që nuk i bindet asnjë rregulli njerëzor.

Koha nuk ka nevojë për ne. Ne kemi nevojë për të. Sepse pa të, nuk do të mund të dallonim as lindjen nga vdekja, as fillimin nga mbarimi. Ajo është skena ku luhet çdo akt i ekzistencës.

E megjithatë, teksa e matim, humbim ndjesinë e saj të vërtetë. Shpesh e shohim si një vijë nga e shkuara drejt së ardhmes, duke harruar se jemi gjithmonë brenda saj, në këtë të tashme që nuk largohet kurrë, por vetëm transformohet.

Pyetja mbetet: Nëse koha është gjithmonë këtu dhe ne gjithmonë brenda saj, a jemi vërtet duke e jetuar, apo thjesht duke numëruar kalimin e saj?

(7)

Vetmia në epokën e lidhjeve të pafundme

Asnjëherë më parë njerëzit nuk kanë qenë kaq të lidhur me njëri-tjetrin. Rrjetet sociale, komunikimi i menjëhershëm, pamjet dhe fjalët që kalojnë me shpejtësinë e dritës nga njëra anë e botës në tjetrën. Dhe megjithatë, asnjëherë më parë njerëzit nuk janë ndjerë kaq të vetmuar. Kjo është kontradikta e kohës sonë: një botë që premton shoqëri të pafundme, por prodhon izolim më të thellë. Ne kemi me qindra “miq” digjitalë, por gjithnjë e më pak njerëz që i shohim sy më sy. Flasim pa pushim, por rrallë dëgjojmë. Ndajmë imazhe të lumturisë sonë, por fshehim dhimbjet që askush nuk i sheh. Në këtë lojë të pasqyrave, njeriu gjen vetëm më shumë boshllëk. Vetmia moderne nuk është mungesë njerëzish përreth. Është mungesë lidhjeje të vërtetë. Është të kesh gjithë botën në duar dhe të mos kesh askënd kur shpirti kërkon ngrohtësi. Është të shfaqesh i dukshëm në ekran, por i padukshëm në zemër. Ndoshta thelbi i kësaj vetmie qëndron te fakti se njeriu ka harruar të rrijë me veten. E ka zëvendësuar qetësinë me zhurmë, meditimin me shpërqendrim, praninë e brendshme me stimuj të pafund. Dhe kur vjen momenti i qetësisë, e gjen veten përballë një boshllëku që nuk di si ta përballojë. Por ky boshllëk është thirrja më e vërtetë që jeta i bën njeriut: të zbresë në thellësinë e vetes dhe të mësojë të jetë shok i vetvetes, para se të kërkojë shoqërinë e të tjerëve.

Pyetja që lind është kjo: A është vetmia e sotme një dënim i epokës sonë, apo është dhurata më e madhe që mund të na shtyjë drejt një njohjeje më të thellë të vetes?

(8)

Frika e njeriut nga liria

Liria është fjala më e dëshiruar dhe njëkohësisht më e keqkuptuar nga njeriu. Ne e thërrasim me pasion, e shkruajmë në flamuj, e mbrojmë me gjak, por rrallë e përballojmë në thellësinë e saj. Sepse liria e vërtetë nuk është thjesht mungesa e zinxhirëve të jashtëm, por një boshllëk i hapur ku nuk ke më alibi, as justifikim, as zotërues mbi jetën tënde. Kur njeriu thotë “dua të jem i lirë”, shpesh kërkon vetëm të zëvendësojë një kufizim me një tjetër më të ëmbël, një autoritet me një tjetër më të pranueshëm, një rregull me një tjetër më të lehtë. Por liria e zhveshur nga çdo kornizë është një terren i frikshëm: aty nuk ka askënd për të treguar fajtor kur gjërat shkojnë keq, nuk ka dorë që udhëzon, nuk ka rrugë të trazuar më parë. Është një hapësirë ku zgjedhja të rëndon si një shkëmb dhe përgjegjësia bëhet peshë e përditshme.

Historia e njerëzimit është plot me prova të kësaj frike. Njerëzit kanë shpikur ligje, sisteme, dogma, hierarki, jo vetëm për të bashkëjetuar, por edhe për t’i ikur ankthit të lirisë absolute. Sepse është më e lehtë të bindesh se dikush tjetër di më mirë se ti, se dikush tjetër mban drejtimin, se ekziston një “duhet” që të çliron nga barra e zgjedhjes së pafund. Madje edhe në jetën e përditshme, e shohim këtë. Shumë e quajnë veten të lirë, por zgjedhjet e tyre janë të diktuara nga opinioni i të tjerëve, nga presioni i shoqërisë, nga modat e momentit. Ata nuk guxojnë të dalin nga rruga e shumicës, jo se nuk duan, por se liria e tyre i tremb më shumë se robëria e zakonshme. Sepse robëria ka një qetësi të vetën: të kursen nga ankthi i përgjegjësisë. Por a është e mundur të jesh vërtet i lirë? Liria nuk do të thotë mungesë e çdo kufiri, por aftësia për të njohur kufijtë dhe për të zgjedhur vetë si t’i kapërcesh. Ajo nuk është një dhuratë që të jepet, por një gjendje që e fiton vetëm kur pranon peshën e saj të plotë. Liria është e tmerrshme sepse është e vërtetë, dhe e vërteta nuk i jep njeriut asnjë garanci. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, shumica zgjedh të mos e jetojë. E mbështjell me justifikime, me rregulla të huaja, me kufij të lehtë për t’u pranuar. Sepse është më e thjeshtë të jetosh i udhëhequr sesa të pranosh se nuk ke asnjë rrugë të caktuar dhe se ti vetë duhet ta krijosh atë, hap pas hapi.

Atëherë lind pyetja e hidhur: A e do njeriu lirinë, apo thjesht e përdor si një iluzion për të fshehur frikën e tij më të madhe - frikën nga vetja?

(9)

 Kur trupi bëhet burg i shpirtit

Trupi është dhuratë dhe burg njëkohësisht. Ai na jep aftësinë të përjetojmë botën, të prekemi, të shijojmë, të dëgjojmë dhe të shohim. Por po aq shpesh, ai kthehet në një qeli që kufizon shpirtin, një mur që e pengon të shtrihet më larg se kufijtë e mishit. Njeriu e adhuron trupin, e stolis, e ushqen, e trajton, por rrallë e pranon të vërtetën më të thellë: se çdo bukuri, çdo forcë, çdo ndjenjë fizike është e përkohshme, e lidhur pazgjidhshmërisht me degradimin dhe shuarjen. Shpirti, nëse ekziston siç e ndjejmë, është i pangopur. Ai nuk njeh kufij, nuk ka moshë, nuk plaket. Trupi, përkundrazi, është i brishtë dhe i kufizuar. Kjo përplasje mes infinitit të brendshëm dhe kufizimit të jashtëm është një nga tragjeditë e fshehta të ekzistencës njerëzore. Njeriu sheh ëndrra pa fund, por trupi ka nevoja të vogla e të vazhdueshme që shpesh e mbajnë shpirtin të ulur për tokë. Në këtë kuptim, trupi është edhe një mësues mizor: ai na përkujton çdo ditë se nuk jemi të gjithëfuqishëm, se nuk mund të zgjasim pa fund, se ka një kufi për çdo gjë. Është një këshillë se nuk zotërojmë asgjë plotësisht, as shëndetin, as kohën, as lirinë e plotë. Shumë prej ritualeve të shoqërisë njerëzore - nga estetika tek sporti, nga ushqimi tek erotika - nuk janë gjë tjetër veçse përpjekje për ta pajtuar shpirtin me trupin, për të bindur njëri-tjetrin se mund të bashkëjetojnë në harmoni. Por sa herë arrijmë në këtë ekuilibër, trupi na e kujton me sëmundje, dhimbje, lodhje ose pleqëri se ai nuk është një shtëpi e përjetshme, por vetëm një strehë kalimtare. Pikërisht këtu lind pyetja: a jemi ne trupi që vdes, apo shpirti që mbijeton? Apo ndoshta jemi një bashkim i përkohshëm i të dyjave, një marrëveshje e shkurtër mes materies dhe së padukshmes?

Në fund, çfarë është më e frikshme: të pranosh se je vetëm trup që do të shuhet, apo se je një shpirt i përjetshëm i mbyllur përkohësisht në një kafaz prej mishi?

(10)

Iluzioni i progresit të pafund

Njeriu gjithmonë ka dashur të ecë përpara, të ndërtojë më shumë, të shpikë më shumë, të arrijë më lart. Progresi është bërë mitologjia e epokës moderne, një zot i padukshëm për të cilin sakrifikojmë kohë, marrëdhënie, shëndet e shpesh edhe kuptimin e vet të jetës. Çdo brez mendon se është më i mençur dhe më i zhvilluar se ai para tij, duke harruar se zhvillimi nuk është i njëtrajtshëm dhe se çdo hap përpara sjell edhe një hije të re. Teknologjia na dha fuqi të pamenduara më parë: fluturim mbi re, komunikim në çast me kontinente të largëta, manipulim të materies e madje edhe të vetë jetës. Por bashkë me këto, solli edhe ankthin e humbjes së kuptimit. Nëse dje kërkonim të mbijetonim, sot kërkojmë të justifikojmë pse mbijetojmë. Çdo shpikje na premton liri, por shpesh na shton një varësi të re: nga makinat, nga pajisjet, nga ekranet, nga shpejtësia që nuk na le më të frymojmë. Progresi i pandalshëm është një iluzion, sepse gjithmonë ekziston një kufi i ri që na bën të ndjehemi ende prapa. Njeriu nuk e arrin kurrë një pikë përfundimtare të qetësisë, për shkak se vetë dëshira për të përparuar ushqehet nga ndjenja se nuk mjafton kurrë. Një qytet ndërtohet, por menjëherë lind ideja për ta bërë më të madh; një teknologji shpiket, por nesër del një më e re që e bën të vjetrën të pavlefshme. Në këtë garë të pafund, kemi harruar të pyesim: çfarë kuptimi ka gjithë kjo ecje përpara nëse nuk dimë drejt cilit horizont po shkojmë? Mos ndoshta progresi është vetëm një rreth që e quajmë vijë të drejtë, një përpjekje për t’i dhënë vetes ndjesinë e lëvizjes, kur në fakt po rrotullohemi gjithnjë në të njëjtën zbrazëti?

Pyetja që lind është kjo: Nëse një ditë do të arrinim gjithçka që ëndërrojmë, a do të ishim më në fund të qetë, apo do të shpiknim ëndrra të reja vetëm për të mos pranuar boshllëkun që na pret pas çdo arritjeje?

(11)

Dashuria si pasqyrë dhe si grackë

Dashuria është një nga paradokset më të mëdha të njeriut. Ne e përjetojmë si një forcë që na çliron, por shpesh ajo bëhet edhe zinxhiri më i padukshëm që na lidh. Ajo na jep ndjesinë e pafundësisë, por na zhyt edhe në ankthin e humbjes. Na bën të ndjejmë se kemi gjetur kuptimin, por gjithashtu na zbulon sa të pambrojtur jemi. Dashuria fillon gjithmonë me një pasqyrim. Ne nuk dashurojmë vetëm tjetrin, por atë që shohim nga vetja jonë në të. Në buzëqeshjen e tjetrit shohim shpresat tona, në sytë e tij/saj pasqyrohet dëshira për të qenë të dukshëm. Por ky pasqyrim është i rrezikshëm, sepse herët a vonë, tjetri na zhgënjen jo pse nuk na do, por sepse nuk është në gjendje të mbajë mbi supe gjithë projekcionet tona. Njeriu shpesh kërkon tek dashuria atë që nuk guxon t’ia kërkojë vetes: pranimin e plotë, shpëtimin nga vetmia, një siguri që nuk tundet kurrë. Por dashuria, si çdo gjë njerëzore, është e brishtë dhe kontradiktore. Ajo nuk është asnjëherë e pastër, sepse gjithmonë ndërthuret me ego, me nevojë, me frikë, me të shkuarën tonë të plagosur. Dhe megjithatë, pa dashuri, jeta duket bosh, sikur mungon fryma e brendshme. Është një etje që nuk shuhet kurrë plotësisht. Nëse nuk e përjeton, ndihesh i zbrazët. Nëse e përjeton, ndihesh i frikësuar nga humbja e saj. Ky është paradoksi i saj më i madh: të jesh gjithmonë mes etjes dhe frikës. Shumë njerëz e përjetojnë dashurinë si një fushë beteje mes lirisë dhe lidhjes. Të duash do të thotë të humbësh diçka nga vetja, por të mos duash është një zbrazëti edhe më e madhe. Ne hyjmë në marrëdhënie duke menduar se do të gjejmë shpëtim, por shpesh gjejmë një pasqyrë që na kthen mbrapsht plagët tona më të thella. A është dashuria një dhuratë, apo është thjesht një mekanizëm i brendshëm biologjik që e kemi romantizuar për të mos e përballuar shkretëtirën e vetmisë? Ndoshta është të dyja. Dhe ndoshta, pikërisht për këtë, është po aq e vërtetë sa edhe e rreme, po aq shpresë sa edhe grackë.

Në fund, pyetja që lind është: A e duam tjetrin sepse është ai që është, apo sepse na bën të harrojmë, për pak çaste, boshllëkun tonë të pashpjegueshëm?

(12)

Heshtja si gjuhë e padukshme

Heshtja është një nga forcat më të nënvlerësuara të ekzistencës. Ne flasim për fjalët si mjete komunikimi, për zërat si shprehje të qenies, por shpesh harrojmë se çfarë fuqie fshihet te mungesa e fjalës. Heshtja nuk është boshësi, ajo është hapësira ku gjithçka merr kuptim. Pa të, fjalët do të ishin një rrjedhë e pandërprerë pa formë, një zhurmë e vazhdueshme pa strukturë. Në thellësinë e saj, heshtja është më e vërtetë se çdo fjali. Kur njeriu hesht, ai e ekspozon veten para botës në mënyrën më të ndershme. Sepse fjalët mund të shtrembërojnë, të fshehin, të manipulojnë, ndërsa heshtja tregon gjithçka që fjala nuk arrin ta shprehë. Në një shikim të qetë, në një frymëmarrje të ngadalshme, në mungesën e përgjigjes, shpesh gjejmë më shumë të vërtetë sesa në një orë të tërë bisedash. E megjithatë, njeriu i druhet heshtjes. Në shoqëri, e mbushim çdo boshllëk me fjalë, edhe kur nuk kanë domethënie, vetëm që të mos përballojmë ankthin që sjell mungesa e tyre. Heshtja na detyron të dëgjojmë veten, dhe kjo shpesh është më e frikshme sesa të dëgjosh tjetrin. Për këtë arsye, shpikëm mijëra forma zhurme: biseda të kota, muzikë të pafundme, lajme që përsëriten, tinguj që mbushin hapësirat vetëm për të mos dëgjuar veten tonë të zhveshur. Por heshtja është gjithashtu një gjuhë e fshehtë që e kuptojnë ata që guxojnë të futen brenda saj. Dy njerëz që e ndajnë heshtjen, pa pasur nevojë ta mbushin me fjalë, arrijnë një intimitet që fjalët shpesh e prishin. Sepse aty, në mungesën e tingullit, nuk ka vend për maska: ka vetëm praninë e pastër. Mund të thuhet se heshtja është gjuha e shpirtit. Ajo është e pranishme në lutje, në meditim, në artin e vërtetë, në dashuri, madje edhe në momentin e fundit të jetës, kur fjala shuhet dhe mbetet vetëm fryma e fundit. Heshtja nuk është mungesë, është origjina e çdo gjëje që shfaqet më pas.

Por atëherë lind pyetja: A kemi frikë nga heshtja sepse ajo na tregon kush jemi në të vërtetë, pa arsyetime, pa maska dhe pa fjalë, apo sepse aty ku s’ka tingull, s’ka asgjë që na shpëton nga vetja?

(13)

Të huajt që mbajmë brenda vetes

Njeriu e kalon jetën duke ndërtuar një imazh për veten: kush është, çfarë beson, çfarë do, cilët janë kufijtë e tij. Por brenda kësaj fasade ekziston një tjetër galeri figurash të fshehta, të cilat nuk i pranon kurrë hapur. Janë të huajt që jetojnë në ne: dëshira që nuk i pranojmë, frikërat që i mbysim, mendimet që i fshehim edhe prej vetes. Ato janë zëra që nuk i shfaqim kurrë në dritë, por që udhëheqin hapat tanë në hije. Këta të huaj nuk janë armiqtë tanë, por pjesë të vetes që i kemi dëbuar. Ndonjëherë janë më të mençur se ne, ndonjëherë më të rrezikshëm. Ato përfytyrime të fshehta shfaqen në ëndrra, në gabime të papritura, në fjalë që na shpëtojnë pa dashur. Është sikur vetja jonë e vërtetë përpiqet të thyejë murin e identitetit që kemi ndërtuar për t’u dukur të pranueshëm. Shoqëria na ka mësuar të jetojmë me një version të rregulluar të vetes: të qetë, të kontrolluar, të logjikshëm. Por në të fshehtë, çdo njeri mban brenda një fëmijë të lënduar, një rebel të heshtur, një dashnor të papërmbajtur, një krijues që frikësohet nga drita. Këta janë të huajt që i kemi mbyllur në bodrumin e shpirtit. Dhe sa më shumë që i shtypim, aq më shumë fuqizohen në heshtje. Ndonjëherë, pikërisht këta të huaj na shpëtojnë. Në një moment krize, ata japin guximin që nuk e gjejmë dot te vetja jonë e rregulluar. Në një çast dëshpërimi, ata na sjellin një ide, një frymëzim, një liri që nuk do ta kishim ndjerë kurrë po të mos ekzistonin. Por shpeshherë, sepse nuk i njohim, ata na sabotojnë. Na hedhin në zgjedhje që nuk i kuptojmë, në dashuri që nuk i parashikojmë, në veprime që na çojnë drejt humnerës. Nëse nuk guxojmë t’i shohim, ata do të vazhdojnë të jenë të huaj. Dhe jeta jonë do të mbetet një përpjekje për të menaxhuar zërat e brendshëm si një roje që përpiqet të mbajë nën kontroll një turmë të burgosurish. Por nëse i pranojmë, nëse i ulemi përballë dhe i dëgjojmë, ata nuk janë më të huaj. Janë thjesht pjesë të mohuara të vetes që presin të rikthehen në shtëpi.

Dhe atëherë lind pyetja e madhe: A është e mundur të bëhemi të plotë pa pranuar të huajt brenda nesh, apo e gjithë jeta është një arrati nga vetja që nuk duam ta takojmë kurrë?

(14)

Iluzioni i normalitetit

Njerëzit shpesh flasin për të qenit “normal” sikur ky të ishte një vend i sigurt, një strehë ku gjithçka është e rregullt, e kuptueshme dhe e pranueshme. Por çfarë është normaliteti përveç një marrëveshjeje të heshtur mes shumicës? Një kontratë e padukshme që thotë: “Vepro kështu, mendo kështu, ndjehu kështu, përndryshe je i çuditshëm, i rrezikshëm, apo i gabuar.” Normaliteti është një maskë kolektive. Ai ndryshon nga një kulturë në tjetrën, nga një kohë në tjetrën. Ajo që sot quhet e pranueshme, dje ishte skandal, dhe ajo që nesër do të quhet e zakonshme, sot duket çmenduri. Megjithatë, njeriu e ka nevojë të fortë për ta mbajtur këtë iluzion, sepse i jep ndjesinë e përkatësisë. Për t’u dukur normal, njeriu është gati të shkelë mbi dëshirat e veta më të thella, të mohojë ëndrrat më të guximshme, të fshehë dhimbjet më të mëdha. Ai përkulet para normës si para një idhulli, duke harruar se ky idhull është thjesht një fantazmë e krijuar nga frika e të qenit i përjashtuar. E megjithatë, të gjithë ata që kanë lëvizur botën përpara; shpikësit, poetët, filozofët, rebelët, kanë qenë të cilësuar si “jo normalë” në kohën e tyre. Historia është shkruar nga ata që guxuan të thyejnë normalitetin. Dhe prapë, pas disa dekadash, shoqëria i pranon, i vendos në panteon dhe i sheh si pjesë të re të normalitetit. Kështu, edhe rebelët e djeshëm përfundojnë të bëhen dogma e nesërme. Por çmimi i normalitetit është i lartë. Ai shpesh vret individualitetin, krijimtarinë, madje edhe të vërtetën. Një njeri që rri gjithmonë brenda kufijve të normales rrezikon të jetojë pa e njohur kurrë vetveten. Ai do të dijë si të sillet, por jo si të jetë.

Pyetja e madhe që mbetet është kjo: A është normaliteti një mburojë që na mbron nga kaosi, apo është thjesht një burg social që na largon nga autenticiteti ynë i vërtetë?

(15)

Malli për atë që nuk e njohim

Ka një mall që nuk lidhet me kujtimet, por me diçka që nuk e kemi provuar kurrë. Është një mall i pashpjegueshëm, një thirrje e brendshme drejt një horizonti që nuk e kemi parë asnjëherë, por e ndiejmë sikur na mungon. Njeriu i jep emra të ndryshëm kësaj ndjenje: nostalgji për një vend të panjohur, kërkim për shpirtin binjak, dëshirë për një jetë tjetër, ose etje për përjetësinë. Malli për atë që nuk e njohim nuk është i njëjtë me dëshirën e zakonshme. Ai nuk ka objekt konkret. Është si një melodi që e ke dëgjuar në ëndërr dhe kur zgjohesh, nuk mund ta rikujtosh, por e di se ajo ekziston. Është si aroma e një shtëpie ku nuk ke qenë kurrë, por që zemra jote e njeh më mirë se çdo vend ku ke jetuar. Kjo është ndoshta arsyeja pse njeriu krijon mite, art dhe shkencë. Jo vetëm për të shpjeguar atë që sheh, por për të ndjekur atë që ndjen se ekziston diku, përtej kapacitetit të shqisave. Ky mall është si një urë midis të dukshmes dhe të padukshmes, midis jetës së kufizuar dhe asaj që imagjinojmë si pafundësi. E megjithatë, ky mall është edhe burim dhimbjeje. Sepse të kujton gjithnjë se diçka mungon, edhe në çastet më të mbushura me gëzim. Është si një boshllëk i vogël në mes të çdo lumturie, një çarje përmes së cilës hyn ndjenja se nuk jemi kurrë plotësisht aty ku duhet të jemi. A është ky mall një kujtim i harruar i shpirtit nga një vend i parë përpara lindjes? Apo është thjesht një iluzion biologjik, një truk i mendjes për të mos na lejuar të kënaqemi plotësisht, që të mbetemi gjithmonë në kërkim?

Pyetja që lind është kjo: A është malli për atë që nuk e njohim dëshmi se ekziston një realitet përtej nesh, apo është thjesht dëshira e përjetshme e njeriut për të mos u pajtuar kurrë me kufijtë e tij?

(16)

Kur fjala humbet peshën e saj

Në fillim fjala ishte e shenjtë. Një premtim kishte vlerën e një betimi. Një “po” ose një “jo” ishin të ngulitura në gur. Fjala mbante brenda vetes përgjegjësi dhe peshë, sepse njerëzit besonin se ajo vinte nga thellësia e shpirtit dhe lidhej me një të vërtetë të brendshme. Por, pak nga pak, fjala u bë më e lehtë. Filloi të përdorej jo vetëm për të shprehur, por për të fshehur. U kthye në maskë, në instrument manipulimi, në mjet tregtie dhe përfitimi. Ajo që dikur kishte forcën e një pranie hyjnore, tani shpesh është thjesht një tingull djallëzor që zhduket në ajër.

Ne kemi ndërtuar qytetërime mbi fjalët, kemi nisur luftëra dhe kemi shpëtuar jetë përmes tyre. Por sot, në kohën e komunikimit të pafund, fjala është dobësuar. Sa më shumë flasim, aq më pak dëgjohemi. Sa më shumë premtojmë, aq më pak besojmë. Fjala është bërë një monedhë e inflacionuar: e përdorur aq shpesh, sa ka humbur vlerën. Në marrëdhëniet njerëzore, fjala shpesh nuk shërben për të shprehur ndjenja, por për t’i mbuluar ato. I themi dikujt “jam mirë” kur shpirti na digjet. Premtojmë “përgjithmonë” kur brenda vetes e dimë se jemi të përkohshëm. Krijojmë dialogje të pafundme për të shmangur heshtjen, nga frika se mos aty del në pah e vërteta. Por kur fjala humbet peshën e saj, çfarë mbetet? A mund të ekzistojë besimi pa fjalë? A mund të ketë dashuri pa premtime? A mund të ketë shoqëri pa kontrata të shkruara e të nënshkruara? Apo ndoshta humbja e peshës së fjalës është një shans për të zbuluar një gjuhë tjetër, më të thellë - gjuhën e syve, të heshtjes, të pranisë? Sepse ndoshta fjala ishte gjithmonë një urë e brishtë, një përpjekje e dëshpëruar për të kapur të pakapshmen. Dhe tani që ajo po thërmohet, mbetet pyetja më e vështirë:

A do të mbijetojë e vërteta përtej fjalëve, apo ishim gjithmonë të dënuar të humbnim kuptimin sapo e shqiptonim?

(17)

Hija që na ndjek...

Çdo njeri ka një hije. Jo vetëm ajo që shfaqet nën diell, por një hije të brendshme, të padukshme, që udhëton me të kudo. Është pjesa e vetes që nuk duam ta shohim, që e shtyjmë në qoshet e errëta të ndërgjegjes, duke shpresuar se do të shuhet. Por ajo nuk shuhet kurrë. Sa më shumë e mohojmë, aq më e fuqishme bëhet. Hija përmban gjithçka që kemi frikë të pranojmë: zërat e shtypur të zemërimit, dëshirat e ndaluara, dobësitë që nuk i shfaqim, mëkatet që duam të harrojmë. Në pamje të parë duket si armike, por në të vërtetë është pasqyra më e ndershme e asaj që jemi. Ajo na kujton se jemi të paplotë, se njeriu nuk është vetëm ai që do të jetë, por edhe ai që mundohet të fshehë. Njeriu modern, i obsesionuar pas imazhit të vet, tenton ta vrasë hijen. Ai vesh maska, e mbulon me rroba të bukura, e zëvendëson me buzëqeshje të rreme. Por sa herë që përpiqet ta fshijë, hija gjen mënyra për të shpërthyer: në nervozizëm të papritur, në ëndrra të turbullta, në momente të dobësisë ku na zbulohet e vërteta. Shumë kriza personale dhe kolektive lindin nga fakti që kemi harruar të bisedojmë me hijen. Ne luftojmë me të në vend që ta dëgjojmë. Nëse do ta pranonim, do të zbulonim se ajo nuk është thjesht errësirë, por edhe një burim i fshehtë fuqie. Sepse vetëm ai që e njeh hijen e vet, arrin të jetojë i plotë. Ndërsa ai që e mohon, bëhet rob i saj. Ndoshta prandaj arti, letërsia dhe filozofia kanë lindur shpesh nga ballafaqimi me këtë hije. Shkrimtari, poeti, filozofi nuk kanë qenë thjesht krijues, por dëgjues të asaj që njerëzit e zakonshëm nuk kanë guxim të dëgjojnë. Ata e kanë kthyer hijen në fjalë, në imazh, në mendim. Dhe kështu, në vend që të jetonin të përndjekur prej saj, u bënë bashkëudhëtarë të saj.

Por pyetja e vërtetë është kjo:

A kemi guximin ta shikojmë hijen tonë në sy dhe ta pranojmë si pjesë të vetes, apo do të mbetemi gjithmonë duke ikur nga ajo, derisa të kthehet në armikun më të madh që kemi brenda nesh?

(18)

Rendi i kaosit dhe kaosi i rendit

Njeriu ka qenë gjithmonë në luftë me dy forca që e tërheqin në drejtime të kundërta: dëshirën për rend dhe tundimin e kaosit. Rendin e sheh si ngushëllim, si strukturë që i jep siguri jetës së tij. Kaosin e sheh si kërcënim, si rrëzim të çdo kufiri. Por në thelb, as rendi nuk është aq i pastër sa duket, dhe as kaosi nuk është aq i rrezikshëm sa përfytyrohet. Rendi, me rregullat, ligjet, zakonet dhe format e tij të përsëritura, premton qetësi, por nganjëherë shndërrohet në burg. Një jetë e planifikuar deri në detaj, një shoqëri që i rregullon të gjitha, një individ që nuk lë vend për spontanitetin, të gjitha këto i japin njeriut ndjesinë e kontrollit, por në të njëjtën kohë ia shuan frymën. Rendi i tepërt lind mërzinë, e mërzia sjell ngadalë vdekjen e shpirtit. Ndërsa kaosi, që shpesh shihet si rrezik, është gjithashtu burim i gjallërisë. Nga kaosi lindin idetë e reja, arti, shpikjet. Një shpërthim i papritur, një thyerje e skemës, një çast rebelimi, këto janë çarjet e vogla nga ku hyn drita. Por njeriu ka frikë ta përqafojë, sepse kaosi e zhvesh nga iluzioni i kontrollit, nga ngushëllimi i sigurisë. Jeta, në thelb, është një lojë mes këtyre dy poleve. Një trup që endet mes strukturës së kockave dhe rrëmujës së gjakut. Një qytet që ka rrugë të drejta dhe turmë të paparashikueshme. Një mendje që planifikon me kujdes, por që endet në ëndrra pa kufi. Në çdo hap, ne kërkojmë të gjejmë një ekuilibër që kurrë nuk është i qëndrueshëm. Mbase e vërteta është se as rendi nuk na shpëton, dhe as kaosi nuk na shkatërron. Të dy janë pjesë të një loje më të madhe, që nuk mund ta zotërojmë, por vetëm ta jetojmë. Dhe në këtë lojë, liria nuk qëndron në zgjedhjen e njërës anë, por në guximin për të kaluar nga njëra te tjetra, pa u lidhur fort me asnjërën. Sepse vetëm ai që lejon një dozë kaosi në jetën e tij arrin të ndiejë gjallërinë, dhe vetëm ai që pranon një grimë rend arrin të mos zhduket në errësirë.

Pyetja që mbetet është kjo:

A kemi ditur ndonjëherë të dallojmë nëse rendi ynë është thjesht një kaos i fshehur më mirë, apo nëse kaosi ynë është një rend që ende nuk e kuptojmë?

(19)

Iluzioni i identitetit

Njeriu ka kaluar shekuj duke u përpjekur të përcaktojë veten: kush jam unë? Nga vij? Çfarë më përkufizon? Përgjigjet e para i gjeti në emra, në fise, në flamuj, në gjuhë, në fe. Pastaj i gjeti në profesion, në pasion, në rolet shoqërore: prind, fëmijë, mik, armik. E gjithë jeta e tij është bërë një përpjekje e pafund për t’i dhënë formë një identiteti që është gjithmonë në lëvizje. Por identiteti është një maskë e ndërrueshme. Sot e përkufizojmë veten me diçka, nesër ajo gjë shteron dhe na detyron të kërkojmë një tjetër. E megjithatë, ne lidhemi me këto maska sikur të ishin vetë lëkura jonë. Mbrojmë idenë e vetes edhe kur ajo ide është thjesht një shpikje, një përshtatje e radhës ndaj botës. Iluzioni më i madh është ky: besojmë se kemi një “qendër” të pandryshueshme, një bërthamë të vetes që na përkufizon në çdo kohë. Por a është kjo e vërtetë? Nëse shohim mbrapa, a jemi ne të njëjtët që ishim fëmijë? Apo adoleshentë? Apo ata që ishim dje? Çdo kujtim është provë e një vetjeje që nuk ekziston më. Ne mbajmë brenda vetes një varrezë identitetesh, secili prej tyre i vdekur, por ende i gjallë në kujtime. Shoqëria e përforcon këtë iluzion. Na thotë: duhet të jesh “dikush”. Duhet të zgjedhësh një rol, të ngjitesh pas tij dhe të ndërtosh mbi të. Kush nuk e bën këtë shihet si i humbur, si i paqartë. Por ndoshta e kundërta është e vërteta: ndoshta ata që refuzojnë një identitet të ngurtë janë më pranë së vërtetës, sepse nuk lidhen me asnjë maskë të përkohshme. Identiteti është një kontratë mes njeriut dhe shoqërisë. Njeriu thotë: “Do të jem ky që ju doni të jem, me kusht që të më pranoni.” Shoqëria thotë: “Do të të pranojmë, por vetëm për aq kohë sa do të qëndrosh besnik ndaj rolit tënd.” Kështu lind frika më e madhe: frika e humbjes së vetvetes. Por si mund të humbasësh diçka që nuk ishte kurrë e pandryshueshme? Në fund, pyetja e vërtetë nuk është: kush jam unë? Por: a ka vërtet nevojë njeriu të jetë diçka e pandryshueshme, apo mjafton të jetë gjithnjë duke u bërë? Nëse pranojmë që identiteti është rrjedhë, atëherë nuk kemi më arsye të lidhemi me asnjë maskë, as me asnjë rol. Ne mund të jetojmë si lumenj, që ndryshojnë formë sipas shtratit, por mbeten gjithmonë ujë që lëviz. Mbase e vetmja gjë që mund të themi për identitetin është kjo: ai nuk është një monument, por një udhëtim. Dhe çdo herë që përpiqemi ta ngrijmë, e vrasim. E megjithatë, edhe nëse fshin gjithçka nga njeriu, ajo që mbetet e pandryshuar është shpirti i tij hyjnor, origjina nga erdhi dhe aty ku përfundon. 

Pyetja që mbetet është kjo:

Nëse do të hiqeshin të gjitha rolet, të gjitha emrat, të gjitha kujtimet, kush do të mbetej brenda teje: një boshllëk apo diçka që nuk ka pasur kurrë nevojë për një emër?

(20)

Trupi si memorie 

Trupi ynë është më shumë se një enë ku banon shpirti, më shumë se një makineri biologjike e pajisur me organe dhe muskuj. Trupi është një libër i shkruar pa fjalë, një arkiv i gjallë ku çdo përjetim, çdo dhimbje, çdo gëzim, lë gjurmën e vet. Por për ironi, ne shpesh e trajtojmë trupin si një objekt që duhet kontrolluar, stolisur, fshehur ose përdorur, pa kuptuar se ai është memoria jonë.  Ka dhimbje që mendja i harron, por trupi i mban si plagë të padukshme. Ka përqafime që i harrojmë me fjalë, por muskujt i mbajnë të memorizuara si prekje të ngrohta. Ka frikëra që mendja i justifikon me arsye, por që barku i ndjen sa herë zgjohet ankthi. Ne e quajmë këtë instinkt, por ndoshta është thjesht trupi duke na kujtuar atë që kemi refuzuar të pranojmë. Në shoqëri, trupi shihet shpesh si një projekt i papërfunduar. Duhet stërvitur, dobësuar, përmirësuar, shëruar, rregulluar. Kurrë nuk është mjaftueshëm. Njeriu e sheh trupin e vet jo si shtëpi, por si punishte ku puna nuk mbaron. Kjo është arsyeja pse shumë njerëz jetojnë të huaj në trupin e tyre: sepse nuk e trajtojnë si dhuratë, por si pasaportë për pranimin shoqëror. Dhe megjithatë, trupi nuk gënjen. Ndryshe nga fjalët, ai nuk di të maskohet. Një trup i lodhur, një trup i tensionuar, një trup i rrënuar nga ankthi e tregon të vërtetën që mendja përpiqet ta fshehë. Në këtë kuptim, trupi është dëshmitari më i ndershëm që kemi. Ai mban arkivin e të gjitha gjërave që nuk guxuam t’ia besonim mendjes. E megjithatë, për një paradoks të madh, ne e harrojmë trupin pikërisht atëherë kur jetojmë më shumë përmes tij. Ne kujtojmë mendimet, por harrojmë ndjesitë. Kujtojmë historitë që treguam, por jo pulsin që u përshpejtua kur na kapi frika. Kujtojmë fjalët e dashurisë, por jo dridhjen e duarve që i shoqëroi. Është sikur trupi flet me një gjuhë të cilën mendja nuk pranon ta përkthejë. Ndoshta trupi është biblioteka e fshehur që ne nuk e vizitojmë kurrë. Nëse do ta lexonim, do të kuptonim se aty gjendet e vërteta e jetës sonë: jo te fjalët që kemi thënë, as te kujtimet që kemi ndërtuar, por te shenjat e padukshme që përditë e përditë janë gdhendur në mishin tonë.

Pyetja që lind është kjo:

Nëse trupi është memoria më e sinqertë që kemi, a jemi gati ta lexojmë pa frikë, apo do të vazhdojmë të jetojmë duke e zbukuruar e shfrytëzuar, ndërkohë që ai na flet për gjithçka që nuk guxojmë të kujtojmë?

(21)

Të vërtetat që nuk guxojmë t’i themi

Ndoshta më shumë se gjithçka tjetër, ne jemi krijesa të ndërtuara mbi të pathënat. Nuk janë fjalët ato që na përcaktojnë, por ato që mbeten në buzë e nuk dalin kurrë. Çdo njeri mbart brenda vetes një thes me të fshehta, me të vërteta të pashprehura, dhe ky thes rëndon aq sa shpesh shndërrohet në peshën më të madhe të ekzistencës. Po pse heshtim? Sepse e vërteta ka gjithmonë një çmim. Një e vërtetë e thënë mund të shkatërrojë marrëdhënie, të prishë imazhe, të rrëzojë mure sigurie. Ka të vërteta që janë si thika: shpojnë në momentin që dalin. Ka të vërteta që janë si zjarri: djegin edhe atë që i shpreh, jo vetëm atë që i dëgjon. Dhe ka të vërteta që janë si pasqyra: të detyrojnë të shohësh diçka që do të kishe dashur të mbetej në errësirë. Por e pathëna nuk zhduket. Ajo shndërrohet. Një e vërtetë e mbajtur brenda bëhet shenjë në trup, bëhet tension në muskuj, bëhet psherëtimë e papritur, bëhet ëndërr e çuditshme natën. Njerëzit që thonë se harrojnë, gënjejnë. Trupi, shpirti, mendja, e dinë shumë mirë se çfarë fshihet. Harresa është vetëm një maskë e trashë. Shoqëria na mëson se është e ndaluar të thuash gjithçka. Na mëson se e vërteta duhet të vishet me rroba të pranueshme, të zbutet, të shërbehet me buzëqeshje. Përndryshe, quhet vrazhdësi, çmenduri, ose guxim i panevojshëm. Dhe kështu, për të mbijetuar në këtë lojë, njeriu bëhet mjeshtër i censurës së vetvetes.

Megjithatë, e vërteta e pathënë ka një fuqi të pazakontë. Ajo na bën të ndjejmë barrën e pashpjegueshme të jetës. Kur shohim dikë në sy dhe nuk guxojmë t’i themi çfarë ndjejmë, kur duam të pranojmë një faj por e fshehim, kur duam të rrëfejmë një ëndërr por e shtypim, ne e shtojmë thesin e peshës që na ndjek kudo. Dhe paradoksi më i madh është se shpesh, e vërteta nuk është aq e tmerrshme sa e mendojmë. Është frika e saj që na konsumon. Është imagjinata e pasojave ajo që na shkatërron më shumë se vetë pasojat. Një e vërtetë e thënë shpesh na çliron më shumë sesa na dëmton. Por njeriu, qenie e frikës, zgjedh burgun e heshtjes mbi rrezikun e lirimit. Në fund, e gjithë jeta jonë mund të shihet si një balancim mes të thënave dhe të pathënave, mes guximit për të folur dhe zgjedhjes për të heshtur. Por çfarë ndodh kur thesari i të pathënave bëhet më i rëndë se vetë jeta? Çfarë ndodh kur njeriu vdes me më shumë të vërteta të fshehura sesa kujtime të jetuara?

Pyetja që mbetet pezull është kjo:

A është më i rrezikshëm dëmi që shkakton një e vërtetë e thënë, apo rrënimi i ngadaltë që sjell një e vërtetë e pathënë?

(22)

Iluzioni i kontrollit

Njeriu është qenia që beson se ka pushtet mbi gjithçka. Ne mendojmë se e kontrollojmë fatin tonë, trupin tonë, ndjenjat tona, madje edhe vdekjen. Dhe megjithatë, e gjithë kjo është një perde e hollë që fshihet pas një realiteti të pakapshëm. Kontrolli është një skenë teatri ku ne jemi aktorë që harrojnë se po luajnë. Ne ngremë plane, rregulla, sisteme. Vëmë orare, shkruajmë kontrata, caktojmë kufij. Në dukje, jemi zotër të botës sonë. Por një ngjarje e papritur, një aksident, një sëmundje, një humbje, mjafton për të shembur të gjithë arkitekturën e këtij kontrolli të ndërtuar me mund e krenari. Dhe atëherë zbulojmë se gjithçka ishte thjesht një ekuilibër mbi rërë. Ndoshta kontrolli nuk është asgjë më shumë sesa një mekanizëm mbijetese. Ai nuk e ndryshon realitetin, por e bën të durueshëm. Duke besuar se e kemi në dorë fatin tonë, ne gjejmë guxim të vazhdojmë, edhe pse në thelb e dimë se jeta është e paparashikueshme. Kontrolli nuk është pushtet mbi botën, por balsami që na qetëson nga tmerri i pasigurisë. Por ky iluzion ka edhe anën e tij të errët. Kur besojmë se kontrollojmë gjithçka, ne bëhemi skllevër të ankthit. Çdo gjë që s’përputhet me pritshmëritë tona na trondit. Çdo gjë që del jashtë planeve tona na shkatërron. Kështu, sa më shumë përpiqemi të kontrollojmë, aq më të pambrojtur bëhemi. Iluzioni i pushtetit na kthen në robër të vetë pritshmërive tona. Ka njerëz që shkatërrohen sepse duan të kenë gjithçka nën kontroll: trupin, kohën, ndjenjat e të tjerëve, madje edhe mendimet e tyre. Por jeta është si rëra që nuk mban dot në grusht. Sa më fort ta shtrëngosh, aq më shpejt të shpëton. Ndoshta e vetmja mënyrë për të pasur kontroll është të pranojmë se nuk e kemi. Në këtë pranim, ndoshta gjendet liria më e madhe. Sepse kur e lëshon dorën nga pasiguria, nuk ke më nevojë për iluzionin e kontrollit. Ti nuk je më një arkitekt i pafuqishëm i fatit, por një shtegtar që mëson të vallëzojë me të panjohurën.

Pyetja që mbetet është kjo:

A është kontrolli një shenjë force, apo thjesht dëshpërimi ynë për t’i dhënë kuptim kaosit të jetës?

(23)

Heshtja e turmës

Turmat janë krijesa të çuditshme. Ato nuk kanë fytyrë, megjithatë kanë një shprehje. Nuk kanë zë individual, por bërtasin më fort se çdo njeri i vetëm. Në turmë, njeriu zhduket dhe rilind si një qenie e re, ku logjika tretet, ndërsa emocionet shumëfishohen deri në verbëri. Turma është një oqean i pafund që nuk njeh kufij moralë, nuk pyet për të drejtën, nuk ndalet nga arsyeja. Ajo është një trup i vetëm, i përbërë nga qindra apo mijëra njerëz që besojnë se janë të lirë, kur në të vërtetë janë bërë pjesë e një makinerie që nuk kontrollohet nga askush. Heshtja e turmës është një paradoks i madh. Në dukje, turma bërtet, këndon, brohoret. Por thellë brenda saj, mbretëron heshtja e individëve që nuk guxojnë të flasin. Turma i mbyt zërat e veçantë, duke i shndërruar në një murmurimë anonime. Njeriu në turmë hesht jo sepse nuk ka çfarë të thotë, por sepse e di se fjala e tij do të shpërbëhet në zhurmën e përgjithshme, si një pikë uji që tretet në det. Ka një lloj sigurie në këtë heshtje. Në turmë, përgjegjësia zhduket. Nuk je më ti që vepron, por “ne”. Nuk je më ti që gabon, por “turma”. Kjo është arsyeja pse turma mund të bëjë krime që asnjë individ i vetëm nuk do t’i bënte. Turma nuk ka ndërgjegje; ajo ka vetëm instinkte. Ajo nuk peshon pasojat; ajo ndjek ritmin e emocionit kolektiv. Dhe kështu, në heshtjen e saj të brendshme, turma bëhet një kafshë që nuk mendon, por thjesht lëviz. Por heshtja e turmës është gjithashtu një maskë. Çdo individ brenda saj e di se nuk pajtohet plotësisht, se ndoshta nuk është dakord, se ndoshta ka një mendim tjetër. Por ai e hesht veten, sepse turmat nuk i durojnë disonancat. Njeriu në turmë e di se fjala e tij është një shkëndijë e rrezikshme, prandaj e shuajnë para se të lindë. Dhe në këtë shuajtje, turma bëhet më e fortë, më e verbër, më e shurdhër.

Në epokën tonë, turmat nuk janë vetëm ato fizike që mblidhen në sheshe. Turmat kanë marrë forma të reja: ato jetojnë në rrjetet sociale, në hapësirat virtuale, në imazhet dhe mendimet e shpërndara me shpejtësinë e dritës. Edhe aty, zëri individual humbet. Edhe aty, heshtja mbretëron në formën e konformizmit të padukshëm: kush guxon të thotë diçka ndryshe, përjashtohet, përqeshet, digjet në zjarrin e fjalëve të turmës digjitale. Por një pyetje mbetet: çfarë është më e rrezikshme, ulërima e turmës apo heshtja e saj? Sepse ulërima e saj shkatërron, por heshtja e saj e padukshme është ajo që e ushqen, që e forcon, që e lejon të përsëritet. Turma bërtet vetëm për pak çaste, por hesht për shekuj. Dhe kjo heshtje është më e tmerrshme se çdo thirrje, sepse ajo lind pranimin, dhe pranimi lind pushtetin e atyre që e përdorin turmën. Heshtja e turmës është një mësim i hidhur për njeriun: se shpesh, ajo që shkatërron nuk është ajo që bërtitet, por ajo që nuk thuhet kurrë.

Pyetja që lind është kjo: A është njeriu i vërtetë më i lirë kur bërtet me turmën apo kur guxon të thyejë heshtjen e saj?

(24)

Bukuria si mashtrim dhe e vërtetë

Bukuria është një nga iluzionet më të fuqishme që ka shpikur njeriu. Ajo është një dritë që magjeps, një forcë që verbëron, një premtim i padukshëm që nuk mban gjithmonë atë që thotë. Bukuria është e dyfishtë: njëkohësisht e vërtetë dhe mashtrim. E vërtetë, sepse kur e sheh, zemra të dridhet, fryma të ndalet, shpirti gjen një çlodhje të pashpjegueshme. Mashtrim, sepse ajo nuk është asgjë më shumë se një vello e hollë mbi një realitet që shpesh është shumë më i ashpër, më i zakonshëm, më i përkohshëm se sa duam të besojmë. Shumë njerëz kanë rënë viktima të bukurisë. Një fytyrë e hijshme, një trup i skalitur, një fjalë e ëmbël, kanë pushtuar zemra, kanë shkatërruar mbretëri, kanë nxitur luftëra, kanë bërë miq të kthehen në armiq. Sepse bukuria ka fuqinë e një droge: ajo të josh, të qetëson, të premton lumturi, por më pas të lë zbrazët kur efekti i saj zbehet. Por bukuria nuk është vetëm ajo që shohim. Ajo jeton edhe në forma të tjera, më të fshehta. Ka një bukuri në mençuri, një bukuri në dhembshuri, një bukuri në guximin për të qenë i brishtë. Këto lloj bukurie nuk zbehen me kohën, nuk plaken, nuk zhduken me rrudhat apo me flokët e thinjur. Ato jetojnë më thellë se sytë mund të shohin, sepse janë të rrënjosura në shpirtin e njeriut. Dhe megjithatë, njeriu është i prirur të ndjekë sipërfaqen. Ai harron se bukuria e trupit është e përkohshme, por e trajton sikur të ishte e përjetshme. Ai beson se ajo është një shenjë e vlerës, kur në të vërtetë shpesh është thjesht një aksident gjenetik, një lojë e rastit. Kështu, ai sakrifikon thellësinë për pamjen, shpirtin për lëkurën, të vërtetën për iluzionin. Ndoshta ky është dënimi dhe dhurata e bukurisë: të jetë njëkohësisht bekim dhe mallkim. Ajo të lejon të prekësh për një çast përjetësinë, por vetëm përmes një pasqyre të brishtë që thyhet shpejt. Bukuria të jep shpresë, por të mëson edhe dhimbjen e humbjes së saj. Në fund, ndoshta bukuria nuk është e vërtetë në vetvete, por një urtësi e fshehtë se bota është e përkohshme dhe ne gjithmonë do të jemi të etur për diçka që s’mund ta mbajmë kurrë gjatë.

Pyetja që mbetet është kjo: A e dashurojmë bukurinë për atë që është, apo sepse na lejon të harrojmë përkohësinë tonë për një çast?

(25)

Fati dhe loja e tij e padukshme

Fati është një nga ato fjalë që njeriu e shqipton me frikë dhe me adhurim njëkohësisht. Disa e quajnë bekim, të tjerë mallkim. Disa e shohin si një fuqi të jashtme, të vendosur nga Zoti, disa nga universi, të tjerë si pasojë të zgjedhjeve të tyre të fshehta. Por pavarësisht mënyrës se si e quajmë, fati është një lojë që gjithmonë mbetet një hap përpara nesh, duke na treguar se nuk e kemi kurrë plotësisht në dorë jetën tonë. Ka njerëz që i dorëzohen fatit. Ata shohin çdo ndodhi si të shkruar më parë, çdo humbje si të pashmangshme, çdo fitore si të paracaktuar. Ata gjejnë qetësi në këtë besim, sepse ndihen pjesë e një plani më të madh. Dhe ka të tjerë që rebelohen kundër tij, duke menduar se gjithçka varet nga vullneti i tyre, se çdo pengesë mund të thyhet, se çdo rrugë mund të hapet. Por në të dyja rastet, fati e ruan misterin e tij: ai as nuk e lë veten të zotërohet, as nuk të ikën plotësisht nga duart. Fati shpesh na jep shenja të çuditshme. Një takim i rastësishëm që ndryshon gjithë jetën, një vonesë që të shpëton nga një tragjedi, një fjalë e thënë pa menduar që hap dyer të papritura. Këto janë si gjurmë të padukshme të një dore që vendos për jetën tonë, duke na treguar se ekziston një lojë më e madhe se ajo që shohim. Por fati për disa nuk është gjithmonë i drejtë. Ai shpesh është i pamëshirshëm, i padrejtë, i pashpjegueshëm. Ai i jep lumturi atyre që nuk e kërkojnë dhe i rrëzon ata që luftojnë më shumë. Dhe këtu lind dhimbja më e madhe e njeriut: përplasja mes besimit se jemi krijues të jetës sonë dhe provës se ka diçka përtej nesh që luan sipas rregullave të veta. Ndoshta fati është si një lojtar mjeshtër i shahut: ai bën lëvizjet e tij të padukshme, por gjithmonë i lë hapësirë njeriut për disa zgjedhje. Liria jonë qëndron në mënyrën si luajmë me lëvizjet që na jep, në mënyrën si reagojmë ndaj rrëzimeve, në guximin për të ngritur figurat e rëna përsëri në lojë. Sepse ndoshta fati nuk është fundi, por sfida që na mëson kush jemi në të vërtetë. Në fund, mbetet pyetja që djeg mendjen e çdo njeriu:

A është fati një dorë e padukshme që shkruan jetën tonë, apo një pasqyrë e zgjedhjeve që kemi frikë t’i pranojmë si të vetat?

(26)

Iluzioni i qetësisë 

Ka çaste kur njeriu mashtron veten duke besuar se qetësia është një destinacion, një port ku mund të ankorojë anijen e lodhur të shpirtit dhe të mos lëvizë më kurrë. Por qetësia, ashtu si ajri që frymojmë, është e përkohshme. Është një frymëmarrje që vjen e ikën, një valë që përplaset e tërhiqet, një qiell që hapet e mbyllet. Dhe megjithatë, në etjen tonë për qetësi, ne ndërtojmë iluzionin se mund ta mbajmë përjetësisht në duar, sikur të ishte një send i prekshëm, një gjë e shenjtë e ruajtur në faltore. Por njeriu harron se qetësia nuk është objekt, është gjendje. Nuk është thesari që gjejmë pas një udhëtimi, është udhëtimi vetë. Kur ndalemi së e kërkuari me dëshpërim, atëherë ajo na viziton papritur, si një fllad që prek fytyrën e lodhur, si një dritë e zbehtë që hyn mes perdeve të errëta. Në iluzionin e qetësisë, njeriu shpesh shndërrohet në rob të heshtjes. Ai nuk e pranon më zhurmën e botës, nuk duron dot trazimin e shpirtit, nuk dëgjon më britmat e dhimbjes së tjetrit. Dhe kështu, duke ndjekur një qetësi absolute, ai gjen vetminë e ftohtë. Një qetësi e tillë nuk është jetë, por paralizë; nuk është liri, por burg i mbyllur me mure të padukshme. Shpesh është tronditja që na kujton se jemi gjallë. Është loti që na kujton se kemi dashur. Është britma që na thotë se nuk jemi të shurdhët ndaj dhimbjes së botës. Dhe është pikërisht kjo trazirë që e bën qetësinë të vlefshme: ajo lind pas furtunës, jo në mungesë të saj. Në historinë njerëzore, burrat e urtë dhe gratë e mençura nuk e gjetën qetësinë duke u larguar nga jeta, por duke e përballuar atë. Një poet i vjetër e kishte shënuar: “Në zemrën që ka njohur stuhitë, lulëzon më e bukur heshtja.” Dhe ndoshta aty fshihet e vërteta, se qetësia është dhuratë për ata që nuk e kërkojnë me ngulm, por që ecin mes dhimbjes pa humbur ndjeshmërinë e tyre. Iluzioni i qetësisë është një nga mashtrimet më të ëmbla. Sepse njeriu dëshiron pushim, dëshiron prehje, dëshiron të arratiset nga vrapi i kohës. Por nëse do të ndalej gjithmonë, a do të ndiente ende gjallëri? Nëse do të gjente një qetësi absolute, pa asnjë shqetësim, a do të kishte më arsye për të kërkuar, për të dashur, për të jetuar? Ndoshta pyetja e vërtetë që duhet t’i bëjmë vetes nuk është: “Si ta gjej qetësinë e përjetshme?”, por:

“A do të mund të përballonte egoja ime një jetë ku gjithçka është e qetë, pa asnjë trazim, pa asnjë betejë, pa asnjë dhimbje? Apo do të më shndërronte ajo qetësi në një hije të vetvetes?”

(27)

 Iluzioni i lumturisë së programuar

Ka një iluzion më të rrezikshëm se ai i qetësisë: iluzioni i lumturisë së programuar. Njeriu modern, duke ndërtuar qytetet e tij, teknologjitë e tij, ritmet e tij të shpejta, beson se lumturia është një ekuacion që mund të llogaritet, një recetë që mund të përsëritet, një manual që mund të ndiqet hap pas hapi. Dhe kështu, shpirti i tij shndërrohet në një makineri që mat, peshon, ndjek, krahason, rendit, dhe harron të ndiejë. Lumturia kthehet në një listë: një punë e mirë, një shtëpi e gjerë, një udhëtim një herë në vit, një dashuri që duket e fortë në sytë e të tjerëve, një trup i bukur sipas modës së kohës. Por çfarë ndodh kur njeriu arrin të gjitha këto pika dhe ndjen një boshllëk që nuk largohet? Ai fillon të dyshojë, jo te lista, por te vetja: “Mos vallë unë nuk di të jem i lumtur?”

Ky është mashtrimi i madh: të besosh se lumturia është një standard universal, e njehsuar dhe e ngurtë, ndërsa në të vërtetë ajo është një dritë e papritur, e paqëndrueshme, e cila lind shpesh aty ku nuk e pret. Një copë buke e ndarë me një të uritur mund të japë më shumë lumturi sesa një banket i shtrenjtë. Një përqafim i papritur, më shumë se një jetë e planifikuar në hollësi. Një çast i vogël ku nuk mendon për veten, por për tjetrin, më shumë se një arritje e madhe e shpërblyer me duartrokitje. Njeriu ka tentuar gjithmonë ta programojë lumturinë. Antikët e kërkuan në virtyt, mesjeta në dogma, moderniteti në progres, dhe epoka jonë në konsum. Por, pavarësisht se ku është fshehur, ajo kurrë nuk pranoi të shndërrohej në formulë. Lumturia nuk është një kështjellë ku hyn me çelësin e duhur, është një derë që hapet vetëm kur nuk po troket.

Iluzioni i lumturisë së programuar e bën njeriun të ndihet i gabuar kur është i trishtuar. Ai turpërohet nga dhimbja, fsheh lotët, e konsideron vuajtjen si dështim personal. Por harron se edhe dhimbja është pjesë e të qenit gjallë, dhe pa të nuk do të kishte kuptim gëzimi. Lumturia nuk është përjashtim i dhimbjes, por vallëzim me të. Nuk është mungesë e errësirës, por aftësi për të parë një dritë të vogël në mes të saj. Në fund, ajo që na çliron nuk është programi i lumturisë, por pranimi se lumturia është e çastit. Nuk është një destinacion ku shkon e mbetesh, por një shikim i shkurtër nga një dritare e hapur. Dhe ndoshta, madhështia e saj qëndron pikërisht në këtë, se është e pakapshme, e përkohshme, e përzier me dhimbje, e befasishme, njerëzore. 

Por mbetet pyetja: A është njeriu i gatshëm të heqë dorë nga iluzioni i lumturisë së programuar, dhe të pranojë se nuk është krijuar për të qenë vazhdimisht i lumtur, por për të qenë i gjallë?

(28)

Heshtja 

Njeriu ka shpikur mijëra fjalë, ka ndërtuar gjuhë, libra, ligje, poezi, por ka harruar një nga gjuhët më të vjetra dhe më të thella: heshtjen.

Në dukje ajo është bosh, një hapësirë pa tinguj, pa shprehje, pa lëvizje. Por brenda saj fshihet gjithçka që fjalët shpesh nuk arrijnë dot ta thonë. Në çdo marrëdhënie, në çdo takim mes dy shpirtrash, ekziston një çast kur fjalët bëhen të tepërta. Mund të flasësh pafund për dashurinë, por një heshtje e mbajtur dorë për dore ka më shumë peshë se çdo deklaratë. Mund të shpjegosh pafund dhimbjen tënde, por një shikim i humbur në dritare, i heshtur, bart më shumë trishtim se një roman i tërë. Heshtja është muzika e brendshme e shpirtit, që vetëm ata që guxojnë të dëgjojnë mund ta kuptojnë. Shumë kanë frikë prej saj. Sepse heshtja nuk i lë vend maskave. Në heshtje, njeriu nuk ka ku të fshihet. Fjalët shpesh shërbejnë si perde, si vello, si zbukurime për të fshehur boshllëkun ose për të mbrojtur egon. Por kur zhduken, kur nuk mbetet asgjë veç qetësisë, atëherë dalin në pah të vërtetat më të thella. Dhe jo të gjithë kanë guximin t’i shohin. Heshtja është prova e parë e intimitetit. Dy njerëz që mund të rrinë bashkë pa folur, e ndjejnë se janë të lidhur përtej gjuhës, përtej rolit, përtej lojës. Një miqësi që përballon heshtjen është e vërtetë. Një dashuri që gjen qetësi në të, është e fortë. Një shpirt që duron heshtjen e vet, është i lirë. Por heshtja ka edhe anën e saj të rrezikshme. Ajo mund të shndërrohet në mur, në distancë, në ndarje. Mund të jetë heshtja e një njeriu që nuk guxon të flasë, e një shpirti që nuk gjen guxim të rrëfehet, e një zemre që nuk lejon të afrohesh. Mund të bëhet armë në duart e atyre që duan të dënojnë, të përbuzin, t'ia shkatërrojnë tjetrit vetëbesimin. Sepse ashtu si fjala, edhe heshtja mund të shërojë ose të plagosë. Pra, vjen momenti që kuptojmë se heshtja është si një pasqyrë e shpirtit. Tek disa reflekton paqe, tek të tjerë kaos, tek disa dhimbje, tek të tjerë dashuri. Dhe ndoshta arti i jetës është të mësosh jo vetëm të flasësh, por edhe të heshtësh. Jo për të fshehur, por për të dëgjuar. Jo për të shmangur, por për të parë. Jo për të mohuar, por për të thelluar. Sepse vetëm në heshtje dëgjohen vërtet rrahjet e zemrës. Vetëm në heshtje ndjen se je njësh me universin. Vetëm në heshtje njeriu kupton se nuk është i ndarë nga të tjerët, por pjesë e një harmonie më të madhe që fjalët kurrë nuk mund ta përkufizojnë.

Pyetja që mbetet është kjo: A kemi guximin ta përballojmë heshtjen, duke e pranuar se ajo do të na zbulojë më shumë për veten sesa çdo fjalë që do të mund të thoshim?

(29)

Maskat që i veshim vetes

Njeriu, ndryshe nga çdo krijesë tjetër, ka zbuluar një art të lashtë: artin e maskimit. Nuk flasim këtu për maskat e festave, për zbukurime të dukshme, por për ato që i mbajmë të ngulitura në shpirt, në zë, në sjellje, në çdo hap të përditshëm.

Secili prej nesh ecën me një fytyrë që nuk është gjithmonë fytyra e tij. Dhe kjo nuk është gjithmonë mashtrim; është shpesh nevojë. Maskat lindin që në fëmijëri. Një fëmijë mëson herët se nëse qan shumë, quhet i bezdisshëm; nëse tregohet shumë i brishtë, quhet i dobët; nëse është shumë i guximshëm, quhet i paedukatë. Dhe kështu ai mëson t’i fshehë emocionet e veta, t’i rregullojë buzëqeshjet, t’i kontrollojë sytë. Në këtë mënyrë, njeriu rritet duke ndërtuar një koleksion të tërë maskash që i vesh sipas rastit: maskën e dashamirësisë, maskën e indiferencës, maskën e forcës, maskën e urtësisë. Shoqëria i do maskat. Pa to, gjithçka do të ishte tepër e zhveshur, tepër e rrezikshme. Në punë, duhet të veshim maskën e profesionalizmit; në dashuri, shpesh maskën e sigurisë; para të tjerëve, maskën e suksesit. Dhe në këtë lojë, njeriu e harron se kush është në të vërtetë. Harron fytyrën e vet të parë, atë që ndoshta nuk e ka parë askush, madje as ai vetë. Por maskat kanë edhe një çmim. Sa më shumë i mbajmë, aq më pak i ndiejmë emocionet në mënyrë të pastër. Një njeri që qesh gjithmonë, mund të mos dijë më të qeshë me shpirt. Një njeri që tregohet gjithmonë i fortë, mund të mos arrijë më të njohë brishtësinë e tij. Një njeri që gjithmonë shtiret i ditur, ndoshta harron çfarë është të jesh nxënës i vërtetë. Dhe kështu, maskat, të krijuara për të mbrojtur, shndërrohen ngadalë në mure që na mbajnë larg vetes. 

Ka çaste, rrallë e me fat, kur maskat bien. Një moment i thjeshtë, një përqafim i sinqertë, një dhimbje e papritur, një e vërtetë që shpërthen pa paralajmërim, dhe aty njeriu duket ashtu siç është. Jo i përkryer, jo i plotë, por i gjallë, i vërtetë, i prekshëm. Dhe këto janë çastet më të vërteta të ekzistencës. Por sa prej nesh guxojnë të jetojnë të zhveshur, pa maska? A do të na pranonte bota, nëse do ta hiqnim njëherë e përgjithmonë atë që kemi mësuar të veshim? Apo ndoshta ne vetë nuk do të dinim ta përballonim veten tonë të zhveshur? Maskat janë edhe mallkim, edhe shpëtim. Mallkim, sepse na largojnë nga autenticiteti ynë. Shpëtim, sepse na mbrojnë nga një botë që shpesh është më e ashpër se ç’mund të durojmë. E vërteta është se asnjë njeri nuk jeton plotësisht pa to. 

Pyetja e vërtetë është: A dimë të zgjedhim kur ta heqim maskën dhe para kujt? Sepse ndoshta liria e vërtetë nuk është të jetosh pa maska, por të gjesh dikë para të cilit nuk të duhet asnjë maskë.

(30)

Liria që kemi frikë ta prekim

Liria është fjala që njerëzit e shqiptojnë më shpesh, por ndoshta e kuptojnë më pak. Ne e lidhim me kufijtë politikë, me të drejtën për të folur, me mundësinë për të zgjedhur. Por liria e vërtetë nuk është një flamur, as një ligj, as një slogan. Ajo është diçka më e thellë, më e rrezikshme, më e vështirë për t’u duruar. Sepse të jesh vërtet i lirë, do të thotë të mos kesh asgjë pas të cilës të fshihesh. Të mos ia lësh përgjegjësinë askujt tjetër. Të mos thuash më: “kështu është fati”, “kështu është shoqëria”, “kështu më ka ardhur”, por të thuash: “Unë jam ai që vendosa.” Dhe kjo është një barrë e rëndë. Shumë më e rëndë se prangat e dukshme. Shumica e njerëzve mendojnë se duan lirinë, por ajo që duan në të vërtetë është një version i kontrolluar i saj - një hapësirë ku mund të zgjedhin mes opsioneve që u jepet, jo mes pafundësisë që ekziston. Sepse pafundësia e mundësive është e frikshme. Të lë pa drejtim, pa udhëzues, pa siguri. Kështu, njeriu shpik autoritete. I ngre mbi vete ligje, zakone, besime, sisteme politike, madje edhe zakone të thjeshta të përditshme. Dhe në këtë mënyrë e paketojnë lirinë, ia kufizojnë peshën, e bëjnë të përballueshme. Sikur liria e pakontrolluar do të ishte një erë që do ta shkulë njeriun nga rrënjët e tij. Por ka çaste të rralla kur njeriu e ndien vërtet lirinë. Kur del vetëm në mes të natës dhe kupton se askush nuk e sheh, askush nuk e ndalon, askush nuk e gjykon. Kur shikon në pasqyrë dhe thua: “Unë mund ta ndryshoj jetën time tani, pa pyetur askënd.” Kur kupton se jeta është një pëlhurë bosh që pret brushën tënde. Dhe në ato çaste, zemra rreh fort - nga gëzimi dhe nga frika njëkohësisht. Sepse liria nuk është vetëm mundësi, është edhe rrezik. Të jep fuqinë të ngrish botën tënde, por edhe ta shkatërrosh atë. Të jep forcën të gjesh dashurinë e vërtetë, por edhe të humbësh gjithçka. Të jep shansin të ecësh drejt dritës, por edhe të humbesh në errësirën tënde. Prandaj shumë njerëz, edhe pse ankohen se nuk janë të lirë, në të vërtetë ndihen më të sigurtë në burgun e tyre, sepse muret i shpëtojnë nga pafundësia. Nëse e mendon thellë, liria është një peshë që jo të gjithë mund ta mbajnë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e njerëzimit është plot me rebelime për ta fituar lirinë dhe me dorëzime të menjëhershme sapo ajo është marrë.

Pyetja që qëndron, si një thikë e mprehtë mbi ndërgjegjen, është kjo: A e duam vërtet lirinë, apo duam vetëm iluzionin e saj që na mbron nga frika e pafundësisë?

(31)

E vërteta që s’e përballojmë dot

Njerëzimi gjithmonë ka folur për të vërtetën, e ka kërkuar, e ka shpallur, madje ka vrarë e ka vdekur në emër të saj. Por nëse e shohim me sy të kthjellët, kuptojmë diçka tronditëse: shumica e njerëzve nuk e duan vërtet të vërtetën. Ata duan një version të saj, një hije të pranueshme nga bindja e tyre, një përqafim të rremë që nuk i dëmton iluzionet me të cilat ka jetuar. E vërteta është e pamëshirshme. Ajo nuk pyet nëse je gati, nuk pyet nëse të shkatërron ëndrrat, nuk pyet nëse e shemb gjithë jetën që ke ndërtuar. Ajo nuk përkulet për të mos të lënduar. Ajo vjen si rrufeja, digjet dhe zhvesh gjithçka. Prandaj shumica e njerëzve preferojnë të mos e shohin kurrë në sy. Shoqëria e ndërton jetën mbi kompromiset me të vërtetën. Familjet i fshehin sekretet nën qilim, shoqëritë fshehin krimet nëpër libra historie të rregulluar, individët mbështillen me justifikime që duken të arsyeshme. Sepse të pranosh të vërtetën do të thotë të pranosh dhimbjen, turpin, gabimin, rrëzimin. Do të thotë të shembësh shtyllat mbi të cilat ke mbajtur veten. Ka njerëz që e shohin një copë të saj, dhe kthehen menjëherë pas. Sepse një grimcë e vogël mjafton për t’i lëkundur. Ka të tjerë që e ndjekin deri në fund, dhe shpesh çmenden ose bëhen të huaj për botën. Sepse të jetosh me të vërtetën, është një barrë që shumë pak shpirtra e durojnë. E vërteta nuk është gjithmonë fisnike, as e bukur, as shpresëdhënëse. Ajo shpesh është e shëmtuar, e padrejtë, e egër. Por ajo është e vetmja gjë që na çliron. Një njeri i gënjyer mund të jetojë i qetë për një kohë, por gjithmonë me frikën e zbulimit. Një njeri që përballon të vërtetën mund të vuajë, mund të rrëzohet, por është i lirë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia ka pak dijetarë, pak filozofë të vërtetë, pak shpirtëra të ndritur: sepse vetëm pak prej tyre kanë guximin të përballen me të vërtetën lakuriqe, pa perde, pa zbukurime. Pjesa tjetër preferon iluzionin, të ëmbël e të rehatshëm. Por a është jeta më e vërtetë kur e jetojmë me iluzione që na qetësojnë, apo kur e përqafojmë të vërtetën që na plagos, por që na zhvesh nga çdo mashtrim?

Pyetja që mbetet është kjo: A kemi guximin të shohim të vërtetën në sy, edhe nëse ajo na shkatërron botën, apo zgjedhim të jetojmë të lumtur në burgun e iluzioneve tona?

(32)

Iluzioni i sigurisë

Njeriu ka lindur i brishtë. Trupi i tij thyhet, shpirti i tij plagoset, mendja e tij rrëzohet në humnera që shpesh nuk i kupton dot. Dhe pikërisht për shkak të kësaj brishtësie, ai shpiku sigurinë. Fillimisht ishte strehimi: një shpellë, një çati, një derë e mbyllur. Pastaj u shndërrua në mure të larta, kështjella, gardhe, kufij. Sot siguria është bërë banka ku vendosim kursimet, sistemi i kamerave që mbikëqyr oborrin, policia që patrullon rrugën, qeveria që na premton mbrojtje. Dhe mbi të gjitha, siguria është bërë një gjendje psikologjike, një përkëdhelje e egos që thotë: “Je i mbrojtur. Asgjë nuk do të të ndodhë.” Por siguria është një iluzion i ndërtuar mbi frikën. Sepse realiteti është i pamëshirshëm: një sëmundje mund të hyjë në trup pa trokitur, një tërmet mund të rrëzojë shtëpinë më të fortë, një aksident mund të fikë jetën në një çast. Dhe atëherë, të gjitha muret, të gjitha ligjet, të gjitha sistemet rrëzohen si kartona. Ironia është se sa më shumë kërkojmë siguri, aq më të pasigurt bëhemi. Njeriu modern jeton i rrethuar nga alarmet: alarmi i makinës, alarmi i shtëpisë, alarmi i telefonit. Dhe megjithatë, asnjë nga këto nuk e shuan ankthin që fsheh brenda. Përkundrazi, ato e ushqejnë: i kujtojnë çdo ditë se pasiguria ekziston, se bota është një terren i lëkundshëm. Edhe marrëdhëniet mbartin të njëjtin iluzion. Një burrë i thotë gruas së tij: “Unë do të jem gjithmonë këtu.” Një nënë i thotë fëmijës së saj: “Asgjë e keqe nuk do të të ndodhë.” Por këto janë premtime të pambajtura, jo për mungesë dashurie, por sepse jeta nuk pranon garanci. Asnjë njeri nuk është zot i kohës së vet. Në thelb, iluzioni i sigurisë është një lojë e egos që kërkon të pushojë frikën nga kaosi. Egoja e njeriut nuk duron dot mendimin se ai ecën mbi një fije të hollë, ku çdo hap mund të jetë i fundit. Prandaj shpik rrjeta, korniza, premtime, shpresa. Por sa herë që ndodh diçka e papritur, ky iluzion bie, dhe njeriu mbetet zhveshur para realitetit. Dhe ja ku qëndron paradoksi: siguria nuk gjendet kurrë jashtë, por vetëm në brendësi. Jo në muret që ngremë, por në aftësinë për t’i pranuar shembjet e tyre. Jo në pasurinë që grumbullojmë, por në gatishmërinë për ta humbur. Jo në trupin e fortë, por në paqen e pranimit të dobësisë. Siguria e vetme është një gjendje shpirtërore: të mos kesh më frikë nga humbja. Por kush ka guxim të jetojë kështu? Kush ka forcë të ecë në botë pa përqafuar iluzionin e sigurisë, duke e ditur se çdo ditë është një dhuratë dhe jo një e drejtë e garantuar?

Pyetja që mbetet është kjo: A është më i lirë ai që jeton duke kërkuar siguri, apo ai që pranon se nuk ka asgjë për të mbrojtur, sepse gjithçka është e përkohshme?

(33)

Iluzioni i progresit

Njeriu gjithmonë ka dashur të besojë se nesër është më mirë se sot, dhe se sot është më mirë se dje. Është ky besim që ka ngritur qytetërime, që ka shtyrë njerëzit të ndërtojnë makina, të pushtojnë hapësirën, të shpikin mjekime që zgjatin jetën. Ky besim është bërë si një fe e re: feja e progresit. Por në thelb, progresi nuk është gjithmonë rritje. Shpesh është vetëm ndryshim i veshur me kostum tjetër. Ne kemi makina më të shpejta, por jemi më të paduruar. Kemi ilaçe më të fuqishme, por sëmundje të reja lindin çdo ditë. Kemi internetin, por komunikimi midis zemrave është bërë më i thatë. Progresi i teknologjisë nuk është i njëjtë me progresin e shpirtit. Dhe megjithatë, njeriu vazhdon ta masë lumturinë me numra, me statistika, me grafiqe që rriten. Por a matet vallë lumturia me shpejtësinë e një procesori apo me madhësinë e një ndërtese? Iluzioni i progresit na ka bërë të mendojmë se e ardhmja është gjithmonë më e ndritur se e shkuara. Por historia na kujton se çdo arritje mbart edhe shkatërrimin e vet: elektriciteti solli dritë, por edhe bomba; interneti solli lidhje, por edhe izolim; mjekësia shpëtoi jetë, por edhe zgjati agoninë e vuajtjes. Në këtë kuptim, progresi është një rrotë që rrotullohet, jo një shigjetë që shkon përpara. Dhe iluzioni i tij na bën të harrojmë se njeriu nuk ka ndryshuar thelbësisht: frika e tij është e njëjta, egoja e tij është e njëjta, lufta për pushtet është e njëjta. Vetëm veglat kanë ndryshuar. Ndoshta pyetja nuk është: “Sa kemi ecur përpara?” por: “A kemi ecur më thellë?” Iluzioni i progresit është një dritë që na verbon, jo sepse nuk ekziston zhvillimi, por sepse e shohim atë si një garanci për lumturi. Dhe kur kjo nuk vjen, zhgënjimi është edhe më i madh.

Prandaj mbetet një dilemë: A është progresi një udhëtim drejt dritës, apo vetëm një iluzion që e bën errësirën më të durueshme?

(34

Iluzioni i posedimit

Njeriu gjithmonë ka pasur një marrëdhënie të çuditshme me sendet. Që nga fillimi i qytetërimeve, ai ka ndërtuar mure për të mbrojtur tokën që e quan “të tijën”, ka mbledhur ar, argjend e gurë të çmuar për të treguar forcë, ka luftuar për prona, pasuri e territore, duke menduar se me to mund të zotërojë jetën. Por a mund të posedojë njeriu vërtet diçka? Apo është vetëm një iluzion i madh, një mashtrim i mendjes që na bën të ndihemi sikur jemi të sigurt, kur në të vërtetë gjithçka rrëshqet nga duart tona si rëra në një lumë që s’pranon të ndalet? Iluzioni i posedimit lind nga ideja se pronësia e jashtme është një zgjatim i vetes sonë. Ne nuk e shohim më shtëpinë thjesht si mure dhe çati, por si pjesë të identitetit tonë. Ne nuk e shohim më tokën si dhuratë të përbashkët, por si vijë ndarëse që na jep pushtet mbi të tjerët. Ne nuk e shohim më objektin si thjesht një send të përkohshëm, por si garanci për përjetësinë tonë. Dhe kështu, bie zilja e parë e mashtrimit: mendimi se diçka që është jashtë nesh, diçka që nuk e sollëm me vete në këtë botë dhe që nuk do ta marrim me vete, mund të jetë “jonë” përgjithmonë.

Shpirtërisht, posedimi është një iluzion sepse gjithçka që zotërojmë është vetëm hua. Trupi që kemi nuk është i yni - është një dhuratë nga Zoti dhe një ditë do të kthehet përsëri tek Ai. Fryma që marrim nuk është e jona - është një dhuratë që qarkullon, dhe një ditë do të shuhet brenda nesh. Edhe kujtimet që mbajmë, sado intime të jenë, janë të prekura nga harresa dhe nga rrjedha e kohës. Nëse nuk mund të mbajmë as trupin tonë, si mund të pretendojmë se mbajmë shtëpi, makina, tokë, pasuri? Psikologjikisht, iluzioni i posedimit ushqehet nga frika. Ne kemi frikë të mos humbasim, ndaj mundohemi të lidhemi me objekte, njerëz, status e pushtet. Besojmë se sa më shumë të kemi, aq më shumë jemi. Por kjo krijon një varësi të rrezikshme: njeriu fillon të matë veten me gjërat që zotëron dhe jo me qenien që është. Dhe kur ato gjëra humbasin, zbulohet boshllëku i brendshëm që gjithmonë ka qenë aty, i fshehur pas fasadës së pasurisë. Iluzioni i posedimit shfaqet edhe në marrëdhëniet njerëzore. Shumë e quajnë dashurinë një formë posedimi - “është imja”, “është i imi” - por dashuria nuk është kurrë pronë. Ajo është një rrjedhje e lirë, një dhënie pa kushte. Në çastin që njeriu përpiqet ta shndërrojë tjetrin në objekt, dashuria shndërrohet në burg. Dhe burgjet, sado të zbukuruara të jenë, mbeten gjithmonë burgje.

Në anën praktike, historia na ka treguar herë pas here se posedimi është një iluzion i përkohshëm. Perandoritë që zotëronin gjysmën e botës u shembën brenda pak dekadave. Pasuritë e mbledhura me shekuj u dogjën në një natë. Shtëpitë e ngritura me mund e djersë u kthyen në hi nga një tërmet, nga një luftë, nga një zjarr. Dhe askush nuk mori me vete asnjë copë ari në varr. Të gjitha mbetën pas, si dëshmi e përkohshmërisë së asaj që quajmë “imja”. Iluzioni i posedimit është i rrezikshëm sepse na mban larg së vërtetës më të madhe: gjithçka është e përbashkët dhe e përkohshme. Asgjë nuk na përket vërtet, asgjë nuk mbajmë me vete, përveç asaj që kemi brenda nesh - dashurisë që kemi dhënë, dhembshurisë që kemi treguar, dritës që kemi përhapur. Ato janë të vetmet që nuk digjen, nuk vidhen dhe nuk vdesin. Nëse njeriu do të kuptonte këtë, ai do të jetonte më lehtë. Do të kuptonte se pasuria është thjesht mjet, jo qëllim. Do të kuptonte se toka është e të gjithëve dhe askujt. Do të kuptonte se çdo marrëdhënie është dhuratë dhe jo pronë. Dhe mbi të gjitha, do të kuptonte se i vetmi posedim i vërtetë është liria e shpirtit - një liri që nuk matet me ar, me vila, me tokë, por me qetësinë që gjen brenda vetes kur nuk ke frikë të humbasësh. Iluzioni i posedimit do të vazhdojë të jetë një prej mashtrimeve më të mëdha të historisë njerëzore. Ai do të na tundë me premtime sigurie, do të na joshë me pushtet, do të na verbojnë me shkëlqimin e floririt. Por në fund, gjithçka do të mbetet thjesht një kujtim, një emër në një listë trashëgimtarësh, një pasuri e shpërndarë, një send që kalon nga një dorë në tjetrën. Dhe vetëm kur të kuptojmë se nuk zotërojmë asgjë, do të fillojmë të shijojmë gjithçka.

Pyetja që duhet të bëjmë është: A identifikohesh me ato që posedon apo me atë që mbetet si qenia jote e vërtetë? 

(35)

Iluzioni i kontrollit mbi natyrën

Që në agimin e qytetërimit, njeriu ka pasur një ëndërr të vjetër: të bëhet zot mbi natyrën. Me zjarritjen e parë të një shkëndije, ai ndjeu sikur kishte marrë në dorë një pjesë të fuqisë së universit. Me shfaqjen e bujqësisë, besoi se kishte nënshtruar tokën. Me shpikjet teknologjike, ai filloi të jetojë me bindjen se mund ta kontrollojë shiun, erën, detin, madje edhe vetë yjet. Por e vërteta është krejt ndryshe: gjithçka që njeriu mendon se zotëron mbi natyrën është vetëm një iluzion i përkohshëm, një fasadë e hollë që thyhet në çastin më të papritur.

Natyra është më e lashtë, më e fuqishme dhe më e mençur se çdo shfaqje e mendjes sonë. Ajo nuk është thjesht një mjedis ku jetojmë, por është vetë gjiri që na mban, fryma që marrim, drita që na ngroh dhe uji që na jep jetë. Megjithatë, njeriu shpesh e trajton atë si një armik që duhet nënshtruar ose si një burim të pafund resursesh që mund të shfrytëzohen pa kufi. Në këtë qëndron mashtrimi më i madh: besimi se kontrolli është i yni, kur në fakt jemi thjesht mysafirë të përkohshëm mbi këtë tokë.

Iluzioni i kontrollit mbi natyrën duket i fortë në epokën moderne. Ne kemi ndërtuar diga që mbajnë lumenjtë, kemi rrëzuar male për të hapur rrugë, kemi shpuar tokën për të nxjerrë naftë dhe minerale, kemi ngritur qytete gjigande mbi shkretëtira dhe kemi ndërtuar ura mbi dete. Teknologjia na ka dhënë përshtypjen se gjithçka është e mundur. Por mjafton një tërmet i vogël, një stuhi që shpërthen nga asgjëja, një epidemi e papritur, dhe gjithë civilizimi ynë ndjen sa i brishtë është. Përpara një vale që përmbyt brigjet, një vullkani që shpërthen, apo një thatësire që zgjat vite, gjithë “kontrolli” ynë kthehet në hi.

Psikologjikisht, ky iluzion ushqehet nga dëshira për siguri. Njeriu ka nevojë të ndiejë se është i mbrojtur nga kaosi i natyrës, ndaj ndërton sisteme, ligje, shkenca, teknologji që i japin ndjesinë e pushtetit. Por në thelb, ai nuk kontrollon asgjë. Ai mund të studiojë retë, por nuk mund të ndalë bubullimën. Ai mund të shpikë vaksina, por gjithmonë do të dalë një sëmundje e re që sfidon njohuritë e tij. Ai mund të shtrydhë tokën për të nxjerrë energji, por një ditë do të përballet me boshllëkun e burimeve të shterura.

Shpirtërisht, iluzioni i kontrollit mbi natyrën është shenjë e një harrese: njeriu harron se është pjesë e saj. Ai mendon se është i ndarë, i veçuar, mbi të. Por si mund të jesh mbi diçka nga e cila je i ndërtuar? Trupi ynë është baltë e ujë, gjaku ynë është kripë e detit, fryma jonë është ajri i pyjeve. Ne nuk jemi zotërues, por pasqyra të vogla të një universi të madh. Çdo herë që përpiqemi ta sundojmë natyrën, në fakt po përpiqemi të sundojmë vetveten.

Historikisht, shumë perandori kanë rënë pikërisht sepse kanë sfiduar këtë rend të natyrës. Babilonasit u përmbytën nga lumenjtë që donin të kontrollonin. Romakët u goditën nga sëmundje që asnjë ushtri nuk mund t’i ndalte. Në kohët moderne, shembujt janë edhe më të qartë: ngrohja globale, shkrirja e akujve, thatësira që zhduk qytete të tëra, uragane që rrafshojnë kontinente. Të gjitha këto janë shenja se iluzioni ynë është thyer, dhe se natyra, në heshtje, na kujton: “Unë nuk jam e jotja, ti je i imi.”

Iluzioni i kontrollit mbi natyrën është i rrezikshëm sepse na largon nga përulësia. Në vend që të jetojmë në harmoni, ne përpiqemi ta sundojmë. Në vend që të dëgjojmë ritmet e saj, ne i shkelim. Por kushdo që shkel ligjet e natyrës, në fund dënohet pa mëshirë. Nuk ka gjykata, nuk ka falje, nuk ka rrugë anësore: balanca do të rivendoset, edhe nëse do të thotë për zhdukjen tonë.

Nëse njeriu do të dilte nga ky iluzion, ai do të mësonte diçka thelbësore: nuk jemi pronarë të natyrës, jemi kujdestarë të saj. Nuk jemi kontrollues, por bashkëjetues. Vetëm kur të kuptojmë se fuqia jonë qëndron në bashkëpunim, jo në sundim, do të mund të ecim drejt një civilizimi të qëndrueshëm. Në vend të pyetjes: “Si mund ta kontrollojmë natyrën?”, duhet të pyesim: “Si mund të jetojmë me të, pa e shkatërruar?”.

Sepse në fund, natyra nuk ka nevojë për njeriun. Është njeriu që ka nevojë për natyrën. Dhe kush e harron këtë, është viktimë e një prej iluzioneve më të mëdha të ekzistencës.

Prandaj pyete veten : A je duke jetuar në harmoni me natyrën apo je duke dalë kundër saj? 

(36)

Iluzioni i memories

Kjo është nga iluzionet më të rrezikshme e më të bukura njëkohësisht, sepse kujtesa është ajo që na jep identitetin, por në të njëjtën kohë ajo është një skenë teatri ku të vërtetat dhe gënjeshtrat shfaqen së bashku. Nëse do të na hiqej kujtesa, do të na hiqej vetja. Pa kujtesë, nuk do të dinim kush jemi, çfarë kemi dashur, çfarë kemi humbur. Kujtesa është ajo që na bën të quajmë dikë mik, dikë armik, dikë që na do apo dikë që na urren.  Është ajo që ndërton historinë tonë personale dhe kolektive. Por kujtesa nuk është një arkiv i ftohtë e i saktë, si një bibliotekë ku çdo ngjarje rri në raftin e vet, e paprekur. Kujtesa është një artist i çuditshëm, një piktor që i ngatërron ngjyrat, një shkrimtar që rishkruan kapituj sipas humorit, një skenarist që shpesh e bën filmin e jetës më dramatik ose më të ëmbël se ç’ka qenë vërtet. Shkenca e ka provuar: çdo herë që kujtojmë një ngjarje, nuk e rikthejmë nga një arkiv i pandryshuar, por e rindërtojmë, e rizbulojmë, dhe shpesh e rishpikim. Një fëmijëri që kujtohet si e lumtur mund të ketë qenë e mbushur me plagë që u harruan ose u zbutën. Një dashuri e parë që kujtohet si zjarr mund të ketë qenë thjesht një flakëz e dobët, por që u madhështua nga mungesa. Në këtë mënyrë, memoria është një iluzion i dyfishtë: nga njëra anë, e kemi si themel të identitetit, dhe nga ana tjetër, ajo na tradhton, na mashtron, na bën të besojmë se jemi ata që nuk kemi qenë kurrë.

Mendoni pak: sa prej kujtimeve që mbani me vete janë vërtet tuajat? Sa prej tyre janë ndërtuar nga rrëfime të të tjerëve, nga fotografi, nga tregime që i keni dëgjuar aq shpesh sa i besoni si të ishin tuajat? Shpesh kujtimi i një dasme, i një lufte, i një fëmijërie, është më shumë një montazh i imazheve dhe fjalëve sesa një përjetim i pastër. Kjo është arsyeja pse kujtesa është një armë, por edhe një shpresë. Diktatorët e dinë mirë këtë, prandaj përpiqen të fshijnë histori, të rishkruajnë libra, të zhdukin gjurmë. Ata e dinë se nëse kontrollon memorien, kontrollon identitetin. Një popull pa kujtesë është një popull pa kocka, që mund të formësohet si balta. Por nga ana tjetër, kujtesa është edhe ngushëllim. Është ajo që na mban pranë njerëzve që kemi humbur. Një zë që nuk ekziston më, një fytyrë që është zhdukur, një dorë që nuk mund ta prekësh, ringjallen sa herë kujtohen. Edhe nëse kujtesa nuk e përçon saktësisht realitetin, ajo mban një të vërtetë shpirtërore: ndjenjën që kemi pasur. Dhe ndoshta kjo është më e rëndësishme sesa fakti i saktë. Në fund, njeriu jeton mes dy rreziqeve: nga njëra anë, të robërohet nga kujtimet, duke mos jetuar dot në të tashmen; nga ana tjetër, të harrojë gjithçka dhe të humbasë vetveten. Kujtesa është si një pasqyrë që thyhet vazhdimisht, dhe çdo copëz e saj na jep një imazh tjetër të vetes. Pyetja është: cilën copëz zgjedhim ta besojmë si të vërtetë? Sepse, nëse kujtesa është një iluzion, atëherë kush jemi ne? Një bashkësi trillimesh që i kemi quajtur jetë? Apo një e vërtetë e thellë, e mbuluar nga mijëra shtresa kujtimesh të rreme, që presin të hiqen një nga një?

Dhe atëherë vjen pyetja e pashmangshme: A jemi ne ata që kemi qenë, apo thjesht ata që kujtojmë se kemi qenë?

(37)

Iluzioni i zgjedhjes së lirë

Njeriu gjithmonë është krenuar me idenë se ka liri zgjedhjeje. Se është i lirë të ecë ku të dojë, të ndërtojë jetën sipas dëshirës së tij, të zgjedhë rrugën që mendon se e çon drejt lumturisë. “Jam i lirë” - thotë ai, duke harruar se kjo fjali është ndoshta mashtrimi më i madh i shpirtit njerëzor. Nëse e shohim më nga afër, çfarë është zgjedhja e lirë? Një moment ku mendja jonë vendos midis disa alternativave? Një ndjesi se kemi kontroll mbi veprimet tona? Apo një skenar i parapërgatitur nga mijëra faktorë të padukshëm, ku ne vetëm besojmë se vendosim? Le të mendojmë për një shembull të thjeshtë: dikush hyn në një dyqan dhe zgjedh një bluzë të kuqe në vend të një blu të kaltër. Ai është i bindur se vendosi lirshëm. Por a është kështu? A e dinte se përse e kuqja i duket më tërheqëse? Ndoshta sepse një reklamë e ka ushqyer pavetëdijen e tij. Ndoshta sepse dikur ka marrë një kompliment me të kuqe dhe truri i tij e lidh këtë ngjyrë me pranimin. Ndoshta sepse dritat e dyqanit e bëjnë të kuqen më të gjallë. Në fund, zgjedhja që duket e lirë është një mozaik ndikimesh që ai as nuk i njeh.

E njëjta gjë ndodh edhe me vendime më të mëdha: kë zgjedhim të dashurojmë, çfarë besojmë, cilën rrugë jetësore marrim. Ato nuk lindin në një boshllëk të pastër, por ushqehen nga kultura ku jemi rritur, nga prindërit, nga kujtimet e fëmijërisë, nga trauma dhe ëndrrat tona. Liria, pra, është gjithnjë e kufizuar nga një rrjet i padukshëm që na mban si merimanga brenda fijes së saj. Psikologjia moderne ka treguar se shumica e vendimeve tona merren në nivelin e pavetëdijes, dhe vetëm më pas mendja jonë logjike shpik arsye për t’i justifikuar. Pra, ne nuk zgjedhim, por besojmë se kemi zgjedhur. Kjo është një lojë e brendshme ku egoja jonë ka nevojë të ndiejë se është kapiteni i anijes, edhe pse anija lëviz nga rrymat e oqeanit që nuk i shohim. Filozofikisht, debati për lirinë ka qenë gjithmonë i ndezur. Disa thonë se gjithçka është e paracaktuar - se universi është një zinxhir shkaqesh e pasojash ku çdo vendim është rezultat i diçkaje tjetër. Të tjerë thonë se brenda këtij zinxhiri ekziston një hapësirë e vogël ku shpirti ka mundësinë të thotë “jo”, të ngrihet mbi determinimin dhe të zgjedhë ndryshe. Por edhe kjo hapësirë, a nuk është e formuar nga faktorë që nuk i kontrollojmë? Nga ana shpirtërore, iluzioni i zgjedhjes së lirë ka një funksion të dyfishtë. Ai na jep përgjegjësi dhe kuptim. Nëse do të mendonim se çdo gjë është e paracaktuar, shumë prej nesh do të humbnin dëshirën për të jetuar, për të përmirësuar veten, për të luftuar. Por pikërisht kjo bindje se “jam i lirë” na mban gjallë, edhe pse liria shpesh është një perde e hollë mbi një skenë të shkruar që më parë. Dhe megjithatë, brenda këtij iluzioni ka edhe një të vërtetë të fshehur: edhe nëse nuk jemi plotësisht të lirë, ne kemi fuqinë të jemi të ndërgjegjshëm. Të shohim se nga vijnë zgjedhjet tona, të kuptojmë prangat që na rrethojnë, të njohim zinxhirët që mendja e pavetëdijshme vendos mbi ne. Ndoshta kjo nuk është liri absolute, por është një hap drejt një lirie më të thellë: liria e të mos jetuarit në gjumë. Sepse iluzioni i zgjedhjes së lirë nuk është vetëm një mashtrim i mendjes, por një nevojë ekzistenciale. Ai është si horizonti që na bën të ecim, edhe pse kurrë nuk arrijmë ta prekim. Njeriu ka nevojë të besojë se zgjedh, që të mos ndiejë se është kukull e forcave që nuk i kupton. Por pyetja e madhe mbetet:

A është më e frikshme të mendosh se nuk ke liri fare, apo të pranosh se gjithë liria jote është thjesht një iluzion i domosdoshëm për të duruar jetën?

(38)

Iluzioni i lumturisë së ardhshme

Që në fillim, njeriu e ka projektuar lumturinë gjithmonë në një horizont të largët. Një fëmijë thotë: “Kur të rritem, do të jem i lumtur.” Një i ri mendon: “Kur të kem dashuri, do të jem i lumtur.” Një i martuar shpreson: “Kur të kem fëmijë, do të jem i lumtur.” Një prind i lodhur thotë: “Kur fëmijët të rriten, do të jem i lumtur.” Dhe kur plakja vjen, shpresa kthehet në një pasthënie të trishtë: “Sikur të kisha bërë ndryshe, do të kisha qenë i lumtur.”

Ky është iluzioni i madh i lumturisë së ardhshme: bindja se ajo nuk ndodhet këtu e tani, por gjithmonë pak më tej, pas një porte që s’na hapet ende. Është një karotë e varur përpara syve të gomarit, që e bën të ecë pa pushim, por që kurrë nuk e prek. Psikologjikisht, ky iluzion është mekanizëm mbijetese. Nëse mendja nuk do të projektonte një lumturi në të ardhmen, shumë njerëz do të dorëzoheshin para vështirësive të tashmes. Ëndrra e një dite më të mirë na jep energji të zgjohemi në mëngjes, të përballojmë punën, vuajtjet, humbjet. Është një lloj opiumi i mendjes, një qetësues që na mban gjallë. Por kjo pritje e vazhdueshme është një kurth i rafinuar. Sa herë arrijmë një qëllim, lumturia që na premtohej tretet shpejt dhe zhvendoset diku tjetër. Fitove punën e ëndrrave? Pas disa muajsh bëhet rutinë. U dashurove? Pas një kohe rutina e përditshme gërryen magjinë. Arrite pasuri? E kupton se të tjerët kanë më shumë, dhe dëshira vazhdon. Kështu, lumturia bëhet një hije që ikën sa herë mendojmë se e kapëm. Shpirtërisht, iluzioni i lumturisë së ardhshme na ndalon të përjetojmë bukurinë e çastit. Të mendosh se lumturia është nesër, do të thotë të mos shohësh asnjëherë sot. Dhe në këtë mungesë vëmendjeje, kalon një jetë e tërë pa e shijuar kurrë atë që ka qenë gjithmonë aty: diellin që lind, frymën që hyn e del, një shikim, një përqafim, një kafshatë buke. Nga ana sociale, ky iluzion është edhe më i thellë, sepse është bërë mekanizëm kontrolli. Qeveritë, sistemet ekonomike, reklamat, të gjitha ushqejnë idenë se lumturia ndodhet diku më tej: në një mall të ri, në një përparim shkencor, në një ëndërr të re kombëtare. Populli mbahet gjallë duke pritur një të ardhme që nuk vjen kurrë. Dhe kështu, individi nuk rebelohet, nuk pyet përse nuk është i lumtur tani, sepse beson se lumturia e tij është në udhë. Nga ana filozofike, ky iluzion është një paradoks. Ne e quajmë veten qenie të vetëdijshme, por harrojmë se vetëdija ekziston vetëm në të tashmen. E ardhmja është fantazi, e kaluara kujtim. Pra, lumturia që pret të vijë është vetëm një projektim imagjinar i mendjes. E megjithatë, ky projektim na sundon më shumë se çdo realitet. E vërteta e hidhur është se lumturia nuk ndodhet askund tjetër përveçse në çastin që jetojmë. Por mendja, e rritur me mitin e së ardhmes, e refuzon këtë thjeshtësi. Ajo do gjithmonë një nesër më të bukur, më të mirë, edhe nëse kjo do të thotë të mos shohë kurrë dritën e sotme.

Në fund, pyetja që mbetet është: A jemi të gatshëm të heqim dorë nga iluzioni i lumturisë së ardhshme, edhe pse ky iluzion na jep kuptim, për të zbuluar lumturinë e thjeshtë që ekziston tash, pa premtime, pa horizonte të largëta?

(39)

Iluzioni i krahasimit

Njeriu është një qenie që matet gjithmonë me tjetrin. Qoftë në heshtje, qoftë me zë, mendja e tij ka prirjen e natyrshme të krahasojë: bukurinë, pasurinë, zgjuarsinë, dashuritë, dhimbjet, madje edhe plagët. Dhe në këtë lojë të pafundme krahasimesh, lind një iluzion i rrezikshëm: ideja se vlera jonë varet nga sa më mirë apo më keq qëndrojmë ndaj dikujt tjetër. Krahasimi është si një pasqyrë e shtrembër që nuk na lejon të shohim veten ashtu siç jemi, por vetëm në raport me figurën e tjetrit. Ne harrojmë se secili njeri ka udhëtimin e vet, kohën e vet, ritmin dhe stinët e veta. Kur një njeri vuan nga ky iluzion, nuk e pyet më veten se kush është ai vetë, por vetëm se kush nuk është në krahasim me të tjerët. Iluzioni i krahasimit krijon tri plagë të mëdha shpirtërore: zilinë, që lind nga krahasimi me ata që kemi mbi vete; krenarinë e zbrazët, që lind nga krahasimi me ata që kemi poshtë vetes; dhe mangësinë e përhershme, sepse gjithmonë do të ketë dikë më të bukur, më të pasur, më të suksesshëm. Në këtë mënyrë, njeriu mbetet i robëruar mes ndjenjave që e largojnë nga vetvetja. Shoqëria moderne e ka ushqyer këtë iluzion më shumë se kurrë. Rrjetet sociale janë tempulli i krahasimit: atje secili tregon versionin më të lëmuar të vetes, dhe të tjerët maten me atë hijeshi të rreme. Kështu lind ndjesia e padenjësisë, e mungesës së mjaftueshmërisë, sepse gjithmonë duket sikur dikush tjetër po jeton më bukur, më thellë, më gëzueshëm. Por ajo që nuk shihet është hidhërimi i fshehur, boshllëku, lotët që nuk publikohen kurrë. Shumë njerëz e masin vlerën e tyre duke u krahasuar me të kaluarën: "Isha më i bukur dikur", "isha më i fortë", "kisha më shumë mundësi". Edhe ky është një iluzion, sepse e kaluara është një tokë që nuk ekziston më. Nuk mund të matemi me hijen tonë të djeshme, sepse jeta nuk është një garë me vetveten, por një rrjedhje ku secili hap ka kuptimin e vet. Filozofët e lashtë e dinin këtë: Seneka shkruante se njeriu është i palumtur vetëm kur harron të shohë veten në thelbin e tij dhe i kthen sytë tek të tjerët. Mistikët lindorë flasin për pranimin e vetes si rruga e vetme drejt lirisë. Dhe në poezinë e Naim Frashërit apo të Lasgushit, gjendet një thirrje për të parë thellë në shpirt, jo në pasqyrën e botës së jashtme. Çlirimi nga ky iluzion vjen kur kuptojmë se krahasimi është një lojë pa fund dhe pa fitues. Vlera jonë nuk lind nga fakti se jemi më shumë apo më pak se dikush tjetër, por nga fakti se jemi të vetmit që mund ta jetojmë jetën tonë në mënyrën tonë të papërsëritshme. Asnjë krahasim nuk mund ta zëvendësojë këtë unikalitet.

Pyetja që na mbetet është: a jemi gati të ndalojmë së krahasuari për të filluar së jetuari?

(40)

Iluzioni i pastërtisë së plotë

Njeriu ka një mallkim të vjetër: dëshirën për t’u ndjerë i pastër, i paprekur, i panjollë. Por kjo është një ëndërr e pamundur, sepse vetë jeta është e përbërë nga baltë, pluhur dhe njolla që nuk ikin kurrë. Ky iluzion lind nga frika jonë e brendshme se brenda nesh fshihet diçka e papranueshme, diçka që duhet larë, fshehur ose shlyer. Pastërtia e plotë është një mit që ndjek çdo brez. Fe të ndryshme kanë ofruar rite pastrimi, agjërime, larje rituale, pendesa publike - si një mënyrë për të pastruar shpirtin nga mëkatet. Shkenca moderne ka shpikur dieta detoks, kremra, ilaçe dhe pastrues që premtojnë një trup të ri, një lëkurë të re, një qenie të papërlyer. Por në fund, pluhuri i botës na mbështjell sërish, dhe mendja jonë gjen njolla të reja që duhen larë. Iluzioni i pastërtisë së plotë është i rrezikshëm, sepse e kthen njeriun në një qenie që e urren trupin dhe shpirtin e vet. Ai nis të ndjejë turp për mendimet e tij, faj për ndjenjat e tij, neveri për trupin që s’është kurrë aq i përsosur sa kërkon imazhi i pastërtisë. Kështu krijohet një rreth vicioz: sa më shumë përpiqemi të pastrohemi, aq më të papastër ndihemi.

Poezia e jetës nuk qëndron në pastërti, por në pranimin e papastërtisë. Në baltën ku ecim rriten lulet, në djersën e lodhjes lind qetësia, në gabimet tona rritet urtësia. Çdo njeri ka plagët dhe njollat e tij, dhe këto nuk janë shenja turpi, por dëshmi se kemi jetuar. Të mendosh se mund të ekzistosh pa asnjë njollë, është njësoj si të kërkosh të pish ujë pa lagur buzët. Mistikët e Lindjes thonë: “Nuk ka lotus pa baltë.” Po ashtu, edhe ne nuk mund të arrijmë qartësinë e shpirtit pa kaluar përmes turbullirës së tij. Nëse përpiqemi ta mohojmë baltën, mohojmë vetë rrënjët e qenies sonë. Iluzioni i pastërtisë së plotë është një tjetër formë e arratisjes nga vetja. Ai na mashtron duke na bërë të besojmë se do të vijë një ditë kur gjithçka do të jetë e sheshuar, e bardhë, e panjollë. Por ajo ditë nuk vjen kurrë. Pastërtia e vërtetë nuk është mungesa e njollës, por aftësia për ta parë njollën dhe për ta dashur veten edhe me të.

Pyetja që mbetet është: a kemi guximin të pranojmë se jemi të papastër, dhe pikërisht aty qëndron njerëzillëku ynë?

(41)

Iluzioni i shpëtimit të menjëhershëm

Njeriu është një qenie që gjithmonë kërkon dalje të shpejta. Një buton magjik, një derë që hapet menjëherë, një dritë që shuhet mbi ankthin dhe ndez qetësinë. Kjo është etja e brendshme për shpëtimin e menjëhershëm. Por, në thelb, është një tjetër iluzion i madh që ushqen shekuj me radhë shpresat dhe zhgënjimet tona. Historia jonë është e mbushur me premtime të shpëtimit të menjëhershëm: fe të cilat ofrojnë falje të menjëhershme me një lutje, shoqëri që premtojnë shpëtim përmes një revolucioni të vetëm, shkenca që josh me ilaçe apo teknologji që duan të na shërojnë brenda natës. Të gjitha këto premtime e ushqejnë zemrën njerëzore me ëndrrën se dhimbja, faji, frika apo vetmia mund të zhduken në një çast. Por realiteti i shpirtit është i ngadalshëm, i ngatërruar, si një lumë që nuk e shpejton dot rrjedhën. Dhimbja nuk shuhet me një hapje sysh. Ajo kërkon kohë, pranimin e saj, durim dhe kalimin përmes saj. Po ashtu, fajet nuk treten në një fjalë të vetme, por në një proces të gjatë të kuptimit dhe faljes së vetvetes. Edhe natyra nuk njeh shpëtim të menjëhershëm: farat rriten në muaj, drurët marrin dekada, shpirti njerëzor kërkon një jetë të tërë për t’u njohur me vetveten. Iluzioni i shpëtimit të menjëhershëm e bën njeriun të paduruar dhe të dobët. Ai fillon të besojë se dhimbja e tij është një dënim, sepse nuk zhduket menjëherë. Ai mendon se diçka nuk shkon me të, se është i dënuar të vuajë më shumë se të tjerët. Por në të vërtetë, ky iluzion është një kurth i mendjes moderne, e cila është mësuar me shpejtësinë, me klikimin e një butoni, me dorëzimin e menjëhershëm të çdo gjëje. Shpirti nuk funksionon me një aplikacion. Fe, filozofi, psikologji - të gjitha në thelb thonë se shpëtimi është një udhëtim, jo një çast. Lutja, meditimi, pendesa, reflektimi nuk janë magji të menjëhershme, por rrugë të gjata që e mësojnë njeriun të pranojë, të ndryshojë, të falë dhe të gjejë paqen gradualisht. Edhe dashuria nuk shpëton menjëherë; ajo shëron përmes ditëve, përmes vështirësive të përbashkëta, përmes sakrificës dhe qëndrimit. Iluzioni i shpëtimit të menjëhershëm është i ëmbël, por i rremë. Ai na premton se nuk kemi pse të shkojmë nëpër natë për të parë dritën, se mund ta kapim qiellin pa kaluar nëpër baltë. Por e vërteta është ndryshe: nuk ka dritë pa natë, nuk ka qetësi pa ankth, nuk ka shpëtim pa rrugëtim.

Dhe pyetja që mbetet është: a kemi guximin të pranojmë udhëtimin e dhimbshëm drejt shpëtimit, apo do të vazhdojmë të ndjekim iluzionin e ëmbël të shpëtimit të menjëhershëm?

(42)

Iluzioni i së keqes si forcë e jashtme

Njeriu, që në fillesat e tij, ka dashur të gjejë një fajtor jashtë vetes për errësirat që mbart brenda. Në mitet e lashta, e keqja përfytyrohej si demon që vinte nga jashtë, si mallkim, si forcë e errët që pushton trupin dhe shpirtin. Edhe sot, në një botë të mbushur me shkencë e arsyetime, ky iluzion nuk është zhdukur: shpesh themi se fajin e ka sistemi, shoqëria, armiku, fati, si të ishte gjithmonë një dorë tjetër që na detyron të rrëzohemi. Ky këndvështrim fsheh një të vërtetë të dyfishtë. Po, e keqja ekziston edhe jashtë nesh. Ka struktura shfrytëzimi, ka pushtete që ndërtohen mbi padrejtësi, ka dhunë që lind nga jashtë njeriut dhe ia godet jetën. Njeriu nuk jeton në vakum; ai ndikohet nga ideologjitë, nga shembujt e deformuar, nga propaganda që i ushqen urrejtje, nga frika që i injektohet, nga sistemi që e shtyn drejt poshtërimit. E keqja e jashtme është reale, dhe ndikimi i saj është i fuqishëm. Por iluzioni lind kur besojmë se kjo e keqe jashtë është gjithçka, dhe se ne mbetemi të pafajshëm përballë saj. Në të vërtetë, ajo fiton pushtet vetëm kur gjen një derë të hapur brenda nesh. Një njeri i verbuar nga urrejtja, e pranon lehtësisht gjuhën e dhunës. Një zemër e mbushur me lakmi, përthith shpejt çdo ofertë mashtruese. Një mendje e etur për pushtet, gjen tek çdo forcë e jashtme aleatin ideal për të shfryrë hijen e saj të brendshme. Pra, e keqja e jashtme dhe ajo e brendshme nuk janë dy universe të ndara. Ato janë dy fytyra që kërkojnë njëra-tjetrën. Forca e jashtme është fara, por toka ku bie fara është vetë shpirti ynë. Dhe fara nuk mbin kurrë në një tokë që nuk e pranon. Në këtë mënyrë, përgjegjësia nuk na hiqet kurrë. Edhe kur një sistem i padrejtë sundon, zgjedhja jonë për ta përqafuar ose për t’i rezistuar është reale. Edhe kur propaganda helmon, është brenda nesh që ndodh vendimi: a do ta besojmë verbërisht, apo do të guxojmë ta vëmë në dyshim? Edhe kur e keqja na tundon me rrugë të lehta, është zemra jonë që vendos nëse do të hapë portën. Ky kapitull i historisë njerëzore është i mbushur me shembuj ku njerëzit justifikuan krimet e tyre duke thënë: “Kështu ishte koha, kështu na udhëzuan, kështu na shtynë.” Por në thelb, e keqja nuk mbretëron dot pa bashkëpunimin e brendshëm të individit. Prandaj, të thuash se gjithçka është faji i një force të jashtme është një tjetër mënyrë për të shmangur përgjegjësinë dhe për të fjetur i qetë mbi hije që na ndjekin. Pra, në fund mbetet ky zbulim: e keqja është si një lumë që buron nga jashtë, por vetëm ne vendosim nëse do t’i hapim portat e shpirtit tonë që ai të përmbytë gjithçka.

Dhe pyetja që lind është: a kemi guximin të pranojmë se edhe nëse e keqja vjen nga jashtë, ajo bëhet e jona vetëm kur ne i bindemi thirrjes së saj?

(43)

Iluzioni i një zoti të shpikur 

Në udhëtimin e gjatë të historisë njerëzore, njeriu nuk ka jetuar kurrë pa hyjni. Por hyjnitë që ai ka ngritur shpesh nuk kanë qenë pasqyra e Krijuesit të vërtetë, por projeksione të frikërave, lakmive dhe dëshirave të tij. Në vend që të kërkojë burimin e vërtetë të gjithçkaje, njeriu ka shpikur zotat sipas nevojave të tij të përkohshme: zota të luftës kur donte pushtim, zota të pjellorisë kur donte bollëk, zota të hakmarrjes kur donte drejtësi sipas shpatës së tij. Ky është iluzioni më i madh shpirtëror: të besosh se i je përulur Krijuesit, ndërkohë që në të vërtetë i je përulur një idhulli të shpikur nga njeriu vetë. Dhe ky idhull nuk është gjithmonë prej guri ose druri, si në tempujt e lashtë. Ai mund të jetë një ideologji, një sistem, një pushtet, një doktrinë e deformuar që njeriu e quan hyjnore vetëm sepse i shërben interesave të tij.

Ky zot i shpikur është gjithmonë i përshtatshëm: ai e urdhëron njeriun të bëjë pikërisht atë që dëshiron vetë njeriu të bëjë. Nëpër shekuj, luftërat janë nisur në emër të këtij zoti; pushtete të dhunshme janë justifikuar me autoritetin e tij; padrejtësitë janë shndërruar në ligj të shenjtë sepse një “zë” i përfytyruar e ka urdhëruar kështu. Ky zot është si një pasqyrë që i kthen njeriut jo fytyrën e Tij të vërtetë, por fytyrën e deformuar të vetë njeriut. Krijuesi i gjithçkaje, Ai që qëndron mbi kohën, hapësirën dhe kufijtë e mendjes sonë, shpesh është lënë në heshtje, sepse Ai nuk mund të manipulohet. Një Krijues i përjetshëm dhe i pakushtëzuar nuk i shërben lakmisë së njeriut, nuk mund të bëhet mbulesë për pushtet, nuk mund të përdoret si flamur për urrejtje. Dhe pikërisht sepse nuk mund ta komandojë dot, njeriu shpiku një zot tjetër: më të vogël, më të zhurmshëm, më të bindur, më të përdorshëm. Por ky zot i shpikur e largon njeriun nga burimi i vërtetë i jetës. Njeriu, në vend që të kërkojë dritën, kënaqet me hijen; në vend që të dëgjojë zërin e brendshëm të ndërgjegjes së pastër, dëgjon thirrjen e turmës që e përzien Krijuesin me idhullin. Dhe kështu, ndër shekuj, u krijua një besim i rremë: njerëzit u betuan se po adhuronin Zotin, por në të vërtetë po adhuronin një shpikje të vetes së tyre. Iluzioni është i fuqishëm, sepse të jep ndjenjën e qetësisë: është më e lehtë të ndjekësh një zot të shpikur, sepse ai të kërkon pikërisht atë që do të bësh. Por Krijuesi i vërtetë është sfidues: Ai të thërret të dalësh përtej vetes, të përballesh me të vërtetën, të ndryshosh rrënjësisht, të çlirohesh nga egoja. Dhe ky udhëtim është i dhimbshëm, sepse rrëzon maskat që ne duam të mbajmë. E megjithatë, çdo herë që njeriu bie në këtë iluzion, brenda tij mbetet një boshllëk. Sepse zoti i shpikur nuk e mbush shpirtin, vetëm e mashtron. Ai të ofron një strehë të përkohshme, por jo paqe. Ai të jep një rregull, por jo kuptim. Ai të ngushëllon për një çast, por nuk të lidh kurrë me burimin e jetës. Vetëm Krijuesi i vërtetë mund ta bëjë këtë, dhe zemra njerëzore, sado të largohet, nuk pushon së kërkuari Atë. Ky është thelbi i tragjedisë: njeriu ka etje për të vërtetën, por shpesh kënaqet me një iluzion që i shuan vetëm përkohësisht zjarrin. Dhe kështu, në vend që të gjejë dritën, endet pas dritave të rreme.

Shembuj të këtij iluzioni janë:

Idhujtaria e lashtë

Në shumë qytetërime të hershme, njerëzit i atribuuan fuqinë e krijimit të gjithçkaje diellit, hënës, stuhive, lumenjve apo kafshëve. Ata ndërtuan statuja dhe tempuj për perëndi të shumta, duke harruar burimin e vetëm të ekzistencës. Ky ishte një shembull i qartë i shpikjes së një “zoti” sipas frikës, imagjinatës dhe nevojave praktike të njeriut. Në vend të Krijuesit, ata adhuronin simbole të tij.

Zoti si mjet pushteti politik

Në histori, perandorë dhe mbretër shpesh janë shpallur “të dërguar” ose “hyjnorë” për të kontrolluar popullin. Ata e përdorën idenë e Zotit për të forcuar pushtetin e tyre tokësor, duke shpikur një hyjni që e justifikonte sundimin e tyre. Në këtë mënyrë, njeriu u largua nga lidhja e drejtpërdrejtë me Krijuesin dhe e zëvendësoi me një “zot” të ndërtuar nga propaganda dhe frika.

Zoti i pasurisë dhe suksesit modern

Sot, shumë shoqëri e kanë zëvendësuar Krijuesin e vërtetë me “zotin” e parasë, teknologjisë dhe famës. Një njeri i pasur ose i famshëm shihet si “i bekuar” ose si model për t’u ndjekur, ndërkohë që lidhja shpirtërore me Burimin e ekzistencës lihet në hije. Kjo gjë krijon një iluzion të një zoti të ri, që nuk është më i hyjshëm, por një krijesë e etjes dhe ambicies njerëzore.

Zoti i frikës

Shumë sisteme fetare e kanë paraqitur Zotin vetëm si ndëshkues, duke e reduktuar atë në një figurë të frikshme që rri gjithmonë gati për të dënuar. Ky imazh i shpikur nga njeriu largon njerëzit nga dashuria dhe mëshira e Krijuesit të vërtetë, duke krijuar një marrëdhënie të shtrembëruar me të shenjtën.

Zoti i përshtatur sipas dëshirave

Disa individë shpikin një “zot personal” që u shërben atyre për të justifikuar zakonet, mëkatet ose interesat e tyre. Për shembull, dikush mund të besojë se “zoti i tij” nuk i kërkon përgjegjësi morale dhe e miraton çdo gjë që bën. Kështu, krijohet një hyjni sipas imazhit të vetvetes, jo sipas së Vërtetës.

Pyetja që mbetet është kjo: a kemi guximin të dallojmë midis Zotit të shpikur nga ne dhe Krijuesit të vërtetë të gjithçkaje, apo do të mbetemi të qetë në iluzionin tonë, duke e ngatërruar hijen me dritën?

(44)

Iluzioni i trupit të përjetshëm 

Njeriu, që në fillesat e historisë së tij, ka pasur një përplasje të thellë me idenë e kalimit të kohës. Trupi është parë si shtëpia e shpirtit, si tempulli ku jeton fryma, por shpesh është idealizuar deri në atë pikë sa është dashur të shihet si i pavdekshëm. Këtu lind iluzioni i trupit të përjetshëm, besimi i fshehtë, shpesh i pashprehur, se rinia, bukuria dhe forca do të zgjasin gjithmonë.

Ky iluzion ushqehet nga shumë drejtime:

Nga kultura e jashtme, që lavdëron trupin e ri, lëkurën pa rrudha, muskujt e fortë dhe energjinë e pandalur. Reklamat, filmat, rrjetet sociale i paraqesin si norma, duke e lënë plakjen jashtë syve, sikur të ishte një dështim personal e jo një rrjedhë natyrore e jetës.

Nga dëshira e brendshme, e cila nuk pranon kufizimet e kohës. Çdo njeri, në një çast ose tjetër, kapet fort pas ndjenjës se "ende ka kohë", "ende jam i fortë", duke i shtyrë kufijtë e realitetit.

Nga frika ekzistenciale, që nuk pranon t’i dorëzohet zhdukjes së trupit, duke kërkuar vazhdimisht mënyra për ta bërë atë të pavdekshëm: me eliksire, me trajtime, me kirurgji, e sot madje edhe me teknologji që premton transferim të ndërgjegjes.

Por e vërteta është se trupi është i përkohshëm, i ndërtuar mbi ligje biologjike të padiskutueshme. Rrudhat, dhimbjet, sëmundjet dhe dobësia janë shenja të qarta se kjo përkohshmëri nuk mund të anashkalohet. Ky është një realitet i dhimbshëm për ata që ushqehen nga iluzioni, por është një realitet çlirimtar për ata që e pranojnë.

Në këtë çështje shfaqen dy rreziqe:

1. Kur njeriu jeton i lidhur pas trupit, i frikësuar nga çdo shenjë plakjeje, ai humbet mundësinë për të parë përtej tij. Përpiqet ta bëjë trupin një hyjni, duke harruar shpirtin që është i pavdekshëm. Kjo e kthen jetën në një vrap të pafund pas kremrave, operacioneve, ushqimeve "mrekullibërëse", ndërsa brenda mbetet bosh.

2. Kur pranohet se trupi është i përkohshëm, lind një qartësi e re. Njeriu kupton se forca e tij e vërtetë nuk qëndron te muskujt, por te drita e brendshme; jo te bukuria që shuhet, por te dashuria që mbetet; jo te rinia që tretet, por te urtësia që piqet.

Shembuj iluzionesh të përditshme:

Një i ri beson se shëndeti i tij do të zgjasë gjithmonë dhe shpenzon vitet më të bukura në abuzime, pa menduar për pasojat. Kur vjen sëmundja, iluzioni thyhet dhunshëm.

Një i moshuar refuzon të pranojë moshën dhe shpenzon pasuri të tëra për të fshehur shenjat e saj. Por asnjë kirurgji nuk mund të ndalë kohën, vetëm ta maskojë për një çast.

Shoqëria e sotme ofron trajtime anti-plakje, "mrekulli" të teknologjisë, dieta të pafundme, por kurrë nuk arrin ta ndalë procesin e natyrës. Është sikur të përpiqesh të mbash lumin të ngrirë, ndërsa ai ecën pa u ndalur.

E vërteta përtej iluzionit

Kuptimi më i madh lind kur njeriu kupton se trupi është vetëm mjeti i përkohshëm i shpirtit. Ai duhet respektuar, kujdesur, mbrojtur, por jo adhuruar. Forca e tij është në shërbim të misionit shpirtëror, jo në vetvete. Pranimi i përkohshmërisë së trupit i hap rrugën njeriut të kërkojë atë që është e përjetshme brenda tij - dritën, shpirtin, lidhjen me Krijuesin.

Pra, iluzioni i trupit të përjetshëm është përpjekja për ta kthyer përkohshmërinë në përjetësi. Pranimi i kufijve të trupit nuk është dorëzim, por një mesazh për të gjetur atë që nuk shuhet kurrë.

Pyetja që duhet të bëjmë është: a jemi dhe sa jemi të gatshëm të jetojmë me humbjen e asaj që është e përkohshme? 

(45)

Iluzioni i materies së fortë

Që nga fëmijëria mësojmë ta shohim botën si një strukturë të qëndrueshme, të prekshme, të palëvizshme. Gurët, malet, tokën, muret - i quajmë “të forta” sepse duken të pathyeshme, të palëkundura. Njeriu i jep vetes një lloj sigurie përmes këtij perceptimi: nëse mbështetem tek materia, nuk do të bie, nuk do të humbas, nuk do të zhdukem. Por kjo është një nga iluzionet më të mëdha: fortësia e materies është një mashtrim i shqisave tona. Shkenca e sotme e ka vërtetuar diçka që filozofët e lashtë e kanë nuhatur: çdo trup, çdo send, çdo "përmasë e fortë" nuk është gjë tjetër veçse hapësirë bosh e përshkuar nga energji. Atomi, i cili supozohej të ishte një grimcë e pandashme dhe solide, është më së shumti hapësirë. Brenda tij protonet, neutronet dhe elektronet vallëzojnë në distanca të papërfytyrueshme krahasuar me madhësinë e tyre, duke krijuar vetëm iluzionin e një strukture kompakte.

Iluzioni në përditshmëri

Kur prek një mur, mendon se ke prekur një realitet të fortë. Në të vërtetë, ajo që ndodh është një repulsion elektromagnetik mes elektroneve të dorës sate dhe elektroneve të murit. Pra, ti kurrë nuk prek vërtet murin - vetëm ndien një forcë që nuk lejon që elektronet të pushtojnë të njëjtin vend.

Po ashtu, kur sheh malin, mendon se ai është aty përjetësisht, i pathyeshëm. Por mali është një proces në lëvizje: formuar nga përplasjet e pllakave tektonike, ai vazhdon të rritet, të shembet, të shpërbëhet. Ajo që ti e sheh si "fortësi", është vetëm ngadalësia e ndryshimit në raport me kohën e jetës sate.

Dimensioni filozofik

Iluzioni i materies së fortë nuk është thjesht çështje fizike. Ai prek mënyrën sesi ne e kuptojmë vetveten dhe botën. Kur njeriu e sheh realitetin si "fortësi të palëvizshme", ai kapet pas pasurive, trupit, pozitës, duke menduar se janë themele të qëndrueshme. Por nëse gjithçka që ekziston është lëvizje, ndryshim dhe energji që riorganizohet pa pushim, atëherë kapja pas materies është kapje pas një mirazhi. Ndoshta kjo është arsyeja pse shumë tradita shpirtërore e quajnë botën materiale një ëndërr të përkohshme. Jo sepse ajo nuk ekziston, por sepse ekziston ndryshe nga mënyra si ne e perceptojmë. Nuk është një kështjellë e fortë, por një lumë energjie që ndryshon vazhdimisht formë.

Shembuj iluzionesh të zakonshme

Pasuria: Njeriu mendon se prona dhe ari janë “fortësi” që e sigurojnë. Por një krizë, një lëkundje ekonomike, një fatkeqësi e kthen këtë “fortësi” në pluhur.

Trupi: Përceptohet si një strukturë e fortë e gjallë. Por është një rrjet qelizash që lindin e vdesin çdo ditë; në çdo sekondë miliona qeliza zëvendësohen. “Trupi yt i sotëm” nuk është më ai i djeshmi.

Institucionet dhe pushtetet: Shihen si të pathyeshme, por historia dëshmon se perandoritë më të mëdha janë shembur nga një rrymë e vogël ndryshimi.

E vërteta e çlirimit

Pranimi se materia nuk është e fortë, por një lojë energjish, i hap njeriut një derë drejt një kuptimi më të thellë: Siguria nuk gjendet në atë që duket e fortë, por në atë që nuk ndryshon, në shpirt, në ndërgjegje, në lidhjen me Burimin e ekzistencës.

Liria lind kur kupton përkohshmërinë e çdo gjëje materiale; atëherë nuk kapesh me dëshpërim pas asaj që zhduket, por e shijon si dhuratë kalimtare.

Iluzioni i materies së fortë, pra, është ftesa për ta parë botën jo si kështjellë gurësh, por si një valë energjie dhe jete që rrjedh e shndërrohet. Nëse kapemi fort pas saj, jemi të humbur; nëse vallëzojmë me të, e gjejmë ritmin e fshehtë të jetës.

Pyetja filozofike që mbetet është:

Nëse gjithçka që prekim dhe shohim është thjesht një iluzion fortësie, ku duhet të mbështesim sigurinë e shpirtit tonë?

(46)

Iluzioni i bukurisë absolute

Njeriu gjithmonë ka qenë i etur për bukuri. Ai ka parë qiellin me yje, perëndimin e diellit, trupin e njeriut, format e natyrës, dhe ka shpallur se aty gjendet një bukuri e pakrahasueshme. Krijoi statuja, piktura, poezi, muzikë, të gjitha për të fiksuar një imazh që dukej i përjetshëm. Dhe megjithatë, ky udhëtim drejt “bukurisë absolute” është një nga iluzionet më të mëdha që mbajnë rob shpirtin.

Relativiteti i bukurisë

Çdo kulturë, çdo kohë, çdo shoqëri ka shpallur bukuri gjëra të ndryshme. Atë që grekët e lashtë e adhuronin si trup ideal, sot mund ta quajmë të thjeshtë. Atë që në një kohë quhej fisnikëri, në një tjetër duket si shëmtim. Bukuria është e lëvizshme, e varur nga syri që shikon, nga koha që gjykon, nga shpirti që ndien. Por njeriu, për shkak të dëshirës për të kapur përjetësinë, e projektoi këtë iluzion: bukuria absolute ekziston, vetëm duhet ta gjejmë. Si një gur i çmuar i fshehur diku, si një statujë e padukshme që pret të zbulohet. Ky është mashtrimi i parë: se bukuria është një send i gatshëm, i pandryshueshëm, që rri jashtë nesh.

Bukuria dhe egoja

Në të vërtetë, njeriu nuk kërkon bukuri absolute; ai kërkon pasqyrimin e vetes. Kur thotë “kjo është e bukur”, ai po thotë: “kjo më ngjall një ndjesi që dua ta kem përjetësisht”. Bukuria shpesh nuk është për objektin që e bart, por për mënyrën sesi ne duam ta shohim veten brenda tij. Një fytyrë, një peizazh, një melodi - ne i quajmë “të bukura” sepse zgjojnë një pjesë të dëshirave ose kujtimeve tona. Prandaj bukuria absolute nuk gjendet kurrë: sepse është gjithmonë një jehonë e brendshme e projektuar jashtë.

Iluzioni i përsosmërisë

Sot, iluzioni i bukurisë është bërë industri. Filtra që fshehin rrudhat, ndërhyrje që modelojnë trupin, reklama që diktojnë tipare “perfekte”. Njeriu shkon pas një modeli të padukshëm që quhet “bukuri absolute”, por që ndryshon sipas interesave, modës dhe tregut. Dhe përpjekja për ta kapur e kthen shpirtin në një garë të pambarimtë me vetveten. Është tragjike: shumë e kërkojnë bukurinë si liri, por ajo shndërrohet në burg. Sa më shumë ndjek “përsosjen”, aq më i mangët ndihesh.

Dimensioni shpirtëror

Në thelb, bukuria nuk është tipar i trupit apo i sendit, por një cilësi e shpirti që shikon. Një fytyrë e vjetër, e rrudhur, mund të duket më e bukur se një portret i rinisë, jo për formën, por për ndriçimin që mbart. Një fëmijë e sheh nënën si më të bukurën, edhe pse bota mund të mos pajtohet. Një njeri i dashuruar e sheh të dashurën si “absolute”, edhe pse për syrin e tjetrit ajo është krejt e zakonshme.

Pra, bukuria absolute nuk qëndron në trup, në natyrë apo në objekte, ajo ndodh në momentin e takimit midis shikuesit dhe asaj që shihet. Është një çast, një shkëlqim që lind nga lidhja, jo një tipar që ekziston përtej saj.

Shembuj të iluzionit

Simetria: shpesh quhet burim i bukurisë. Por natyra nuk është kurrë plotësisht simetrike, dhe pikërisht tek papërsosmëritë qëndron tërheqja.

Trupi rinor: shoqëria e shpall si ideal të përjetshëm, por çdo trup kalon. Iluzioni është të mendosh se rinia është e vetmja formë bukurie.

Arti: një pikturë quhet “absolute” nga një brez, ndërsa brezi tjetër e harron në pluhur.

Çlirimi nga iluzioni

Të pranosh se nuk ka bukuri absolute nuk do të thotë të mohosh bukurinë. Përkundrazi, është të çlirohesh nga detyrimi për ta gjetur një model që nuk ekziston. Bukuria nuk është një statujë që pret të adhurohet, por një dritë që ndizet sa herë një shpirt hapet ndaj një tjetri. Në këtë kuptim, e vetmja bukuri e “absolute” është vetë lidhja me të Gjithëkrijuesin, sepse çdo bukuri tjetër është vetëm një pasqyrim i dritës së Tij në realitetin tonë të përkohshëm.

Dhe pyetja që mbetet është: A është bukuria një cilësi e botës, apo është një pasqyrë e shpirtit tonë që përpiqet të gjejë hyjnoren në çdo formë që prek?

(47)

Iluzioni i shëndetit të plotë

Njeriu gjithmonë ka luftuar me brishtësinë e tij. Në zemrën e çdo epoke ka ekzistuar një etje e madhe: dëshira për ta sunduar sëmundjen, për ta mundur dhimbjen, për ta zgjatur jetën përtej kufirit të natyrës. Kjo etje është një nga motorët më të fuqishëm të zhvillimit shkencor: mjekësia lindi si një përpjekje për të mposhtur atë që e frikësonte njeriun më shumë - dobësinë e trupit. Por brenda kësaj përpjekjeje është fshehur edhe një mashtrim i madh: iluzioni i shëndetit të plotë. Besimi se mund ta kontrollojmë çdo sëmundje, se mund ta pastrojmë trupin nga çdo prishje, se mund të arrijmë një ekuilibër të përhershëm ku dhimbja zhduket dhe jeta bëhet e pathyeshme.

Nuk ka dyshim se mjekësia është dhuratë dhe dije e çmuar. Ajo ka shëruar plagë, ka shpëtuar jetë, ka zgjatur ekzistenca që dikur do të ishin ndërprerë shpejt. Por në të njëjtën kohë, njeriu e ka kthyer këtë dije në një iluzion kontrolli absolut. Sot dëgjon shpesh: “Shkenca do të gjejë ilaç për gjithçka”, “Një ditë sëmundja nuk do të ekzistojë më”, “Shëndeti mund të mbahet gjithmonë i plotë”. Ky besim nuk është vetëm shpresë, është një formë harrimi: harrimi se vdekja nuk është një sëmundje që duhet shëruar, por një pjesë e pandashme e jetës. Pse njeriu kërkon “shëndet të plotë”? Sepse ka frikë nga fundi. Sepse mendon se duke e mbajtur trupin të pastër nga sëmundja, do të shpëtojë edhe nga zhdukja. Por ky është mashtrim: edhe trupi më i fortë, edhe zemra më e shëndetshme, edhe gjaku më i pastër, një ditë ndalen. Dhe sëmundja shpesh nuk është një armik i jashtëm, por vetë pasqyra e jetës që kalon, mënyra me të cilën natyra kujton se gjithçka është e përkohshme. Sot, iluzioni i shëndetit të plotë është bërë tregti miliardëshe. Suplemente, dieta, ndërhyrje estetike, teknologji mjekësore, premtime për jetë të gjatë pa dhimbje. Shpesh nuk shiten vetëm ilaçe, por shitet edhe ëndrra e pavdekësisë. Një njeri mund të vdesë i rrethuar nga shishe vitaminash, duke besuar deri në fund se kishte ende një shans për t’u bërë “i paprekshëm”. Kjo nuk do të thotë se kujdesi për trupin është i kotë. Përkundrazi: është detyrë e njeriut të mbajë trupin që i është dhënë. Por kur kujdesi kthehet në obsesion për të mposhtur natyrën, atëherë shëndeti pushon së qenë dhuratë dhe kthehet në idhull. Shumë sëmundje nuk janë thjesht prishje trupore, por shenja të shpirtit. Një dhimbje shpesh na kujton se jemi të kufizuar, se jemi qenie që kanë nevojë për kujdes, për dashuri, për ndalim. Sëmundja mund të jetë edhe thirrje për kthim, për reflektim, për ripërqendrim tek ajo që është me të vërtetë e rëndësishme. Por njeriu, në vend që ta dëgjojë, shpesh e lufton verbërisht sepse mendon se shëndeti i plotë do t’i japë përjetësi. Në këtë mënyrë, sëmundja humb kuptimin e saj dhe kthehet vetëm në një armik të urryer, kur ajo mund të jetë edhe mësuese.

Iluzioni i parandalimit total: besimi se nëse ndjekim çdo dietë dhe rregull shëndeti, nuk do të sëmuremi kurrë. Por jeta gjithmonë gjen rrugë për ta kujtuar trupin e vet.

Iluzioni i mjekimit absolut: ideja se çdo gjë ka një kurë të sigurt. Në realitet, shumë gjëra thjesht menaxhohen, por nuk zhduken.

Iluzioni i rinisë së përhershme: përdorimi i mjekësisë estetike për ta fshirë plakjen, sikur ajo të ishte një defekt dhe jo rrjedha natyrale e jetës.

Të pranosh se nuk ekziston shëndet i plotë nuk do të thotë të dorëzohesh. Do të thotë ta vendosësh jetën në një kuptim më të thellë: trupi është përkohësi, shpirti është qëndrueshmëria. Shëndeti është i vyer, por nuk është hyjni. Mund ta mbajmë, mund ta përmirësojmë, mund ta ruajmë por kurrë nuk mund ta shpëtojmë nga fundi. Vetëm atëherë shëndeti bëhet dhuratë e vërtetë: jo një garë për pavdekësi, por një mjet për të jetuar me dinjitet, për të dashur, për të krijuar, për të njohur të vërtetën.

Pyetja që mbetet është: Nëse shëndeti nuk është një premtim përjetësie, por vetëm një mjet i përkohshëm, si do të ndryshonte mënyra jonë e të jetuarit nëse do ta shihnim trupin jo si zot, por si mik të përkohshëm në udhëtimin tonë?

(48)

Iluzioni i bollëkut dhe pasurisë

Pak gjëra e kanë magjepsur njeriun kaq shumë sa premtimi i pasurisë. Që nga kohët e lashta, njerëzit kanë parë te ari, gurët e çmuar, tokat pjellore, mallrat dhe më pas tek paraja moderne një burim sigurie, fuqie dhe lumturie. Bollëku është paraqitur gjithmonë si portë drejt një jete më të mirë: më shumë ushqim, më shumë strehim, më shumë siguri, më shumë mundësi për të përjetuar kënaqësi. Dhe megjithatë, pasuria, sa herë që arrihet, tregon natyrën e saj të dyfishtë: njëkohësisht të dukshme dhe të zbrazët. Iluzioni i bollëkut qëndron në idenë se posedimi i shumë gjërave do të zëvendësojë boshllëkun e brendshëm. Njeriu blen, grumbullon, ndërton, shton, dhe çdo herë ndjen një gëzim të shkurtër, një ngopje të momentit. Por sapo e reja bëhet e zakonshme, boshllëku kthehet edhe më i thellë. Një shtëpi e madhe duket e vogël, një makinë e re bëhet e zakonshme, një rrobë e shtrenjtë humb shkëlqimin pas pak javësh. Bollëku ushqen etjen, por nuk e shuan kurrë. Pasuria gjithashtu premton liri. "Nëse kam mjaftueshëm," thotë njeriu, "do të jem i lirë nga frika." Por realiteti shpesh është i kundërt. Sa më shumë që fiton, aq më shumë frikë lind: frika se mos humbet, frika se mos dikush të grabit, frika e rënies nga një majë ku je ngjitur me mund dhe lakmi. Pasuria që duhej të ishte një mburojë kthehet në pranga të padukshme, që ta lidh shpirtin më fort me tokën. Një tjetër aspekt i këtij iluzioni është besimi se bollëku është shenjë e vlerës personale. Shoqëria e sotme i ngatërron shpesh pasurinë me dinjitetin, sikur ata që kanë më shumë të jenë më të mençur, më të denjë, më të suksesshëm. Por historia është plot me shembuj ku njerëz të thjeshtë kanë jetuar me dinjitet e thellësi shpirtërore, ndërsa mbretër e pasanikë janë fundosur në mjerim moral. Pasuria nuk është dëshmi e vlerës, as bollëku i mallrave nuk është dëshmi e madhështisë së shpirtit. Iluzioni i bollëkut bën që njeriu të mendojë se mund të blejë gjithçka. Mund të blejë trupin e shëndetshëm përmes ushqimit të mirë dhe mjekësisë private, por nuk mund të blejë imunitet nga sëmundjet e fshehta. Mund të blejë miqësinë e të varfërve përmes bujarisë së interesit, por jo dashurinë e sinqertë. Mund të blejë kohën e të tjerëve, por jo kohën që i ka ikur vetë. Dhe mbi të gjitha, nuk mund të blejë vdekjen që të mos vijë. Ka edhe një paradoks: ata që e arrijnë pasurinë shpesh e ndjejnë më fort zbrazëtinë e saj. Sepse vetëm kur njeriu ka gjithçka që ëndërronte, e kupton se ajo nuk e mbush atë që ishte bosh brenda. Një pasanik i vetmuar në një vilë madhështore është shpesh më i mjerë se një i varfër që ha një kafshatë bukë me miqtë e tij. Bollëku nuk e garanton gëzimin, ai vetëm e maskon dhimbjen përkohësisht. Prandaj, pasuria nuk është problem në vetvete, por iluzioni rreth saj. Njeriu mund të jetojë i lumtur edhe me pasuri, nëse nuk e sheh atë si zot, por si mjet. Mund të ndërtojë, të ndajë, të krijojë mundësi, nëse e sheh si barrë dhe përgjegjësi, jo si shpëtim. Bollëku bëhet i rrezikshëm vetëm kur mendohet si përgjigje përfundimtare e kuptimit të jetës. Sepse bollëku i vërtetë nuk është në bankë, as në shtëpi, as në tokë. Ai është në gjendjen e brendshme që di të kënaqet me pak dhe të mos lidhet fort me asgjë. Shpirti që është i pasur me mirësi e paqe, edhe në një kasolle ndihet i lirë. Ndërsa ai që është i varfër brenda, edhe në pallate me ar e mermer do të ndjejë urinë e pashuar të shpirtit.

(49)

Iluzioni i famës dhe lavdisë

Nga të gjitha iluzionet që kanë sunduar zemrën e njeriut, fama është ndër më të fortat dhe më mashtruese. Që në shoqëritë e hershme, njeriu ka dëshiruar të dëgjohet emri i tij përtej kufijve të fshatit, qytetit, kombit, madje edhe të mbetet i përjetshëm në kujtesën e brezave. Lavdia është paraqitur si kulmi i arritjes njerëzore: të të duartrokasin, të të adhurojnë, të të kujtojnë edhe pas vdekjes. Dhe pikërisht këtu qëndron iluzioni i saj: një shkëlqim që duket i ndritshëm nga larg, por që shpesh digjet si një zjarr i rremë sapo i afrohesh. Fama premton pavdekësi. Emri yt të gdhendet në libra, në këngë, në monumente. Por a nuk janë të mbuluara me pluhur bibliotekat, a nuk janë harruar heronj që dikur ishin në buzët e të gjithëve? Edhe emrat më të mëdhenj, që dikur tingëllonin si të pavdekshëm, sot i njohin vetëm studiuesit. Koha, kjo gjykatëse e ftohtë, fshin edhe më të madhin, dhe lavdia që premtuaka pavdekësi, përfundon shpesh në harresë. Lavdia gjithashtu premton dashuri. Të famshmit shihen si të adhuruar, si të dashuruar nga turma. Por dashuria e turmës është sipërfaqësore, kalimtare dhe shpesh e interesuar. Ajo është një dashuri pa njohje, pa intimitet, pa vërtetësi. Është thjesht një reflektim i dëshirës së turmës për t’u identifikuar me një imazh, jo me një njeri real. Dhe kur imazhi thyhet, dashuria kthehet në urrejtje po aq të zjarrtë. Një tjetër mashtrim i famës është premtimi i lirisë. “Kur të jem i famshëm, do të bëj çfarë të dua,” mendon njeriu. Por fama është pranga më e rëndë. Ajo të vë në qendër të syve, të bën rob të opinionit publik, të detyron të luash një rol që nuk është gjithmonë i yti. Shumë njerëz të famshëm janë ndjerë më të burgosur se të panjohurit, sepse çdo lëvizje e tyre analizohet, gjykohet, përhapet. Dhe kështu, lavdia që duhej të ishte çlirim, kthehet në burg të artë. Përtej kësaj, fama është një tregti e padrejtë: sa më shumë e fiton, aq më pak kohë dhe hapësirë të mbetet për të jetuar normalisht. Shumë njerëz të famshëm nuk arrijnë dot më të shijojnë gjërat e vogla: një shëtitje e thjeshtë, një bisedë e sinqertë, një qetësi pa kamera. Ata bëhen imazhe për të tjerët, por humbasin veten përbrenda. Por lavdia nuk është e rreme vetëm për të famshmit. Edhe ata që e adhurojnë nga larg jetojnë brenda iluzionit. Ata projektojnë tek figurat publike shpresat dhe ëndrrat e tyre, duke harruar se idhujt e tyre janë po aq të thyeshëm, të dobët, të pasigurtë sa çdo njeri tjetër. Turmat harrojnë se pas buzëqeshjes së shkëlqimit fshihet shpesh vetmia, pas “perfeksionit” fshihet plagë, pas duartrokitjeve fshihet një njeri që vuan nga të njëjtat dilema të zakonshme si çdo shpirt tjetër. Fama është e rrezikshme edhe sepse e ushqen egon pa fund. Të jesh i lavdëruar është si të jesh i lagur me ujë të ngrohtë që të jep kënaqësi, por që të bën të harrosh se është i përkohshëm. Egoja mbushet, rritet, dhe pastaj përplaset kur vala e lavdisë ikën. Kjo është arsyeja pse shumë njerëz që humbin famën e tyre përjetojnë një rënie shpirtërore më të dhimbshme se çdo varfëri materiale. Dhe megjithatë, lavdia nuk është krejt bosh. Ajo mund të ketë një anë të mirë, kur shndërrohet në përgjegjësi. Nëse njeriu i famshëm e sheh veten jo si zot i adhuruar, por si shërbëtor i një misioni, lavdia mund të bëhet dritë e përkohshme që udhëzon të tjerët. Kur lavdia është mjet për të shpërndarë të vërtetën, për të ngritur shpirtin e njerëzve, për të kujtuar se çdo arritje është dhuratë dhe jo vetëm meritë, atëherë iluzioni fillon të thyhet dhe mbetet një dritë e brishtë, por e dobishme. Fama dhe lavdia janë si pasqyrat: të tregojnë imazhin, por nuk të japin thelbin. Ato mund të të ndihmojnë të shohësh veten, por nuk mund të ta dhurojnë vërtetësinë. Dhe njeriu që vrapon pas tyre, shpesh arrin në një pikë ku pyet veten:

A ia vlen të jesh i famshëm në sytë e botës, nëse mbetesh i panjohur për veten tënde?

(50)

Iluzioni i drejtësisë njerëzore

Që nga agimi i qytetërimeve, njerëzit kanë ëndërruar për drejtësi. Ata kanë ngritur gjykata, kanë shpikur ligje, kanë vendosur kode morale, kanë krijuar shtete të tëra mbi premtimin se e drejta do të mbizotërojë mbi të padrejtën. Por sa më shumë që u përpoqëm ta ngremë drejtësinë në fron, aq më shumë zbuluam se ajo është një hije që lëviz, një iluzion që ndryshon sipas këndvështrimit të atij që gjykon. Njerëzit besojnë se drejtësia është e pastër, e barabartë, e njëjtë për të gjithë. Por realiteti është ndryshe. Ligjet shpesh shërbejnë më shumë për të fuqishmit sesa për të dobëtit. Gjykatat shpesh i japin zë atij që ka më shumë pasuri, më shumë ndikim, më shumë miq në prapaskenë. Nëse drejtësia do të ishte e vërtetë, nuk do të kishte nevojë për avokatë të shtrenjtë, për marrëveshje politike, për gjykime që zgjasin vite derisa viktima të lodhet e të heshtë. Iluzioni i drejtësisë njerëzore lind nga dëshira e brendshme e njeriut për barazi. Ne duam të besojmë se ekziston një rend që na mbron nga kaosi, një forcë që ndëshkon të ligun dhe shpërblen të mirin. Pa këtë besim, shoqëria do të binte në anarki morale. Prandaj drejtësia njerëzore, edhe pse shpesh është e mangët, ka qenë themeli i organizimit tonë. Por gabimi është kur ne e marrim atë si absolute, si të pandryshueshme, si një pasqyrim të së vërtetës hyjnore. Historia është plot me gjykime të padrejta që sot na duken absurde. Sokratin e dënuan me vdekje duke e quajtur helmues të rinisë. Galileo u persekutua sepse guxoi të thoshte se toka nuk ishte qendra e gjithësisë. Shumë profetë, politikanë e mendimtarë u përballën me drejtësi të rreme që i vuri përballë turmës si fajtorë. Dhe kjo tregon se drejtësia njerëzore shpesh nuk ka qenë kërkim i së vërtetës, por ruajtje e pushtetit. Edhe sot, drejtësia shpesh funksionon si një ekuilibër i interesave, jo si një zbulim i së drejtës. Ajo i mbron disa, por i sakrifikon të tjerët. Ka një padrejtësi të heshtur që vuan në qelitë e fshehta, në zërat që nuk dëgjohen, në lotët që nuk shihen. Dhe turmat shpesh ngushëllohen me idenë se “drejtësia është kryer” vetëm sepse një gjykim u dha, një vendim u shpall, një dokument u vulos. Por a do të thotë kjo se drejtësia është një mashtrim? Jo. Do të thotë se drejtësia njerëzore është gjithmonë e pjesshme, gjithmonë e ndikuar, gjithmonë në rrezik që të kthehet në farsë. Ajo nuk është kurrë pasqyrim i plotë i drejtësisë hyjnore, por një përpjekje e mangët për të ecur drejt saj. Iluzioni lind atëherë kur e marrim këtë përpjekje si fundin e udhëtimit. Kur i besojmë verbërisht një sistemi që është i ndërtuar nga duar të gabueshme, të ndikuara nga egoja, nga frika, nga interesat. E vërteta është se drejtësia e pastër nuk mund të arrihet plotësisht në këtë botë, sepse bota vetë është e thyer. Megjithatë, kjo nuk duhet të na çojë në dëshpërim. Përkundrazi, është thirrje për përulësi: që të mos ngatërrojmë të përkohshmen me të përjetshmen, të mangëtën me të përsosurën. Drejtësia njerëzore mund të jetë e padrejtë, por prapë është më mirë se kaosi i egos së pakontrolluar. Dhe detyra jonë nuk është të mbështetemi tek ajo si e përsosur, por të luftojmë vazhdimisht për ta afruar më shumë me drejtësinë e vërtetë.

Në fund, pyetja që mbetet është kjo: A po kërkojmë drejtësinë për hir të së vërtetës, apo vetëm një formë që na jep ndjesinë e rendit ndërsa padrejtësia vazhdon të mbijetojë nën sipërfaqe?

(51)

Iluzioni i shoqërisë

Shoqëria është një prej iluzioneve më të mëdha që njeriu ndërton për të mos u ndjerë vetëm. Ne lindim të zhveshur, të pambrojtur, të vetëm përballë botës, por sapo hapim sytë, na futin në një sistem marrëdhëniesh që quhet shoqëri. Na mësojnë rregullat e saj, gjuhën, zakonet, ndarjet dhe hierarkitë. Na thonë se jemi pjesë e një komuniteti, por shpesh ajo që quajmë shoqëri është vetëm një marrëveshje e brishtë, një fasadë, një rrjet interesash të padukshme që rrinë pezull mbi kokën e secilit. Iluzioni i shoqërisë është besimi se të gjithë jemi bashkë, se të gjithë kujdesemi për njëri-tjetrin. Në të vërtetë, shoqëria është një teatër ku secili luan rolin e vet, dhe kur perdja bie, njeriu kthehet në vetminë e tij. Të gjithë flasin për solidaritet, për humanizëm, për mirësi kolektive, por në momente krizash, në momente tragjedish apo në orët e errëta të historisë, ky iluzion thyhet me një zhurmë të tmerrshme. Atëherë secili kujdeset për veten, secili kërkon shpëtimin e tij dhe “shoqëria” zhduket si mjegulla në diell. Shoqëria ndërton maska. Na thotë si duhet të sillemi, çfarë duhet të themi, si duhet të dukemi. Ai që nuk i bindet normave të saj përjashtohet, etiketohet si “i çuditshëm”, “i rrezikshëm” ose “i papërshtatshëm”. Por a nuk është kjo një formë burgimi e padukshëm? A nuk është shoqëria një burg ku prangat janë opinioni, moralet e imponuara, paragjykimet? Ne besojmë se jemi të lirë brenda saj, por e vërteta është se jemi të mbërthyer në rrjetin e saj të padukshëm. Iluzioni i shoqërisë bëhet edhe më i fortë në kohët moderne. Rrjetet sociale, mediat, propaganda politike krijojnë një pamje të rreme të bashkësisë. Një foto e bukur, një status emocional, një slogan patriotik, dhe menjëherë besojmë se jemi të gjithë bashkë, të lidhur nga diçka më e madhe se vetja. Por kjo lidhje shpesh është vetëm virtuale, një refleksion i rremë që zëvendëson kontaktin e vërtetë, ndjesinë e thellë të solidaritetit real.

Në fund, mbetet pyetja: çfarë është shoqëria? Një familje e madhe që na mban, apo një makineri e madhe që na përdor? Një shtëpi e përbashkët ku gjejmë ngrohtësi, apo një skenë ku secili improvizon për të fituar duartrokitjet e momentit?

Ndoshta e vetmja mënyrë për të shpëtuar nga iluzioni është të pranojmë të vërtetën: shoqëria nuk është asgjë tjetër veçse një reflektim i njeriut. Ajo është po aq e brishtë, po aq egoiste, po aq e paqëndrueshme sa edhe vetë individi. Nëse secili prej nesh nuk ndryshon brenda vetes, nuk ka shoqëri që do të bëhet ndonjëherë më e drejtë, më e ndershme apo më e vërtetë. Pra, shoqëria është një pasqyrë. Ne shohim në të atë që duam të shohim, dhe shpesh na pëlqen më shumë iluzioni sesa e vërteta. Sepse e vërteta është shumë e rëndë për t’u mbajtur vetëm.

(52)

Iluzioni i shkencës 

Shkenca është një prej mashtrimeve më të mëdha të mendjes njerëzore. Ne rritemi duke besuar se sa më shumë dimë, aq më të lirë bëhemi. Shkolla, librat, akademitë, universitetet, të gjitha na ushqejnë me idenë se shkenca është arma që do të na shpëtojë nga errësira e injorancës. Por a është vërtet kështu? Apo ndoshta, pas gjithë këtij akumulimi faktesh, teorish dhe librash, jemi thjesht duke u futur në një labirint iluzionesh ku çdo derë e hapur na çon tek një tjetër mbyllje? Iluzioni i shkencës është besimi se ajo është absolute, se ajo është fundore. Por historia njerëzore ka treguar të kundërtën: çdo “e vërtetë shkencore” ka qenë njëkohësisht e përkohshme. Ajo që dje ishte dogmë e padiskutueshme, sot është e tejkaluar dhe e refuzuar. Kozmosi dikur besohej se sillet rreth Tokës; sot dimë se Toka është një pikë e vogël në një univers të pafund. Por kush na thotë se edhe kjo “dije” nuk është thjesht një hap i përkohshëm drejt një tjetër iluzioni më të madh? Sa më shumë dimë, aq më shumë e kuptojmë se nuk dimë. Ky është paradoksi i madh i shkencës: ajo nuk na çon drejt sigurisë, por drejt pasigurisë më të thellë. Një njeri i thjeshtë, që jeton vetëm me njohuritë bazike të përditshmërisë, shpesh është më i qetë, më i lidhur me tokën dhe realitetin, se sa një studiues që e ka kaluar jetën në libra shkencorë, por që përballet çdo ditë me pafundësinë e pyetjeve pa përgjigje. Iluzioni i shkencës krijon edhe arrogancë. Shpesh, sa më shumë “dimë”, aq më shumë mendojmë se jemi mbi të tjerët, se zotërojmë të vërtetën, se mund të gjykojmë, të përcaktojmë, të imponojmë. Historia është e mbushur me akademikë, filozofë, liderë shpirtërorë që e kanë shitur “dijen” e tyre si dogmë, duke i bërë masat të besojnë se përtej tyre nuk ka asgjë tjetër. Por e vërteta është se dija nuk është kurrë një pikë përfundimtare - është gjithmonë një horizont që largohet sa herë që afrohemi. Dija është gjithashtu selektive. Ne dimë vetëm atë që duam të dimë, atë që na lejohet të dimë, atë që filtrat e kohës dhe të pushtetit na japin të dimë. Sa e sa libra janë djegur në histori, sa e sa ide janë fshehur, censuruar, shtypur. Dhe përsëri, ne mbetemi me iluzionin se zotërojmë “të gjithë dijen” e botës. Në fakt, ajo që dimë është vetëm një fragment, një copëz, një pikëz në oqeanin e panjohur. Ndoshta dija e vërtetë nuk është grumbullim faktesh, por kuptim i kufizimit të vetë mendjes njerëzore. Të dish, do të thotë të pranosh se nuk di. Të lexosh, do të thotë të pranosh se gjithmonë ka një faqe që nuk është shkruar ende. Të studiosh, do të thotë të pranosh se libri i universit është i pafund. Pra, iluzioni i dijes është ngushëllimi ynë, një mënyrë për të mbuluar frikën nga e panjohura. Ne kemi nevojë të besojmë se dimë diçka, sepse ndryshe do të na gëlltiste pasiguria e pafund. Por në thelb, e vetmja dije që na afron më shumë me të vërtetën është ajo që na mëson përulësinë: kuptimin se njeriu është veç një grimcë e vogël që ecën mes enigmave të mëdha të ekzistencës.

Nëse dija racionale është si një dritë e vogël qiriri në një natë të pafund, dija shpirtërore është si një prani e padukshme që na bën të kuptojmë se errësira nuk është armiku, por pjesë e natyrës së udhëtimit tonë. Shkenca na jep numra, formula dhe mekanizma. Ajo na mëson të shpjegojmë lëvizjen e planetëve, funksionin e trupit, ligjet e natyrës. Por nuk na mëson kurrë pse gjithçka ekziston. Nuk na jep kuptim, vetëm përshkrim. Nga ana tjetër, dija shpirtërore, ajo që vjen nga përvoja e brendshme, nga heshtja, nga meditimi dhe nga përballja me vetveten, na çon përtej logjikës. Ajo nuk është fakt, por kuptim. Nuk është formulë, por përjetim. Në të, njeriu kupton se ai nuk është thjesht një mendje që akumulon informacione, por një qenie që përjeton, që lidhet me burimin e vet, me Krijuesin, me pafundësinë. Nëse dija racionale e rrit mendjemadhësinë e njeriut, dija shpirtërore e ul atë në gjunjë, e bën të përkulet para madhështisë së misterit. Në këtë përulësi ndodhet një liri e vërtetë: nuk ke nevojë të dish gjithçka, mjafton të jesh i vetëdijshëm se ekziston një Urtësi më e madhe që e mban gjithçka në ekuilibër. Mbase ky është dallimi më i madh: dija e mendjes është një mjet që na shërben për të mbijetuar në botën materiale, ndërsa dija e shpirtit është një udhërrëfyes që na ndihmon të jetojmë me kuptim, të shohim përtej kohës, përtej kufizimit, përtej vetes. Dhe nëse njeriu nuk e njeh këtë të dytën, çdo libër, çdo shkollë, çdo akademi, përfundon në boshllëk.

A nuk është, pra, pyetja më e madhe: a kemi nevojë të dimë gjithçka, apo thjesht të dimë si të jetojmë me paqe brenda vetes?

(53)

Iluzioni i trashëgimisë

Njeriu jeton me një bindje të fshehtë: se diçka prej tij do të mbetet përgjithmonë. Ai ngre shtëpi, shkruan libra, mbjell pemë, krijon pasuri, lë fëmijë pas vetes. E gjitha kjo shoqërohet me një mendim të qetë që pëshpërit: “Unë nuk do të shuhem i tëri. Do të jetë një pjesë të imja që do të mbijetojë.” Ky është iluzioni i trashëgimisë - besimi se gjurmët tona janë të pathyeshme, të palëvizshme në lumin e kohës. Por historia e njerëzimit është e mbushur me varre të harruara, qytete të braktisura, emra të zhdukur nga kujtesa. Ka pasur mbretër që ndërtuan monumente të mëdha duke besuar se do të sundonin përjetësisht edhe pas vdekjes. Ka pasur filozofë që shkruan libra duke menduar se emrat e tyre nuk do të veniteshin kurrë. Ka pasur artistë që lanë vepra me shpresën se do të ishin të pavdekshëm. Dhe megjithatë, sa prej tyre i kujtojmë sot? Sa prej tyre i dimë? Dhe nga ata që i njohim, a i njohim vërtet si njerëz, apo vetëm si hije të një figure që nuk i përket më atyre, por kujtesës sonë të cunguar? Trashëgimia, në të vërtetë, nuk është diçka që zotërojmë. Ajo nuk është asgjë më shumë se një pasqyrë e brishtë e kujtimeve të të tjerëve për ne. Ajo jeton aq sa jetojnë kujtimet e njerëzve që mbeten, dhe kur këto kujtime shuhen, shuhen edhe gjurmët tona. E megjithatë, njeriu nuk pushon së luftuari për të lënë diçka pas, sikur bota do të shembet nëse emri i tij nuk mbetet i gdhendur në gur apo në letër. Iluzioni i trashëgimisë ushqehet nga frika e zhdukjes. Ne nuk mund ta pranojmë se vdekja është një mbyllje e plotë për individin, ndaj shpikim siguri të rreme te: fëmijët, pasuritë, idetë. Por as fëmijët nuk janë ne, as pasuria nuk është shpirti ynë, as idetë nuk mbeten të paprekura nga ndryshimi i kohës. Të gjitha i përkasin një bote që nuk kontrollohet prej nesh. Ajo që quajmë trashëgimi është në fakt dëshira për të mos u harruar. Dhe kjo dëshirë shpesh kthehet në ankth: sa më shumë frikë nga harresa, aq më e madhe është etja për të lënë shenja. Por a nuk është kjo një betejë e humbur që në fillim? Edhe perandoritë më të mëdha, që dikur dukeshin të pathyeshme, janë bërë vetëm pluhur dhe rrënoja. Por ka edhe një mënyrë tjetër për ta parë trashëgiminë: jo si diçka që mbetet pas nesh me çdo kusht, por si një shenjë e përkohshme e dashurisë dhe e veprës sonë që prek të tjerët përkohësisht. Ndoshta nuk ka rëndësi nëse jemi të përjetshëm në kujtesë. Ndoshta ka rëndësi vetëm se në kohën që na u dha, ne prekëm dikë, e ndihmuam, e ngritëm, ia lehtësuam dhimbjen. Kjo nuk e bën trashëgiminë të pavdekshme, por e bën njerëzoren më të vërtetë. Sepse pyetja nuk është: Çfarë do të lë pas kur të largohem? Por më e thella është: Çfarë po jap tani që jam gjallë, pa u kapur pas iluzionit të përjetësisë?

Pyetje reflektuese:

Nëse trashëgimia jonë nuk është as pasuria, as emri, as gurët e ngritur mbi varret, por vetëm gjurma e përkohshme që lëmë në zemrat e njerëzve që na prekën për aq sa jetuam, atëherë:

A kemi guximin të pranojmë se e vetmja pavdekësi e vërtetë është dashuria që japim, edhe nëse askush nuk do ta kujtojë emrin tonë?

(54)

Iluzioni i pavarësisë së plotë

Njeriu shpesh e ushqen veten me bindjen se është i pavarur, i lirë, i shkëputur nga çdo varësi. Ai thotë: “Unë jam vetë zot i fatit tim, nuk i detyrohem askujt, nuk jam i lidhur me askënd.” Është një fjali që tingëllon madhështore, një melodi e ëmbël për egon, por në thelb është një iluzion i brishtë që thyhet sapo përballemi me realitetin e qenies sonë. Sepse asgjë në ekzistencë nuk është e shkëputur. Ne marrim frymë me oksigjenin që krijojnë bimët, pijmë ujin që qarkullon prej lumenjve e reve, ushqehemi me frytet që toka dhe drita e diellit na japin. Edhe në momentin kur themi: “Unë jam i pavarur”, jemi të lidhur me gjithë universin në një rrjet të padukshëm varësish që nuk mund të këputen. Pavarësia e plotë është një ëndërr e bukur, por e rreme. Fëmija vjen në jetë i lidhur me nënën, rritet me qumështin e saj, mbijeton vetëm sepse dikush e ushqen, e ngroh, e mbron. Edhe kur bëhet i rritur, ai varet nga shoqëria që e mban me rregulla, nga njerëzit që punojnë për të, nga inxhinieri që ndërtoi urën ku ai kalon, nga bujku që mbolli grurin që bëhet bukë në tryezën e tij. Të pretendosh se mund të jesh i pavarur është të mohosh këtë zinxhir jetik që na lidh me gjithçka tjetër. Por njeriu nuk gënjen veten vetëm në aspektin fizik. Ai gënjen veten edhe shpirtërisht. Shpesh beson se ndjenjat e tij burojnë vetëm nga brenda, se ai është autor i vetëm i gëzimeve, i dhimbjeve, i zgjedhjeve. Në të vërtetë, një fjalë e thënë nga dikush tjetër mund të ndryshojë gjithë gjendjen tonë shpirtërore; një përqafim ose një refuzim mund të ngrejë ose shkatërrojë botën tonë të brendshme. Ne jemi më të ndërvarur se ç’e pranojmë. Pavarësia e plotë është iluzioni i egos, që nuk duron të pranojë dobësinë. Egoja do të ndihet sovrane, një mbret pa oborr. Por realiteti është ky: edhe mbretërit, edhe sundimtarët, edhe ata që quhen të mëdhenj kanë qenë gjithmonë të lidhur me miliona faktorë që nuk i kanë kontrolluar kurrë. Dhe megjithatë, nuk është e gjithë kjo varësi një burg. Nëse e pranojmë, mund ta shohim ndryshe: pavarësia nuk është mungesë lidhjesh, por aftësia për të mos qenë rob i tyre. Ne nuk mund të jetojmë pa ajër, pa ujë, pa dashuri, por mund të mësojmë të mos bëhemi skllevër të iluzioneve që na thonë se duhet të dominojmë mbi të tjerët për të qenë të lirë. Liria e vërtetë nuk qëndron në pavarësinë e plotë, por në vetëdijen që ndërvarësia është e pashmangshme dhe megjithatë brenda saj ne kemi hapësira zgjedhjeje, rrugë që mund të ndjekim, vlera që mund të mishërojmë. Të jesh i lirë nuk do të thotë të mos kesh nevojë për askënd; do të thotë të zgjedhësh me ndërgjegje se si të jetosh brenda rrjetës së pafundme të lidhjeve që të përbëjnë.

Pyetja që ngrihet është kjo:

Nëse çdo frymëmarrje që marrim na tregon se jemi të lidhur me të gjithë dhe me gjithçka, a nuk është iluzioni i pavarësisë së plotë thjesht një mënyrë për të fshehur nga vetja frikën tonë më të madhe - frikën se nuk jemi kurrë zotër të vetëm të jetës sonë?

(55)

Iluzioni i rinisë - kohës

Rinia është si një agim që duket i pafund. Kur jemi të rinj, koha na duket e pakufishme, ditët duken të gjata, vitet të ngadalta, e e ardhmja një horizont që nuk mbyllet kurrë. Është periudha ku njeriu ndjen se mund të pushtojë gjithçka, ku trupi është i fuqishëm, mendja e freskët, dëshirat të pangopura dhe iluzionet plot ngjyra. Por pikërisht në këtë ndjenjë që koha është aleat i përjetshëm fshihet mashtrimi më i madh: iluzioni i rinisë. Ky iluzion na bën të besojmë se gjithmonë kemi kohë. Thotë njeriu i ri: “Kam gjithë jetën përpara. Mund të filloj nesër. Mund ta shtyj ëndrrën për një tjetër kohë. Mund ta rrezikoj sot, sepse gjithmonë ka kohë të shërohet më vonë.” Dhe kështu kalojnë ditët, javët, vitet, pa e kuptuar se rinia nuk është një gjendje e përhershme, por një stacion kalimtar, një dhuratë e përkohshme. Iluzioni i rinisë është edhe një formë krenarie e fshehur. Njeriu i ri mendon se trupit të tij nuk i përkasin brishtësia, sëmundja, rrudhat, plogështia. Ai sheh të moshuarit dhe beson se ato fytyra të gdhendura nga vitet i përkasin një bote tjetër, jo asaj ku jeton vetë. Si të ishte e pamundur që një ditë pasqyra të zbulojë se edhe sytë e tij janë lodhur, edhe flokët e tij kanë filluar të zbardhen nga thinjat. Por rinia nuk është vetëm trup. Është edhe një mënyrë e menduarit, një besim i verbër se gjithçka është e arritshme, se bota do të përkulet para dëshirave tona. E megjithatë, koha nuk pyet. Ajo gdhend në trup shenjat e saj të padukshme, të cilat një ditë shfaqen papritur si fakt i hidhur se asgjë nuk qëndron e paprekur nga rrjedha e saj. Dhe sërish, nuk duhet harruar: iluzioni i rinisë nuk është vetëm mashtrim, por edhe bekim. Nëse rinia nuk do të na gënjente, ndoshta nuk do të guxonim të ëndërronim aq shumë. Nëse do ta dinim saktësisht sa shpejt ikën, ndoshta do të kishim frikë të hidheshim në aventura, të fillonim gjëra të mëdha. Iluzioni i saj është një maskë që na shtyn të jetojmë pa frikë nga fundi. Por, çfarë ndodh kur maska bie? Shumë njerëz e ndjejnë për herë të parë humbjen e rinisë si një tradhti. Si të ishte koha ajo që i kishte mashtruar, kur në fakt ishte vetë njeriu që e kishte ndërtuar iluzionin e pafundësisë. Dhe atëherë lind pendesa: “Pse nuk e shijova mjaftueshëm? Pse e shtyva gjithmonë për më vonë? Pse e humba në pritje të një kohe që mendova se nuk do të mbaronte?” Në të vërtetë, rinia është një argument se gjithçka është kalimtare. Nuk është armik, por mësues. Mëson njeriun të dojë çdo moment, të mos e marrë kohën si pronë private, të mos e shohë trupin si të pavdekshëm. Dhe më e rëndësishmja: mëson njeriun se bukuria e jetës nuk qëndron tek e përhershmja, por tek kalimtarja - tek ajo që ikën dhe nuk kthehet më. Sepse ndoshta rinia nuk është dhurata më e madhe e jetës. Ndoshta dhurata e vërtetë është të kuptosh se ajo ikën, dhe pikërisht kjo e bën çdo çast të saj të paçmuar.

Pyetje reflektuese:

Nëse rinia është vetëm një iluzion i përkohshëm që na mëson vlerën e kohës, atëherë:

A dimë ta shijojmë sot me gjithë qenien tonë, apo do të zgjohemi nesër duke e kërkuar në një pasqyrë ku nuk do ta gjejmë më?

56)

Iluzioni i së ardhmes së sigurt

Njeriu gjithmonë e ka parë të ardhmen si një terren ku ai do të mbjellë shpresat, ëndrrat dhe planet e tij. Që fëmijë, na mësojnë të mendojmë për të ardhmen sikur ajo është një tokë e sigurt që na pret me dyer të hapura. "Mëso që të bëhesh dikush", "kur të rritesh do kesh gjithçka", "ruaj për ditët e vështira" - janë frazat që na shoqërojnë gjatë gjithë jetës, duke na mbjellë bindjen se e ardhmja është një tokë e parashikueshme dhe e sigurt, në të cilën ne do të korrim frytet e mundit tonë. Por realiteti është më i ashpër: e ardhmja nuk është kurrë e sigurt. Ajo është një projektim i mendjes sonë, një skenar i krijuar nga frika, shpresa dhe pritshmëritë. Ne planifikojmë për një nesër që mund të mos vijë kurrë, ndërsa e sotmja rrëshqet nga duart tona. Ky iluzion na bën të shtyjmë jetën: lumturinë e lidhim me një ditë që ende nuk ka ardhur, lirinë e shohim pas një angazhimi të gjatë, qetësinë e mendojmë vetëm kur të kemi mbaruar çdo detyrë. Dhe kështu, harrojmë të jetojmë tani, duke e vënë gjithë ekzistencën në hipotekë për një kohë që nuk na përket. Historia është dëshmitare e tragjedive të këtij iluzioni. Perandori që planifikonte fushata të reja, por u shuan pa i nisur kurrë. Njeriu i thjeshtë që kursente gjithë jetën për një pleqëri të rehatshme, por nuk e pa dot atë ditë. Prindërit që punuan pa pushim për të ardhmen e fëmijëve, pa kuptuar se fëmijëria e tyre po ikte pikërisht para syve. Kështu, iluzioni i së ardhmes së sigurt na e vjedh të tashmen, duke na mbajtur gjithnjë të lidhur me një premtim të vakët. Nëse do ta shohim me sy të kthjellët, do të kuptojmë se siguria e së ardhmes është një mashtrim që ne vetë e kemi ndërtuar për të mos u përballur me ankthin e pasigurisë. E ardhmja nuk është as siguri, as premtim - ajo është thjesht mundësi. Një mundësi që mund të ndodhë ose mund të shuhet në çdo moment. Dhe ndoshta pikërisht kjo pasiguri i jep jetës një kuptim më të thellë: të jetuarit nuk është të mbërrish në një ditë të largët, por të shtrydhësh çdo sekondë të së tashmes, duke mos pritur garanci që nuk ekzistojnë. 

Dhe këtu lind pyetja që na detyron të mendojmë më thellë: a jemi ne vërtet duke jetuar, apo vetëm duke pritur një të ardhme që nuk na përket?

(57)

Iluzioni i sigurisë

Siguria është një nga nevojat më të thella të njeriut. Që nga momenti kur hapim sytë e parë në jetë, kërkojmë duart që na mbajnë, shtëpinë që na mbron, fjalën që na qetëson. Më vonë, ndërtojmë shtëpi më të forta, krijojmë ligje, ngremë ushtri, grumbullojmë pasuri - gjithçka për të ushqyer këtë ndjesi se jeta jonë është e mbrojtur nga kaosi dhe pasiguria. Njeriu kërkon të ndihet i sigurt, sepse thellë brenda tij ai e di se bota është e brishtë dhe jeta një fije e hollë që mund të këputet në çdo çast.

Por a ekziston vërtet siguria? Apo është vetëm një perde e trashë që mbulojmë mbi sytë tanë për të mos parë boshllëkun? Shtëpia e ndërtuar për t’u mbrojtur nga furtuna mund të shembet nga një tërmet i papritur. Pasuria e mbledhur për “ditë të këqija” mund të zhduket në një krizë ekonomike. Shëndeti, i ruajtur me kujdes, mund të lëkundet nga një sëmundje e panjohur. Dashuria që ne i thurrim poezi dhe këngë, mund të kalojë papritur në urrejtje, tradhti, pabesi, etj. Dhe mbi të gjitha, jeta vetë - për të cilën mundohemi të krijojmë një kornizë sigurie - është e ekspozuar para fatkeqësive që nuk i kontrollojmë dot. Kështu, siguria që ne ndiejmë shpesh është thjesht një iluzion, një konstrukt i mendjes për të na dhënë paqe të përkohshme. Në të vërtetë, ajo nuk buron nga pasuritë që kemi, as nga sistemet që ndërtojmë, por nga një gjendje e brendshme që e pranon pasigurinë si pjesë të pandashme të ekzistencës. Ironia është se, sa më shumë që njeriu përpiqet të kontrollojë çdo gjë për të siguruar jetën, aq më shumë bëhet rob i frikës së humbjes. Shoqëritë e sotme janë shembulli më i qartë i këtij iluzioni: sigurime shëndetësore, sigurime jetësore, sigurime prone - një industri e ngritur për të shitur një ndjenjë sigurie që askush nuk mund ta garantojë. Ne blejmë kontrata për të blerë qetësi shpirtërore, por brenda nesh e dimë se asnjë letër nuk mund ta ndalë të papriturën. Siguria e vërtetë ndoshta nuk qëndron në mburojat që ngremë, por në aftësinë për të jetuar mes pasigurisë pa u shkatërruar nga frika e saj. Është më shumë një akt besimi, një dorëzim i urtë përballë misterit të jetës, sesa një garanci e jashtme. Siguria nuk është vetëm një çështje e pasurive, trupit apo jetës biologjike. Ajo shtrihet edhe në marrëdhëniet tona më të thella, atje ku ndjenjat lidhen me shpresën se diçka e dashur nuk do të na mungojë kurrë. Në dashuri, kërkojmë të ndiejmë se dikush do të na qëndrojë pranë përgjithmonë; në miqësi, presim që tjetri të jetë aty pa kushte; në familje, besojmë se lidhjet e gjakut janë mburoja më e fortë kundër vetmisë dhe braktisjes. Por realiteti shpesh na trondit: ndarjet ndodhin, tradhtitë shfaqen, vdekja hyn pa trokitur. Dhe kështu zbulojmë se edhe aty ku besonim se kishim bazën më të fortë, toka mund të dridhet nën këmbët tona. Iluzioni i sigurisë në marrëdhënie shpesh lind nga frika e humbjes. Ne i ngjitemi tjetrit, i lidhim pritjet tona tek ai, duke harruar se çdo shpirt është i lirë dhe asgjë nuk na përket plotësisht. Përpjekja për të mbajtur dikë me forcë, për ta bërë të qëndrojë përjetësisht, nuk është dashuri e pastër, por frikë e veshur me maskë dashurie. Në këtë kuptim, iluzioni i sigurisë bëhet burim zhgënjimi dhe dhimbjeje, sepse nuk lejon pranimin e natyrës së ndërlikuar dhe kalimtare të jetës njerëzore. Në familje, ky iluzion shfaqet tek prindërit që mendojnë se mund të mbrojnë fëmijët e tyre nga çdo rrezik, nga çdo dhimbje. Ata harrojnë se fëmijët nuk u përkasin atyre, por jetës vetë. Çdo përpjekje për të krijuar një “mburojë të plotë” i bën edhe më të brishtë, sepse i lë pa përgatitjen për të përballuar pasiguritë që i presin. Edhe këtu, iluzioni i sigurisë është një thikë me dy presa: ai ngushëllon përkohësisht, por më pas mund të shndërrohet në dhimbje të dyfishtë. Në fund, e vërteta është se as dashuria, as miqësia, as lidhjet e gjakut nuk mund të na japin siguri absolute. Ato na japin kuptim, gëzim, forcë, por nuk e fshijnë faktin se humbja është pjesë e jetës. Siguria e brendshme nuk lind nga bindja se nuk do të humbasim kurrë, por nga aftësia për të dashur edhe kur dimë se mund të humbasim. Dhe ndoshta këtu qëndron thelbi i këtij iluzioni: ne e kërkojmë sigurinë si një mur mbrojtës nga dhimbja, por ndoshta vetëm duke pranuar pasigurinë mësojmë të duam me të vërtetë. 

Dhe pyetja që na mbetet përballë këtij iluzioni është e thjeshtë, por e dhimbshme:

A është e mundur, pra, që njeriu të ndjejë paqe jo duke kërkuar siguri, por duke përqafuar faktin se jeta është e pasigurt dhe pikërisht aty fshihet bukuria e saj? A jetojmë më të qetë duke kërkuar siguri, apo e humbasim jetën duke ndjekur një fantazmë që nuk ekziston?

(58)

Iluzioni i ndjenjave

Ndjenjat janë si valët e një deti të madh, që ngrihen e bien, që ndezin dhe shuajnë, që na japin iluzionin se në to fshihet e vërteta absolute e vetes sonë. Ne shpesh i besojmë verbërisht atyre: kur dashurojmë, besojmë se dashuria është e përjetshme; kur urrejmë, besojmë se urrejtja është e justifikuar; kur gëzohemi, na duket sikur ky gëzim do të zgjasë përgjithmonë; kur jemi të pikëlluar, mendojmë se jeta është veç dhimbje. Por ndjenjat janë të lëvizshme, të ndryshueshme, të kushtëzuara nga rrethana, nga trupi, nga mendja dhe nga koha. Dhe pikërisht këtu qëndron iluzioni i tyre: se janë të qëndrueshme, të pandryshueshme, se përfaqësojnë “vetveten tonë më të thellë”. Shpesh e ngatërrojmë dashurinë me përjetësinë, sikur ndjenja e sotme është garanci e të nesërmes. Ne lidhim premtime përjetësie mbi bazën e një ndjenje që në vetvete është kalimtare, e prirur të shuhet, të zbehet, të ndryshojë formë. Iluzioni na bën të harrojmë se ajo që ndjejmë nuk është gjithmonë identike me atë që jemi. Njeriu që e beson ndjenjën e vet si të pandryshueshme, shpesh përplaset me veten kur kupton se emocionet e tij kanë marrë rrugë tjetër. Më e rrezikshmja është kur ndjenjat bëhen busulla e vetme e së vërtetës. Kur ndihemi të zemëruar, themi “kam të drejtë, sepse ndjej këtë zemërim”; kur ndihemi të lënduar, themi “kam qenë i padrejtësuar, sepse më dhëmb”; kur ndihemi të lumtur, mendojmë se kemi arritur kulmin e jetës. Por ndjenja është një pasqyrim i pjesshëm i realitetit, jo realiteti vetë. Zemërimi mund të jetë edhe pasojë e krenarisë së plagosur, jo e një padrejtësie reale. Lëndimi mund të vijë nga pritjet tona, jo nga veprimi i tjetrit. Gëzimi mund të jetë i lidhur me një iluzion që më vonë na zhgënjen. Ndjenjat janë si retë në qiellin e njeriut: shpesh marrin forma madhështore, të fuqishme, por nuk janë kurrë të njëjta, as të përjetshme. Iluzioni qëndron në besimin se ato janë më reale se vetë qenësia jonë. Por vetja nuk është vetëm një ndjenjë; është një thellësi që i përfshin të gjitha, që i sheh duke ardhur e duke ikur, pa u shkrirë plotësisht në asnjërën. Në dashuri, ky iluzion ka sjellë tragjedi dhe poezi njëkohësisht. Të dashuruarit betohen mbi ndjenjat e tyre, e ndërtojnë botën e tyre mbi to, derisa kuptojnë se ajo që i ka lidhur ka ndryshuar. Ndjenja e pasionit shuhet, dhe ata mendojnë se edhe dashuria vetë ka vdekur. Por ndoshta dashuria e vërtetë nuk është ndjenjë që vjen e ikën, por zgjedhje e vetëdijshme për të mbajtur një marrëdhënie edhe përtej valëve të emocioneve. Iluzioni i ndjenjave shfaqet edhe në dhimbje. Ne besojmë se dhimbja jonë është absolute, e pakrahasueshme, e pafundme. Në momentin e mbytjes prej saj, nuk arrijmë të shohim se dhimbja gjithashtu do të ndryshojë, do të lëshohet, do të shndërrohet. Kjo nuk e ul peshën e saj, por na kujton se edhe ajo nuk është e përhershme. Në fund, ndoshta ndjenja është një gjuhë e shpirtit për të komunikuar me ne, por jo e vetmja. Të jesh i ndërgjegjshëm për iluzionin e ndjenjave nuk do të thotë t’i mohosh ato, por të mos i shndërrosh në zot të brendshëm që vendos për gjithçka. Ndjenjat duhen ndjerë, por edhe parë nga larg, sikur të ishin valë që vijnë e ikin. 

Dhe kështu lind pyetja: nëse ndjenjat janë aq të lëvizshme, a jemi vërtet ne ato që ndiejmë, apo jemi diçka më e thellë që i sheh ndjenjat si hije që kalojnë mbi sipërfaqen e shpirtit?

(59)

Iluzioni i bindjes së sigurt

Njeriu ka një nevojë të pashuar për të ndier siguri, për të mbajtur një shtrat të ngrohtë mbi të cilin të pushojë shpirtin. Nga kjo nevojë lind dëshira për bindje të sigurta: ide që nuk lëkunden, besime që nuk thërrmohen, parime që nuk veniten me kohën. Ne duam të kemi diçka mbi të cilën të themi: “Kjo është e vërtetë, kjo është absolute, kjo nuk ndryshon kurrë.” Dhe kur arrijmë ta besojmë këtë, ndjejmë një lloj qetësie që na shpëton nga pasiguria. Por kjo qetësi është një iluzion i hollë, si një perde që mbulon ankthin e brendshëm. Sepse asnjë bindje nuk është aq e pathyeshme sa duam ta besojmë. Ajo që sot na duket dogmë e pakundërshtueshme, nesër mund të përmbyset nga një përvojë, nga një zbulim, nga një dhimbje. Historia e njerëzimit është histori e bindjeve që janë rrëzuar njëra pas tjetrës. Besohej se toka ishte qendra e universit, se sëmundjet vinin nga yshtjet, se luftërat ishin “të shenjta”. Secila prej këtyre bindjeve ishte e sigurt për ata që jetonin në kohën e saj. Dhe megjithatë, të gjitha ranë. Iluzioni i bindjes së sigurt lind nga frika jonë për të jetuar në mjegullën e pasigurive. Ne jemi të paaftë ta pranojmë që jeta është një lumë pa breg të prerë, prandaj ndërtojmë ura prej mendimesh që na japin ndjesinë e tokës së fortë. Bindja është më shumë një strehë psikologjike sesa një e vërtetë absolute. Edhe disa besime fetare, edhe disa bindje  shkencore, edhe disa morale shoqërore kanë këtë prirje: të na shërbejnë si shtylla ku mbështetemi, por të mos jenë kurrë të pakthyeshme. Sepse edhe kur ndihen të pathyeshme, njeriu, me pyetjen e tij të pandërprerë, i lëkund ato. Një besim që nuk përballet me dyshimin është i pajetë. Një bindje që nuk i nënshtrohet pyetjes është veçse një kornizë bosh. Në jetën personale, iluzioni i bindjes së sigurt shfaqet kur themi: “Unë e njoh veten, unë kurrë s’do ta bëja këtë”, dhe pastaj koha na vë përballë rrethanave që na detyrojnë të bëjmë pikërisht atë gjë. Ne betohemi se do të mbetemi të njëjtë, se do të qëndrojmë të pathyeshëm, por vetë përvoja e jetës na provon të kundërtën: ne ndryshojmë, nganjëherë pa e kuptuar, dhe bindjet tona shkrijnë si akulli në diell. Në marrëdhënie, ky iluzion është edhe më i fortë. Një çift që beson se dashuria e tyre është e pathyeshme, shpesh rrëzohet më shpejt përballë tronditjeve, sepse kanë besuar në siguri absolute. Ai që thotë: “Unë kurrë nuk do të të tradhtoj”, harron se njeriu nuk është gjithmonë zot i vetvetes, dhe se rrethanat, dobësitë, tundimet e botës mund të rrëzojnë bindjen më të fortë. Siguria që kërkojmë tek bindjet është si një kështjellë prej rëre: e bukur për t’u parë, e fortë në dukje, por e destinuar të shpërbëhet nga dallga e parë. Dhe megjithatë, ne vazhdojmë t’i ndërtojmë, sepse pa to nuk dimë të jetojmë. Ndoshta e vetmja bindje e sigurt është se nuk ka bindje të sigurta njerëzore. Që gjithçka është lëvizje, rrjedhë, dyshim, pyetje. Por edhe kjo, nëse merret si e vërtetë absolute, shndërrohet në një tjetër iluzion.

Në historinë e njerëzimit, ky iluzion ka luajtur një rol tragjik e madhështor. Popuj të tërë janë ngritur mbi bindje të sigurta - dhe janë rrëzuar prej tyre. Perandoria Romake u ndërtua mbi bindjen se ishte e përjetshme, se legjionet e saj do të mbanin nën kontroll gjithë botën e njohur. Për romakët, madhështia e tyre nuk mund të shuhej. Por historia e përgënjeshtroi këtë “siguri”: ajo që dukej si kështjellë e hekurt, u rrëzua nga brenda, nga korrupsioni, nga dobësitë e njerëzve që besonin se ishin të pathyeshëm.

Në Mesjetë, Kisha Katolike mbajti botën nën një bindje të sigurt: se ishte e vetmja portë drejt shpëtimit. Kushdo që dyshonte, digjej në turrën e druve. Iluzioni i bindjes absolute krijoi një botë me frikë dhe gjak. Por erdhi koha e Reformës, e Iluminizmit, dhe gjithçka u trondit.

Në epoka më të afërta, totalitarizmat e shekullit XX - fashizmi, nazizmi, komunizmi - ishin shembuj të frikshëm të iluzionit të bindjes së sigurt. Miliona njerëz besuan pa dyshim se ideologjia e tyre ishte e vetmja e vërtetë, se historia kishte një drejtim të paracaktuar. Ky besim i verbër, ky “sigurim shpirtëror” i mbështetur në dogma, solli shkatërrime masive, luftëra, kampe përqendrimi dhe shtypje të pamëshirshme. Bindja e sigurt i dha njeriut ndjesinë e stabilitetit, por e ktheu atë në skllevër të iluzionit të vet.

Në psikologjinë individuale, ky iluzion shfaqet në mënyra më të holla por po aq të fuqishme. Një njeri që bindet se është “i fortë” dhe “nuk thyhet kurrë”, kur përballet me një fatkeqësi të papritur, shpesh rrëzohet më shpejt se ai që e ka pranuar brishtësinë e vet. Një prind që beson se ka gjithmonë të drejtë, krijon një distancë të pakapërcyeshme me fëmijët, duke harruar se jeta e secilit është një rrugë me mësime të ndryshme. Një çift që beson se dashuria e tyre është e garantuar, shpesh nuk i kushton vëmendje kujdesit dhe rritjes së saj, duke e marrë si të dhënë. Dhe kur plasaritjet dalin në sipërfaqe, goditja është e papërballueshme.

Edhe shkenca, që shpesh paraqitet si antidot i iluzioneve, ka rënë vetë në këtë kurth. Shkencëtarët e një epoke kanë qenë të bindur se kishin arritur “të vërtetën e plotë”. Më vonë, zbulimet e reja e kanë përmbysur atë që dukej e patundur. Nga fizika klasike tek teoria e relativitetit, nga mendimi se atomi ishte i pandashëm tek ndarja e tij, nga ideja e një universi të qëndrueshëm tek zbulimi i zgjerimit të tij - çdo herë është thyer një iluzion i bindjes së sigurt. Por ndoshta shembulli më i thjeshtë është ky: secili prej nesh ka pasur një bindje personale që dikur e ka mbajtur si të shenjtë. Dhe më pas, jeta e ka vënë përballë një situate që e ka rrëzuar. Në atë moment, njeriu e kupton se siguria ishte vetëm një mbështetje e përkohshme, një iluzion që e mbronte nga ankthi, por që nuk mund ta shpëtonte nga realiteti.

Pyetje reflektuese:

Nëse historia dhe jeta personale na kanë treguar kaq herë se bindjet e sigurta rrëzohen, atëherë pse ne përsëri i ndërtojmë me zjarr e i mbrojmë me fanatizëm?

A është siguria e bindjeve një nevojë më e madhe se e vërteta vetë? A është njeriu i aftë të jetojë pa mbështetur shpirtin në bindje të sigurta, apo është i destinuar të ushqehet me iluzione për të mos u përballur me ankthin e pafund të pasigurisë?

(60)

Iluzioni i vëmendjes

Vëmendja është një nga pasuritë më të çmuara të shpirtit njerëzor, por njëkohësisht edhe një nga më të rrezikshmet, sepse shpeshherë ajo shndërrohet në një iluzion të madh. Ne besojmë se të jemi në qendër të vëmendjes është një shenjë rëndësie, se shikimet e të tjerëve na japin vlerë, se fjalët dhe duartrokitjet janë dëshmi e ekzistencës sonë. Por a është kjo e vërtetë? Apo ndoshta është thjesht një lojë e pavetëdijshme ku secili njeri, në fund, është më shumë i interesuar për veten e tij sesa për atë që shikon? Iluzioni i vëmendjes lind nga dëshira e pashuar për t’u parë, për t’u dëgjuar, për të ndjerë se ekzistojmë përmes syve të dikujt tjetër. Fëmija qan që në djep jo vetëm për ushqim, por edhe për sy që e shikojnë. I rrituri flet, punon, krijon e shpesh edhe vuan, jo thjesht për veten e tij, por për të kapur një çast nga vëmendja e tjetrit. Një aktor në skenë, një fëmijë në shkollë, një i moshuar që tregon historitë e tij - të gjithë janë në kërkim të të njëjtës gjë: të mos ndihen të padukshëm. Por vëmendja është një pasqyrë e thyer. Ajo reflekton më shumë iluzion se sa realitet. Shumë herë ne besojmë se të tjerët na shikojnë, kur në fakt ata janë të zhytur në botët e tyre. Besojmë se fjalët tona mbahen mend, kur në të vërtetë harrohen sapo fjalia tjetër fillon. Dhe kjo krijon një boshllëk të hidhur: iluzioni i vëmendjes ushqen ego-n tonë, por njëkohësisht na bën skllevër të saj. Sa më shumë e kërkojmë, aq më të zbrazët ndjehemi kur ajo mungon. Kjo është arsyeja pse shumë njerëz ndihen të humbur kur mbeten vetëm. Nuk është vetmia ajo që i trondit, por mungesa e syve të tjetrit që konfirmon ekzistencën e tyre. Kështu, ata vrapojnë pas vëmendjes si pas një drite që gjithmonë duket e paarritshme. Kur e arrijnë, ajo shuhet shpejt, duke lënë pas edhe më shumë errësirë. Mësimi i madh është ky: vëmendja e vërtetë nuk gjendet jashtë, por brenda. Vetëm kur njeriu mëson të shikojë veten me sy të qartë, pa gjykim dhe pa nevojën e pasqyrimit të tjetrit, ai çlirohet nga ky iluzion. Sepse vëmendja më e madhe që mund të marrë një shpirt është ajo që ai i dhuron vetes së tij në qetësi.

Dhe pyetja e fundit që mbetet është: a do të jemi ndonjëherë të lirë nga iluzioni i vëmendjes, apo gjithmonë do të jetojmë mes nevojës për t’u parë dhe frikës për t’u harruar?

(61)

Iluzioni i progresit të pakthyeshëm

Njeriu i shekullit modern është rritur me një këngë të ëmbël në vesh: “E ardhmja është gjithmonë më e mirë, gjithçka që vjen është më e përparuar, dhe çdo hap që hedhim është një hap drejt shpëtimit.” Ky besim, i ngulitur në shpirtrat tanë përmes shkollimit, politikës, teknologjisë dhe kulturës, është një ndër iluzionet më të mëdha të njerëzimit: iluzioni i progresit të pakthyeshëm. Kjo bindje thotë se çdo zhvillim është i mirë në vetvete, se historia nuk kthehet mbrapsht, se gjithçka që ndërtojmë, shpikim apo arrijmë është përfundimisht një hap përpara. Dhe megjithatë, mjafton të hapim sytë dhe të shohim shembujt përreth nesh për të kuptuar se progresi nuk është as linear, as i pakthyeshëm, e aq më pak i garantuar.

Histori që ecën edhe prapa

Nëse do të ishte e vërtetë se çdo epokë sjell vetëm përmirësim, atëherë pse bota pas dy luftërave botërore, që u premtoi “paqe të përjetshme”, u fut sërish në konflikte të reja? Pse kombet që shpallën demokracinë ranë përsëri në diktatura? Pse njerëzimi që shpiku mjekësinë moderne nuk është më i shëndetshëm në shpirt se sa fiset e lashta që jetonin në harmoni me natyrën? Historia na tregon se ajo ngjason më shumë me një spirale që herë ngjitet e herë zbret, sesa me një vijë të drejtë që ecën gjithmonë lart. Ndonjëherë bëhemi më të fuqishëm teknologjikisht, por më të varfër shpirtërisht; ndonjëherë fitojmë liri politike, por humbasim sigurinë njerëzore; ndonjëherë fitojmë pasuri materiale, por humbasim miqësitë e vërteta.

Teknologjia - shpëtim apo varësi?

Shumëkush beson se teknologjia është dëshmia më e qartë e progresit të pakthyeshëm. Por a nuk është e çuditshme se sa më shumë shpikje bëjmë për të kursyer kohën, aq më të zënë ndihemi? Sa më shumë komunikojmë përmes rrjeteve sociale, aq më shumë shtohet vetmia dhe ndarja mes njerëzve? Sa më shumë shërime të reja shpik mjekësia, aq më të pambrojtur bëhemi ndaj sëmundjeve të reja që vetë stili ynë i jetës i krijon?

Progresi teknologjik nuk është as bekim i pastër, as mallkim i plotë. Është një mjet. Dhe mjeti varet nga dora që e përdor. Iluzioni lind kur mendojmë se vetëm fakti që ekziston diçka e re, e bën atë automatikisht më të mirë.

Rritja ekonomike dhe pasuria

Shumë shoqëri matin progresin me statistika të prodhimit dhe të konsumit. Por a do të thotë vërtet bollëku material se jeta jonë është më e pasur? Shpesh njerëzit e mbushur me sende janë më bosh në shpirt. Shtëpitë janë më të mëdha, por tryezat më të zbrazëta. Familjet kanë më shumë mjete, por më pak kohë për njëri-tjetrin. Iluzioni i progresit të pakthyeshëm fsheh faktin e thjeshtë: jo çdo rritje është zhvillim, dhe jo çdo zhvillim është i mirë. Ka një dallim mes rritjes së numrave dhe rritjes së njeriut si qenie.

Progresi moral dhe shpirtëror

Shpesh thuhet se njeriu modern është më i ndriçuar, më i drejtë dhe më human. Por a është vërtet kështu? Apo thjesht kemi zëvendësuar format e vjetra të padrejtësisë me forma më të sofistikuara? Luftërat nuk u zhdukën, ato u bënë më “inteligjente”. Varfëria nuk u shua, ajo u fsheh pas statistikave. Skllavëria nuk u zhduk plotësisht, ajo ndryshoi emër: shfrytëzim pune, trafik njerëzor, varësi ekonomike. Njeriu që beson verbërisht në progres, shpesh nuk sheh plagët e kohës së tij, sepse është i bindur se “gjithsesi jemi më mirë se dje”. Ky është mashtrimi i madh: se vetëm koha shëron plagët, paçka se koha nuk bën gjë tjetër veçse i mbulon ato me pluhur.

Dritë dhe hije

E vërteta është se çdo hap përpara ka një hije. Zhvillimi shkencor hap dyer të reja, por gjithashtu edhe rreziqe të reja. Demokracitë lindin liri, por edhe kaos. Interneti sjell njohuri, por edhe dezinformim. Të shohësh vetëm dritën e progresit, pa parë hijen e tij, është të jetosh në iluzion. Njeriu i mençur nuk e refuzon progresin, por as nuk e adhuron verbërisht. Ai e pranon me maturi, duke ditur se çdo hap ka çmimin e vet, dhe se gjithçka që ngrihet mund edhe të rrëzohet.

A nuk është, pra, më e mençur të shohim progresin jo si një marshim triumfues drejt së ardhmes, por si një udhë të mbushur me kthesa, ngritje dhe rënie, ku çdo fitore duhet ruajtur dhe çdo arritje duhet shoqëruar me përgjegjësi?

Dhe më e rëndësishmja: a jemi ne gati të pranojmë se jo çdo gjë e re është më e mirë, dhe se ndonjëherë e vjetra ka një urtësi që e ardhmja e harxhon shpejt?

(62)

Iluzioni i historisë së drejtë

Një nga mashtrimet më të mëdha që njeriu i përsërit vetes për të gjetur qetësi shpirtërore është : “Koha i vendos gjithmonë gjërat në vendin e duhur. Historia është gjykatësi i drejtë që asgjë nuk harron dhe që gjithnjë shpërblen të vërtetën.”

Kjo është një ide e ëmbël, por gjithashtu një iluzion i rrezikshëm.

Historia nuk flet vetë, e shkruajnë njerëzit

Është e vërtetë që ngjarjet ndodhin, por historia që ne lexojmë nuk është thjesht ngjarja vetë: ajo është interpretimi i saj, i filtruar përmes syve të fitimtarëve, të pushtetit, të ideologjive. Në çdo periudhë, historia është e manipuluar për ti shërbyer qëllimeve të kohës.

A nuk kemi parë se si heronjtë e një epoke shndërrohen në tiranë në tjetrën, dhe tradhtarët e një brezi kthehen në martirë në një brez tjetër?

Iluzioni i historisë së drejtë na bën të besojmë se e vërteta është e pamohueshme dhe del vetë në sipërfaqe. Por realiteti është se e vërteta shpesh mbytet nën tonelata gënjeshtrash të shkruara me kujdes.

Fitimtarët janë shkrimtarët

Një ushtri që fiton një betejë nuk merr vetëm territori, ajo merr edhe të drejtën për të shkruar historinë. Çdo fjalë e saj shndërrohet në testament, ndërsa fjalët e të mundurve zhduken, digjen, harrohen.

Mendoni për civilizimet e lashta: sa shumë prej tyre u zhdukën pa lënë gjurmë, sepse nuk kishin shkrimtarë, libra, monumente? Historia nuk u dha atyre “drejtësi”, thjesht i la të zhdukeshin në harresë.

Koha nuk garanton drejtësi, vetëm harresë

Thuhet shpesh: “Koha do të tregojë kush kishte të drejtë.” Por koha nuk është gjithnjë një gjykatës i drejtë, është vetëm një rrjedhë që fshin kujtimet. Shumë krime nuk u ndëshkuan kurrë, shumë viktima mbetën pa zë, shumë padrejtësi u tretën si gurë në lumë.

Njerëzit ngushëllohen me idenë se “e vërteta gjithmonë del në fund”. Por a është vërtet kështu? Për çdo rast të tillë që kujtojmë, ka me qindra raste të tjera ku e vërteta u mbyt dhe nuk u ringjall kurrë.

Historia si pasqyrë e shtrembër

Njeriu e lexon të shkuarën gjithmonë nga këndvështrimi i së tashmes. Ne i japim kuptim ngjarjeve të djeshme sipas ideologjive të sotme. Kështu, historia nuk është një pasqyrë e qartë, por një pasqyrë e shtrembër që pasqyron më shumë fytyrën tonë aktuale sesa atë të të shkuarës.

Iluzioni i historisë së drejtë qëndron pikërisht këtu: ne mendojmë se duke pritur, do të zbulojmë drejtësinë; në të vërtetë, duke pritur, thjesht do të ndërrojmë interpretimin.

Harresa si padrejtësia më e madhe

Drejtësia nënkupton kujtesë, por koha shpesh sjell harresë. Çdo brez harron pak nga pak vuajtjet e brezit para tij. Viktimat bëhen thjesht numra, shifrat bëhen statistika, dhe statistikat bëhen faqe të ftohta librash.

Nëse drejtësia e historisë do të ishte e vërtetë, a do të kishim ende kaq shumë padrejtësi që përsëriten pa fund? A nuk është harresa prova më e dhimbshme se historia nuk na shpëton dot?

Çfarë mbetet?

E vetmja drejtësi që mund të ekzistojë nuk është ajo e një historie të ftohtë dhe të largët, por ajo e ndërgjegjes njerëzore që nuk pranon të harrojë. Drejtësia nuk vjen nga koha, por nga veprimi i atyre që guxojnë të ruajnë kujtesën. Historia nuk i vë gjërat në vend vetë - i vë vetëm kur njeriu lufton të mos lejojë që ato të deformohen.

Pyetje për reflektim:

Nëse historia nuk është një gjykatëse e drejtë, por një letër e bardhë që gjithkush mund ta shkruajë sipas interesit, a jemi gati të pranojmë se drejtësia e së shkuarës nuk është e garantuar nga koha, por nga guximi ynë për të kujtuar dhe për të thënë të vërtetën?

(63)

Iluzioni i neutralitetit

Ka një mashtrim të hollë që njerëzit e përdorin shpesh për të shpëtuar nga përplasja me ndërgjegjen e tyre: iluzioni i neutralitetit. Ideja se mund të qëndrosh në mes, i papërfshirë, i painfluencuar, “i pastër”, sikur bota të mos të prekte dhe ti të mos kishe asnjë përgjegjësi për atë që ndodh rreth teje. Kjo duket sikur është një zgjedhje e mençur, një qasje e “paqes”, por në të vërtetë është një nga mashtrimet më të mëdha që krijon mendja njerëzore për të fshehur frikën dhe hezitimin.

Askush nuk qëndron vërtet neutral. Neutraliteti është një mënyrë e stolisur për të thënë: “Kam frikë të marr anë.” Është një dorë që nuk ngrihet as për të mbrojtur të mirën, as për të ndaluar të keqen, por që mbetet e fshehur në xhep, duke shpresuar që stuhia të kalojë vetë. Por stuhia nuk kalon pa marrë jetë. Dhe kur ajo të ketë mbaruar, neutraliteti kthehet në një plagë të rëndë të ndërgjegjes, sepse nuk mbete thjesht spektator por u bëre pjesë e heshtjes që lejoi padrejtësinë të lulëzonte.

Shpesh mendohet se “mesatarja” është gjithmonë më e mençur se ekstremet. Por kur e vërteta është e dhunuar, mesatarja nuk është më mençuri - është dorëzim. Kur dikush është viktimë e padrejtësisë, qëndrimi “as me të, as me tjetrin” do të thotë të lësh viktimën vetëm dhe të mbështetësh heshturazi agresorin. Neutraliteti nuk është gjithmonë paqe; shpesh është thjesht mashtrimi i qetësisë, një heshtje që lejon plagën të përhapet pa u ndalur.

Në çdo epokë të historisë ka pasur njerëz, shoqëri, madje edhe shtete që thonin: “Ne nuk përzihemi.” Por a nuk ishte pikërisht kjo “mos përzierje” që lejoi krime të pafundme të vazhdonin?

Lufta në Çamëri dhe Kosovë nuk u bë vetëm nga ata që vranë, por edhe nga ata që mbyllën sytë. Luftërat nuk vazhdojnë vetëm nga ata që i nisin, por edhe nga ata që heshtin përballë tyre. Iluzioni i neutralitetit ushqehet nga ideja se qëndrimi jashtë është më i pastër. Por jashtë nuk ekziston: çdo njeri është brenda lojës së jetës. Çdo heshtje është një votë. Çdo mosveprim është një anë.

Edhe brenda shpirtit, njerëzit mashtrojnë veten me këtë iluzion. Ata thonë: “Unë nuk jam as i mirë, as i keq. Unë jam thjesht vetja.” Por vetja nuk mund të jetë bosh. Në çdo moment, çdo mendim, çdo zgjedhje, çdo fjalë që nuk thuhet ose thuhet, formon një drejtim. Ashtu si një lumë nuk mund të ndalojë të rrjedhë, edhe njeriu nuk mund të qëndrojë neutral. Ai ose ushqen dashurinë, ose ushqen indiferencën që është ushqim i heshtur për të keqen.

Njerëzit e zgjedhin neutralitetin sepse u duket se sjell paqe me të gjithë. Por është një paqe e zbrazët, e brishtë, e ndërtuar mbi mohimin e përgjegjësisë. Një njeri i neutralizuar bëhet si një hije që nuk peshon, që nuk i prek asgjë, por që në fund nuk lë asnjë shenjë. Iluzioni i neutralitetit është prehja e rreme se mund të kalosh jetën pa u përfshirë, pa marrë anë, pa ndikuar. Por a nuk është kjo mënyra më e sigurt për të humbur kuptimin e jetës?

Në të vërtetë, neutraliteti nuk ekziston. Edhe të mos bësh asgjë është një zgjedhje; edhe të mos marrësh anë është një anë. Dhe kur dikush thotë: “Unë nuk kam faj, isha neutral,” ai harron se indiferenca e tij u bë oksigjen për flakën që digjej.

Paqja e vërtetë nuk lind nga neutraliteti, por nga guximi për të zgjedhur drejtësinë, edhe kur ajo të sjell kundërshtime.

Pyetje për reflektim: Nëse çdo heshtje është një anë dhe çdo mosveprim është një zgjedhje, a kemi guximin të pranojmë se neutraliteti nuk na shpëton nga përgjegjësia, por thjesht e maskon frikën tonë përballë së vërtetës?

(64)

Iluzioni i teknologjisë si shpëtim

Ka diçka dehëse në ritmin marramendës të botës teknologjike. Çdo ditë na servohet një pajisje më e shpejtë, një sistem më i zgjuar, një aplikacion më i sofistikuar që premton të zgjidhë hallin tonë të përditshëm - nga shëndeti, deri tek marrëdhëniet, nga puna, deri tek zbavitja. Çdo klikim është si një premtim i bukur: “Beso tek unë, unë do ta bëj jetën tënde më të lehtë, më të sigurt, më të lumtur.” Kështu, në mënyrë të pavetëdijshme, fillojmë ta shohim teknologjinë si një shpëtimtar, një engjëll modern të cilit ia dorëzojmë frikërat dhe shpresat tona. Por ky besim, si çdo iluzion i madh njerëzor, fsheh brenda vetes të mira dhe të këqija.  

Që nga zbulimi i rrotës e deri tek inteligjenca artificiale, njeriu gjithmonë ka kërkuar ta thyejë kufirin e dobësisë së vet. Sot, kjo dëshirë është kthyer në një besim pothuajse fetar: se teknologjia mund të na shpëtojë jo vetëm nga vështirësitë praktike, por edhe nga vetë vdekja. Kërkimet mbi zgjatjen e jetës, mbi ruajtjen e ndërgjegjes në servera, mbi mjekësinë gjenetike që “riparon” trupin, janë shenja të një etjeje të përjetshme: etjes për t’u bërë të pavdekshëm. Në këtë iluzion, teknologjia merr rolin e zotit të ri - një zot që nuk kërkon lutje, por vetëm përditësime software-i. Por a është vërtet shpëtim, apo thjesht një zhvendosje e frikës? A nuk është ndoshta kjo përpjekje për t’i ikur misterit të jetës, për ta shndërruar të panjohurën në algoritëm, dhimbjen në kod, vdekjen në një “bug” që pret të riparohet?

Ironia më e madhe e këtij iluzioni është se teknologjia, ndërsa premton liri, shpesh na lidh më fort. Telefonat inteligjentë që na lidhin me botën, shpesh na shkëpusin nga vetja dhe njerëzit pranë nesh. Rrjetet sociale që premtuan komunikim universal, na kanë dhuruar shpesh izolim universal. Inteligjenca artificiale që pritet të na heqë lodhjen e punës, ngadalë po na heq edhe kuptimin e punës, ndoshta edhe identitetin tonë si qenie krijuese. Në vend të shpëtimit, teknologjia shpesh na jep një varësi të re, një varësi më tinëzare, sepse është e maskuar si progres. Ne mendojmë se jemi më të lirë, ndërkohë që prania jonë, vëmendja jonë, madje edhe emocionet tona po shndërrohen në produkte të tregtueshme.

Një nga rrënjët e këtij iluzioni është ideja se me teknologjinë mund të kontrollojmë gjithçka: natyrën, klimën, trupin, shëndetin, ekonominë, mendjen. Por kontrolli është një fjalë e brishtë. Një virus i padukshëm na tregoi sa të pambrojtur jemi; një blackout elektrik mjafton të paralizojë qytete të tëra; një gabim algoritmik mund të gjunjëzojë tregje globale. Sa më shumë besojmë se kemi kontroll, aq më e dhimbshme është rënia kur kuptojmë se nuk kemi asgjë në duar përveçse iluzionit të kontrollit.

Teknologjia është e fuqishme, por ajo nuk prek thelbin më të ndërlikuar të qenies: shpirtin. Ajo nuk e shëron boshllëkun e brendshëm, nuk e zëvendëson dashurinë, nuk na mëson si të falim apo si të gjejmë kuptim në dhimbje. Ajo mund të riparojë një zemër biologjike, por jo një zemër të thyer nga mungesa e një njeriu të dashur. Mund të na japë mijëra lidhje virtuale, por jo një sy që na sheh me vërtetësi dhe një dorë që na shtrëngohet kur kemi frikë. Ky është kufiri i madh i iluzionit të shpëtimit teknologjik: ai premtim që i përgjigjet trupit, por jo shpirtit; mendjes, por jo zemrës.

Ndoshta rruga nuk është mohimi i teknologjisë, por çlirimi nga adhurimi i saj. Teknologjia është një mjet i fuqishëm, ndoshta mjeti më i fuqishëm që njeriu ka shpikur ndonjëherë. Por kur një mjet shndërrohet në zot, atëherë njeriu humbet. Shpëtimi nuk qëndron në mjetet që shpikim, por në vetëdijen me të cilën i përdorim ato. Pra, iluzioni i teknologjisë si shpëtim është thjesht një tjetër shfaqje e dëshirës së vjetër njerëzore për të gjetur siguri në një botë të pasigurt. Por shpëtimi i vërtetë, ai që nuk zhgënjen, nuk ndodhet në kodet e fshehta të një makinerie, as në serverat e përjetësisë. Ai ndodhet në guximin për të përballuar jetën me gjithë misterin, me gjithë dhimbjen, me gjithë bukurinë e saj të përkohshme.

Teknologjia mund të ndihmojë. Por vetëm njeriu, me shpirtin e tij të brishtë dhe të madh, mund të shpëtojë veten.

Pyeteni veten: Nëse teknologjia zhduket, sa i gatshëm je për të jetuar me vështirësitë që kanë qenë para shpikjeve me të cilat po jeton sot? 

(65)

Iluzioni i kujtesës së saktë

Kujtesa është shpesh e paraqitur si një arkiv i qetë, një bibliotekë e brendshme ku çdo ngjarje e jetës sonë është regjistruar me saktësi, gati për t’u marrë në dorë sa herë që kemi nevojë. Ne besojmë se ajo që mbajmë mend është “ashtu siç ka ndodhur”. Besojmë se kujtimet tona janë dëshmi, fakte, një film që mund ta shohim sërish brenda nesh pa ndryshime. Dhe megjithatë, e vërteta është shumë më e trazuar, shumë më e pasigurt. Kujtesa nuk është një regjistrues i ftohtë; ajo është një shkrimtare, një poeteshë që shpesh e rishkruan historinë tonë.

Psikologët dhe neuroshkencëtarët kanë treguar me qindra eksperimente se: kujtimet nuk ruhen si fotografi apo video. Ato rindërtohen sa herë që i kujtojmë. Dhe çdo rindërtim është një përzierje e faktit me emocionin, të vërtetës me dëshirën, asaj që ndodhi me atë që do të kishim dashur të ndodhte. Pra, kujtesa nuk është një pasqyrë e qartë, por një pikturë që e rimodelojmë me ngjyrat e tanishme. Kjo do të thotë se kujtimi i fëmijërisë, i një dashurie të vjetër, i një dhimbjeje a gëzimi, nuk është thjesht një rikthim, por një përftim i ri. Sa herë që kthehemi tek ai kujtim, ne lëmë gjurmë të reja mbi të. Dhe një ditë, mund të mos arrijmë të dallojmë më ku mbaron realiteti dhe ku fillon trillimi ynë i pavetëdijshëm.

Megjithatë, ne kemi prirjen t’i mbrojmë kujtimet tona si të paprekshme. Sa shpesh e kemi dëgjuar shprehjen: “E mbaj mend qartë, sikur të ishte dje!”? Dhe sa herë kemi hyrë në debate duke thënë: “Jo, kështu ndodhi, e di mirë, e kujtoj!” - pa e ditur se tjetri, me të njëjtën bindje, kujton ndryshe të njëjtën ngjarje? Dy njerëz mund të kenë qenë dëshmitarë të së njëjtës situatë, por kujtimet e tyre do të dallojnë, ndonjëherë thellësisht. Dhe secili do të jetë i bindur se mban në mend të vërtetën absolute. Ky është thelbi i iluzionit: kujtesa na jep ndjesinë e sigurisë, ndërkohë që shpesh është e brishtë, e lëvizshme, e manipulueshme.

Kujtimet tona shpesh nuk tregojnë aq shumë për të shkuarën, sa tregojnë për të tashmen tonë. Një ngjarje e vjetër, e kujtuar në një ditë të gëzuar, merr ngjyra të buta e të ngrohta; e njëjta ngjarje, e kujtuar në një ditë trishtimi, mund të bëhet burim hidhërimi e mallkimi. Kujtesa është reflektim i vetes sonë të sotme më shumë se dëshmi e vetes sonë të djeshme. Kështu, në mënyrë të padukshme, ne i rishkruajmë historitë tona personale. Ndryshojmë tonin e kujtimeve, shtojmë detaje që s’kanë ekzistuar, fshijmë ato që na rëndojnë. Dhe shpesh, e bëjmë këtë pa vetëdije, duke besuar me gjithë shpirt se kujtimi ynë është i pandryshuar.

Ky iluzion nuk prek vetëm individin. Edhe kombet, komunitetet, kulturat ndërtojnë kujtesa kolektive të caktuara. Historitë shkruhen dhe rishkruhen, heronjtë madhërohen apo fshihen, humbjet zbuten apo shtrembërohen. Breza të tërë besojnë në një version të së kaluarës që mund të ketë më shumë poezi se sa fakte. Kujtesa kolektive është shpesh një narrativë e përbashkët e cila mban gjallë identitetin, por jo gjithmonë të vërtetën. Në këtë kuptim, iluzioni i kujtesës së saktë nuk është vetëm personal - është edhe shoqëror, politik, kulturor.

A është pra kujtesa thjesht një mashtrim? Jo. Edhe pse e pasaktë, ajo është e domosdoshme. Pa kujtesë, nuk kemi identitet. Pa të, nuk dimë kush jemi, nga vijmë, pse ndiejmë kështu. Kujtimet, edhe kur janë të shtrembëruara, na japin një vijimësi, një rrëfim që na ndihmon të jetojmë. Shpesh, ne kemi nevojë më shumë për kuptim se sa për fakt. Dhe kujtesa, me gjithë të metat e saj, na ofron pikërisht këtë: kuptimin e vetvetes në rrjedhën e kohës.

Të pranosh se kujtesa nuk është e saktë, nuk do të thotë të humbësh besimin në të. Do të thotë të bëhesh më i përulur ndaj asaj që mendon se di. Të kuptosh se kujtesa jote nuk është një dokument i ngurtë, por një pëlhurë e brishtë që përherë lëviz. Dhe mbi të gjitha, do të thotë të mësosh të jetosh me kontradiktën: se kujtesa është njëkohësisht iluzion dhe themel. Në fund, ndoshta nuk ka rëndësi nëse kujtimet janë krejtësisht të sakta. Ajo që ka rëndësi është se ato na tregojnë se kush jemi sot, jo vetëm kush ishim dje. Dhe ndoshta pikërisht në këtë pasaktësi, në këtë rishkrim të përhershëm, fshihet bukuria e qenies njerëzore: të jemi më shumë sesa një arkiv, të jemi krijues të vetë historisë sonë të brendshme.

Pyetja që duhet të bëjmë është: Nëse kujtimet nuk janë aq të sigurta, a do i trajtojmë kujtimet si një provë të sigurt apo do i  mbështetemi më tepër argumentit logjik? 

(66)

Iluzioni i fjalës së fundit

Njeriu gjithmonë ka pasur etje për përfundime. Është si një fëmijë që nuk duron dot pa e ditur fundin e një tregimi. Në çdo epokë, në çdo civilizim, ai ka kërkuar “fjalën e fundit” - atë që do të mbyllë çdo dilemë, do t’i japë kuptim çdo dhimbjeje, do të sqarojë pse jemi këtu, kush na krijoi, dhe çfarë ndodh kur fryma e fundit shkon përtej nesh. Dhe pikërisht në këtë kërkim të pandërprerë për përfundim, njeriu ka rënë në një prej iluzioneve më të thella e më të rrezikshme: iluzionin se ekziston një përgjigje e fundit, e një të vërtetë absolute që i zgjidh të gjitha pyetjet sipas mendjes së çdo njeriu. 

Ne duam të kemi fjalën e fundit jo vetëm në debate, por edhe përpara universit. Është një mënyrë për të sunduar mbi misterin, për ta bërë të njohur të panjohurën, për ta kthyer të paqartën në një formulë. Në thelb, dëshira për “përgjigjen përfundimtare” është dëshira për kontroll, për dominim mbi kaosin e ekzistencës. Nëse dimë gjithçka, mendojmë se jemi të sigurt; nëse kemi fjalën e fundit, besojmë se kemi fituar mbi diçka. Por misteri nuk është armik; është fryma që mban gjallë kërkimin, poezinë, artin, dashurinë, filozofinë. Në momentin që themi “e di”, ne e mbyllim derën e rritjes.

Historia njerëzore është plot me “fjalë të fundit” që më pas u rrëzuan. Dikur besohej se toka ishte në qendër të gjithësisë - ishte fjala e fundit e astronomisë. Dikur besohej se sëmundjet ishin ndëshkim hyjnor - fjala e fundit e mjekësisë së lashtë. Dikur besohej se perandoritë janë të përjetshme - fjala e fundit e pushtetit. Dhe çdo herë që njeriu e ka shpallur një “fund”, koha e ka treguar se ishte thjesht një ndalesë e përkohshme në rrugën e pafund të kuptimit. Iluzioni i fjalës së fundit lind nga frika e paqartësisë. Ne nuk durojmë dot boshllëkun e pyetjeve, kështu që e mbushim me një përgjigje - çfarëdo qoftë ajo. Dhe pastaj e mbrojmë me fanatizëm, si të ishte vetë jeta jonë. Pikërisht kështu lindin ideologjitë, fetë e deformuara, sistemet e mbyllura të mendimit, ku njeriu nuk kërkon më të vërtetën, por të ruajë “të vërtetën e tij”.

Por kuptimi nuk është një portë që e hap dhe futesh përfundimisht brenda. Kuptimi është një udhëtim, një proces që ndryshon bashkë me ne. Çdo “përgjigje e fundit” që kemi sot, nesër do të na duket naive, e pjesshme, e pamjaftueshme. Ashtu si deti që nuk mbaron kurrë, edhe mendja njerëzore është e destinuar të lëvizë midis brigjeve të së njohurës dhe të panjohurës, pa arritur kurrë të qëndrojë plotësisht në njërën anë.

Të pranosh këtë, do të thotë të jesh i lirë nga iluzioni. Nuk është dobësi të mos kesh përgjigje për gjithçka - është mençuri. Është akti më i lartë i ndershmërisë intelektuale dhe shpirtërore. Në fund të jetës, çdo njeri kërkon një lloj “fjale të fundit”: një kuptim për veten, një justifikim për kohën që ka jetuar, një dritë përtej dhimbjes. Por ndoshta, në vend që ta kërkojmë këtë fjalë si përfundim, duhet ta kërkojmë si fillim. Sepse çdo përgjigje që japim nuk është e fundit - është vetëm një stacion në një udhëtim që vazhdon edhe pas nesh, në mendjet e atyre që vijnë më vonë, në memorien e njerëzimit që gjithmonë do të kërkojë më shumë. Ndoshta “fjala e fundit” nuk ekziston. Ndoshta gjithçka është një dialog i vazhdueshëm midis njeriut dhe misterit. Dhe ndoshta kuptimi i vërtetë nuk qëndron në përgjigje, por në pyetjen që mbetet e hapur.

Sepse në fund, pyetja më e thellë që mund t’i bëjmë vetes është kjo: a është nevoja për fjalën e fundit, dëshira për të ditur, apo frika për të mos qenë?

(67)

Iluzioni i harmonisë së plotë

- shpresa se mund të arrijmë një gjendje pa konflikte të brendshme e të jashtme.

Njeriu e ka kërkuar gjithmonë harmoninë si një parajsë të munguar, si një kthim drejt një qetësie mitike që ndoshta nuk ka ekzistuar kurrë. Ai beson se një ditë do të zgjohet pa ndjenja kundërshtuese, pa dhimbje, pa grindje me veten apo botën. Këtë e quan “paqe të plotë”, por në të vërtetë është një iluzion i bukur, një ëndërr që shpesh kthehet në burim dëshpërimi, sepse sa më shumë njeriu përpiqet të arrijë këtë gjendje të pastër e të pandryshuar, aq më shumë kupton se ajo është e paarritshme.

Në thelb, gjithçka që jeton është në konflikt me vetveten. Qelizat ndahen përmes një tensioni biologjik; qielli ndryshon përmes përplasjes së erërave; drita ekziston sepse errësira e sfidon; dashuria lind nga malli dhe mungesa. Pa kontrast, nuk ka vetëdije. Pa konflikt, nuk ka zhvillim.

Kështu që kur njeriu kërkon “harmoni absolute”, ai kërkon, në mënyrë të pavetëdijshme, vdekjen e dinamikës që e mban gjallë shpirtin. Nëse një ditë do të arrinim një paqe të plotë, pa asnjë kundërshti, pa asnjë ndjenjë të përzier, pa asnjë tension mes dëshirës dhe arsyes, a do të ishim ende njerëz? Apo do të ktheheshim në gurë që nuk lëkunden nga asgjë?

Harmonia e vërtetë nuk është mungesë konflikti. Është balancimi i përhershëm mes forcave që ndeshen brenda nesh. Është një vallëzim i ndërlikuar mes dritës dhe errësirës, mes dëshirës dhe frikës, mes të panjohurës dhe të njohurës. Ashtu si një instrument që qëndron në ton vetëm nëse kordha është e tendosur, nëse e shtrëngon tepër, këputet; nëse e lëshon shumë, nuk prodhon asnjë tingull. Po kështu, edhe njeriu mban harmoninë vetëm nëpërmjet tensionit. Por ne jemi mësuar ta keqkuptojmë këtë. Në vend që ta pranojmë si pjesë të natyrës sonë, ne luftojmë kundër vetes për të mos pasur luftë. E kështu krijojmë një konflikt edhe më të thellë - konfliktin e shmangies së konfliktit.

Në shumë tradita shpirtërore, njeriu i ndriçuar paraqitet si ai që nuk ndien më përplasje, që ka tejkaluar çdo ndjenjë kundërshtuese. Por nëse shikojmë më thellë, ndoshta edhe kjo është një metaforë e keqkuptuar. Sepse ndriçimi nuk është mungesë ndjenjash - është aftësia për t’i parë të gjitha pa u identifikuar plotësisht me asnjërën.

Një shpirt i qetë nuk është ai që s’njeh stuhi, por ai që mëson të notojë brenda tyre pa u mbytur.

Harmonia e brendshme nuk është një vend ku mbërrin; është një mënyrë për të udhëtuar. Ajo nuk është një qëllim, por një ritëm. Dhe ai ritëm ndryshon çdo ditë, në çdo frymëmarrje.

Edhe në shoqëri, ky iluzion shfaqet si premtim politik, ideologjik apo fetar: “Do të vijë dita e paqes së madhe, e rendit të përsosur, e dashurisë universale.” Dhe njeriu e beson me ethe, sepse lodhet nga përplasjet, nga dhuna, nga padrejtësia.

Por historia është e mbushur me dëshmi të shumta se çdo sistem që ka pretenduar të sjellë harmoninë absolute, ka përfunduar në shtypje dhe shkatërrim. Sepse për të ruajtur një rend pa kundërshtim, duhet të shkatërrosh vetë lirinë. Dhe kur zhduket liria, harmonia nuk është më e gjallë, por e imponuar - një qetësi e dhunshme që mban frymën pezull. E vërteta është se edhe njerëzimi, si individi, ka nevojë për konfliktin për të ecur përpara. Pa pyetje, pa kundërshtime, pa përplasje idesh, do të mbeteshim në letargji mendore e shpirtërore.

Vetëm kur njeriu pranon se kaosi është pjesë e rendit, se kontrasti është pjesë e bukurisë, atëherë fillon të ndiejë një lloj harmonie të re - jo të përkryer, por të vërtetë. Ajo nuk qëndron në heqjen e dhimbjes, por në pranimin e saj si pjesë të përvojës njerëzore. Nuk qëndron në zhdukjen e kundërshtive, por në kuptimin e tyre si forca që ushqejnë vetëdijen. Sepse ndoshta harmonia e plotë nuk është qëllimi i jetës, por guximi për të jetuar mes kakofonisë, duke ruajtur një dritë të vogël qetësie brenda vetes. Jo për të ikur nga zhurma, por për të dëgjuar kuptimin e saj të fshehtë.

Në fund, ndoshta pyetja nuk është “a do të arrijmë ndonjëherë harmoninë e plotë?”, por: a jemi gati të pranojmë se jeta është e bukur pikërisht sepse asnjëherë nuk është plotësisht në harmoni?

(68)

Iluzioni i vetë-mjaftueshmërisë

- besimi se njeriu mund të jetojë i plotë pa asnjë lidhje me të tjerët.

Ka një hije krenarie të fshehur në këtë iluzion. Ajo shfaqet me fjalë të thjeshta: “Mjafton vetja, nuk dua t'ia di për askënd tjetër.” Një thënie që në sipërfaqe duket e fuqishme, e pjekur, e lirë, por në thellësi është një mur që ndan shpirtin nga burimi i jetës: lidhja me tjetrin.

Njeriu është krijesë që lind nga një përqafim, që mbijeton nga një frymë e dhënë, që formohet nga një fjalë e dëgjuar. Vetë ekzistenca jonë është provë e varësisë sonë nga tjetri. Edhe fryma që marrim është hua. Dhe megjithatë, në një botë që e ka glorifikuar individualizmin si shpëtim, njeriu sot jeton me bindjen se mund të jetë vetë gjithçka që i duhet. Por vetë-mjaftueshmëria është një iluzion elegant, një burg i mbështjellë me fjalë motivuese dhe me vetëbesim të rremë. Ajo të premton paqe, por të jep boshllëk. Të thotë se mund të mbijetosh vetëm, por nuk të tregon se mbijetesa pa ndarje, pa dhënie, pa marrëdhënie, është një formë e ngadaltë e vdekjes.

Sepse njeriu pa tjetrin bëhet si një pasqyrë pa dritë: i mbyllur në reflektimin e vet, pa asnjë sy që ta njohë. Shumë mendojnë se vetë-mjaftueshmëria është pjekuri, por në të vërtetë ajo është frikë e maskuar - frika për të mos u lënduar, për të mos u refuzuar, për të mos u varur nga dashuria e tjetrit. Prandaj, njeriu modern ndërton mure, jo ura. Krijon rrjete virtuale që e lidhin me gjithë botën, por brenda ndjen boshllëk, sepse asnjë lidhje nuk prek më shpirtin, por vetëm ekranin. Në këtë iluzion, dashuria shndërrohet në projekt vetëpërmbushjeje, miqësia në marrëveshje komode, bashkëjetesa në tolerancë të heshtur. Dhe kur një ditë njeriu e gjen veten vetëm, ai i thotë vetes: “Nuk kam nevojë për askënd.” Por thellë brenda, një zë i vogël i dridhet: “Atëherë për kë jeton?” Vetë-mjaftueshmëria nuk është liri - është izolim i fshehur nën maskën e pavarësisë. Është një mënyrë për të mos ndier dhimbje, por edhe për të mos përjetuar asnjë gëzim të vërtetë. Sepse çdo ndjenjë që lind, merr kuptim vetëm në pasqyrën e një tjetri: lumturia kur ndahet bëhet më e thellë, dhimbja kur dëgjohet bëhet më e lehtë. Pa këtë shkëmbim, ndjenjat kalben në heshtje, si ujëra që nuk rrjedhin më. Në thelb, njeriu është një qenie e lidhjeve: lidhje me nënën, me tokën, me kujtesën, me shpresën, me të tjerët. Të mendosh se mund të shkëputesh nga kjo rrjetë dhe të mbetesh i plotë, është si të presësh rrënjët e një peme dhe të kërkosh që ajo të lulëzojë. Përkohësisht, ndoshta do të qëndrojë gjallë, por çdo ditë do të thahet pak nga pak, derisa të mos ketë më frymë. Nuk ka asgjë më njerëzore se të pranosh nevojën për tjetrin, jo si dobësi, por si urë që e bën ekzistencën të ndjeshme, të pasur, të kuptueshme. Njeriu i mençur nuk e mohon varësinë, por e shndërron atë në art: artin e bashkëjetesës, të dhënies, të ndarjes së dritës dhe errësirës. Vetëm aty, përtej iluzionit të vetë-mjaftueshmërisë, fillon liria e vërtetë...jo liria e vetmisë, por ajo që lind nga bashkimi me të tjerët pa humbur veten. Në fund, as Zoti nuk e krijoi njeriun për të qenë vetëm. Ai i dha shoqërinë me një tjetër, që të mësonte se plotësia nuk gjendet në vetvete, por në lidhjen që ushqen, në dashurinë që ndan, në pranimin që dhuron.

Dhe ndoshta, e gjithë jeta nuk është gjë tjetër veçse udhëtimi i gjatë për t’u çliruar nga ky iluzion,  për të kuptuar se vetja e plotë nuk është ajo që mbyllet brenda, por ajo që hapet dhe derdhet në të tjerët si dritë që nuk shteron…sepse në fund, çdo njeri, pavarësisht forcës që pretendon, mbart një boshllëk të fshehur që kërkon të mbushet, jo me pasuri, as me lavdi, por me praninë e dikujt tjetër. Çdo zemër ka nevojë për një ritëm përballë saj, për një frymë që i përgjigjet frymës, për një sy që e shikon dhe e rikthen në ekzistencë. Vetë-mjaftueshmëria është si një kështjellë prej xhami: e ndritshme nga jashtë, por e ftohtë nga brenda. Ajo të lejon të shohësh botën, por jo ta prekësh. Dhe çfarë vlere ka një botë që vetëm e sheh, por nuk e ndien? Çfarë kuptimi ka një jetë ku gjithçka e mban brenda vetes, e asgjë nuk ndahet, nuk rrjedh, nuk përjetohet bashkë? Në një moment, njeriu fillon ta ndiejë peshën e heshtjes që vetë ka ndërtuar. Ai kupton se forca që e mbronte, e ka kthyer në mur. Dhe atëherë, kur e sheh që heshtja e tij nuk i përgjigjet më, ai e kupton se vetmia nuk është liri, por mungesë e zërit tjetër që e bën ekzistencën të plotë. Çfarë është një mendim që nuk dëgjohet nga askush? Një fjalë që nuk kuptohet? Një ndjenjë që nuk ndjehet nga askush tjetër? Ndoshta iluzioni i vetë-mjaftueshmërisë nuk është asgjë tjetër veç një mënyrë për të harruar sa të brishtë jemi… por a është vërtet e mundur të jesh njeri pa u ndarë me askënd? A mund të jetë një shpirt i plotë pa një tjetër që ta pasqyrojë? A ekziston kuptimi i “unë”-it pa “ti”-në? Dhe nëse jo, kush jemi ne, kur jemi vetëm?

(69)

Iluzioni i përparësisë morale

Asnjë iluzion nuk ka shkaktuar më shumë gjak, ndarje e dhimbje në historinë njerëzore sesa ai i përparësisë morale, ai mendim i lashtë dhe i përsëritur që dikush, diku, është më i pastër, më i drejtë, më i zgjedhur nga Zoti, më i afërt me të vërtetën sesa të tjerët. Është një iluzion që fillon si ndjenjë sigurie, por përfundon si burim gjakderdhjeje. Fillon me besimin “ne jemi më të mirë”, dhe përfundon me justifikimin “ata meritojnë të vuajnë”. Në thelb, ky iluzion është një maskë e frikës... frikës nga pasiguria, nga ndryshimi, nga fakti se ndoshta nuk jemi aq të pastër, aq të drejtë, aq të “zgjedhur” sa kemi dashur të besojmë. Për ta fshehur këtë pasiguri, njeriu kërkon t’i bindë të tjerët dhe veten se e vërteta e tij është më e madhe se e tjetrit. Dhe kështu lindin ndarjet dhe pengesat që ndajnë njerëzimin: muret e krenarisë morale. Kombet e kanë ngritur këtë iluzion si flamur. Fe të tëra janë ndarë e përçarë në emër të tij. Njerëzit kanë djegur libra, kanë varur mendimtarë, kanë vrarë fëmijë e gra të pafajshme, duke besuar se po i shërbenin një morali më të lartë. Dhe gjithmonë e kanë quajtur këtë “detyrë hyjnore”. Por çfarë është më djallëzore sesa të vrasësh në emër të së mirës?

Iluzioni i përparësisë morale ushqehet nga krahët e egoizmit kolektiv. Ai i bën njerëzit të mendojnë se e mira është pronë, jo vlerë. Se e drejta është e kufizuar, jo universale. Se Zoti është i njëanshëm, dhe jo burimi i çdo shpirti. Dhe kështu, në vend që morali të na bashkojë, ai bëhet vegël e ndarjes.

Në vend që besimi të na përulë, ai na ngre në piedestal. Në vend që dashuria të na afrojë, ajo shndërrohet në armë të vetë-rëndësisë. Por a ka moral të pastër nëse qëllon me gurë tjetrin?

A ka fe të shenjtë nëse djeg një shpirt tjetër për ta mbrojtur? A ka drejtësi nëse kërkon shpërblim për mirësinë tënde? Në heshtjen e ndërgjegjes, secili njeri e di se morali nuk është pronë, por përgjegjësi. Ai nuk matet me fjalë, por me ndjenjën që mbetet pas veprës. Ai nuk është as çështje gjaku, as flamuri, as tradite, por përpjekje e përditshme për të mos u bërë asnjëherë sundues në emër të së mirës. Ndoshta, e vetmja përparësi e vërtetë është ajo që nuk kërkon të jetë përparësi.

Ajo që përkulet, jo ajo që ngrihet. Ajo që pyet, jo ajo që predikon. Sepse ndoshta morali i pastër nuk qëndron në atë që beson, por në mënyrën si e trajton atë që beson ndryshe.

Dhe kështu mbetet pyetja që ndan dritën nga hijet:

A jemi ne vërtet më të mirë… apo thjesht më të verbër nga drita e vetëbesimit tonë moral?

(70)

Iluzioni i kohës së mjaftueshme

Njeriu lind me një mashtrim të lehtë në zemër: se koha është e tij.

Që mund ta përdorë, ta menaxhojë, ta ndajë, ta shtyjë për më vonë.

Që gjithmonë ka një nesër.

Që gjithmonë do ketë “më vonë”.

Por koha nuk është shërbëtore - është sundimtare që nuk i bindet askujt. Ajo rrjedh me indiferencën e një lumi që s’e ndal dot me duar, sado fort t’i ngulësh gishtat në ujë. Dhe njeriu, i mashtruar nga iluzioni i kohës së mjaftueshme, ndërton planet si kështjella rëre në brigje që deti i zhduk në heshtje.

Ky iluzion është i ëmbël. Është prehër i rehatshëm për ndërgjegjen.

E na bën të themi: “Do ta bëj nesër.”

“Kam ende kohë për ta dashur.”

“Një ditë do ta ndryshoj jetën time.”

Por ajo “një ditë” është më e pabesueshme se çdo ëndërr. Sepse ndërkohë që ne e presim, koha s’pret. Ajo na sheh me qetësinë e ftohtë që nuk ka as mëshirë e as mllef, por vetëm rregull. Dhe rregulli i saj është i prerë: çdo sekondë që kalon, është humbje e pakthyeshme. Shumë njerëz e zbulojnë këtë vetëm kur shohin orën e jetës t’u fiket ngadalë, kur trupi i tradhton, kur miqtë shuhen, kur dashuritë mbeten pa trokitje.

Atëherë kuptojnë se s’kanë pasur kurrë “kohë të mjaftueshme” - kanë pasur vetëm momente të papërdorura, të shpërdoruara me arsyetime, frikë, apo neglizhencë. Koha e mjaftueshme është një mit i rehatisë, një mënyrë për të shmangur peshën e përgjegjësisë. Sepse është më e lehtë të thuash “do e bëj nesër”, sesa të përballesh me faktin se “nëse nuk e bëj sot, ndoshta nuk do ta bëj kurrë”.

Në thelb, iluzioni i kohës së mjaftueshme është frika për të jetuar tani. Njeriu e vonon dashurinë, sepse ka frikë nga refuzimi. Vonon ndryshimin, sepse ka frikë nga humbja. Vonon pendesën, sepse ka frikë nga përballja me veten.

Por koha nuk e njeh as frikën, as arsyetimin.

Ajo thjesht shkon. Dhe kur zgjohemi për ta ndalur, është vonë, jo sepse s’ka më kohë, por sepse ne s’jemi më të njëjtët që kishim qenë kur ajo kaloi.

Sa herë kemi thënë “kam kohë”?

Dhe sa herë kemi kuptuar se koha s’na ka pasur asnjëherë ne? A nuk është ironike që njeriu shpik orën për të matur diçka që e humbet me çdo frymëmarrje? Çdo tik-tak është një mesazh i hidhur se çdo “më vonë” vdes në duart e “tani”-së që s’e jetuam.

Ndoshta koha nuk na është dhënë për t’u menaxhuar, por për t’u nderuar.

Për ta përdorur si një dhuratë që e humbet kuptimin sapo mendon se është e përjetshme.

Dhe kur të vijë çasti i fundit, njeriu s’do të ketë frikë nga vdekja, por nga orët e jetës që s’i preku kurrë.

Sepse ndoshta pyetja më e rrallë që duhet t’i bëjmë vetes nuk është “sa kohë më ka mbetur?”,

por: Çfarë po bëj me kohën që ende është brenda meje, para se ajo të mos më njohë më?

(71)

Iluzioni i meritokracisë

Kudo, në çdo cep të shoqërisë moderne, tingëllon si një këngë krenarie fjalia: “Kush punon fort, ia del.” Një melodi që i jep kuptim vuajtjes, që i jep shpresë përpjekjes, që e bën njeriun të ndjejë se gjithçka është e drejtë, se çdo shpërblim është fryt i meritës dhe çdo dështim është pasojë e paaftësisë. Por kjo është vetëm një gjysmë e së vërtetës, dhe gjysma tjetër, ajo që rrallë përmendet, është hija e një iluzioni që mban në këmbë vetë strukturën e pabarazisë. Sepse meritokracia, në formën që njeriu e ka shpallur si ideal, nuk është drejtësi - është një mit moral që shërben për të justifikuar fatin, privilegjin dhe rastësinë. Ne jetojmë në një botë ku suksesi shpesh varet nga rrethana që s’i zgjedhim dot:

nga ku lind, cilët janë prindërit e tu, cilën shkollë ke mundur të ndjekësh, cilët njerëz ke takuar në udhë, cilën derë të kanë hapur kur ishe në fillim të jetës.

Megjithatë, sistemi i meritokracisë na mëson ta fshehim këtë rastësi, ta shohim si "fat" ose si "përpjekje", dhe kështu, krijon një ndarje midis fituesve dhe humbësve. Fituesi e beson se ia ka dalë sepse e meriton, dhe humbësi e beson se dështoi sepse s’e meriton. Ky është triumfi më i rrezikshëm i këtij iluzioni - kur njeriu e internalizon padrejtësinë si dështim personal. Në të vërtetë, meritokracia i jep pushtet atij që tashmë e ka, duke e veshur me petkun e moralit: “Unë jam këtu sepse e meritoj.” Por çfarë ndodh me ata që punojnë po aq shumë, ndoshta më shumë, e sërish mbeten në të njëjtin vend? Çfarë ndodh me nënën që punon tri punë për të ushqyer fëmijët, me mësuesen që për vite jep shpirtin në një shkollë të rrënuar, me punëtorin që zgjohet në 5 të mëngjesit dhe kthehet në errësirë - pse fati (që njerëzit e kanë keqkuptuar) nuk i shpërblen ata me të njëjtën “meritë”? Sepse bota nuk është një tabelë llogaritjeje morale, dhe meritokracia, në thelb, e mohon këtë realitet të hidhur për ta bërë më të durueshëm. Ky iluzion është i ëmbël për ata që janë në majë, sepse i mbron nga ndjenja e fajit dhe i jep kuptim privilegjit të tyre. Është një mënyrë për të harruar se shumë fitore janë pasojë e një zinxhiri të gjatë ndodhish që s’i kemi zgjedhur vetë. Një bir lind në një familje me libra, me qetësi, me mundësi. Një tjetër në një shtëpi pa dritë, pa qetësi, pa kohë për ëndrra. A janë të barabartë në start? Në dukje, po. Në thelb, kurrë. Por më e dhimbshmja nuk është pabarazia e kushteve - është pabarazia e ndjenjës së vlerës. Meritokracia krijon një rend shpirtëror ku vlera e njeriut matet me rezultate, me diploma, me pasuri, me duartrokitje. Dhe kështu, njeriu fillon ta shohë veten si një projekt që duhet të arrijë, jo si një shpirt që duhet të jetojë. Në këtë rend të padukshëm, humbet dinjiteti i përpjekjes, humbet madhështia e atyre që nuk duken, humbet kuptimi i përulësisë. Në thelb, meritokracia është një formë e re e fatalizmit: një mënyrë për të thënë se gjithçka është në dorën tënde, që ta bëjë më të lehtë për pushtetin të mos marrë përgjegjësi për askënd. Ajo shndërrohet në një besim që nxit krenari te fituesit dhe turp te të tjerët - dhe kështu, ndan njerëzit jo vetëm në kushte, por në ndjenja.

Kështu, fituesi e shikon veten si të zgjedhur, dhe i humburi, si të tepërt. Por nëse suksesi është gjithmonë meritë, pse shpesh ai që ngjitet më lart është ai që di të gënjejë më mirë?

Nëse merita është rruga drejt majës, pse virtyti mbetet shpesh i harruar në fund të udhës?

Nëse Zoti do të shpërblente vetëm sipas meritës, pse bota do të mbushej me padrejtësi që djegin shpirtin, por jo ndërgjegjen? Ndoshta, në fund, njeriu s’duhet të kërkojë më një botë ku çdo sukses shpërblehet me drejtësi, por një botë ku çdo përpjekje nderohet me dhembshuri.

Sepse suksesi i vërtetë nuk është në ngjitjen mbi të tjerët, por në aftësinë për të mos harruar se çdo ngjitje është e mundur falë mijëra duarve të padukshme që e kanë mbajtur tokën e fortë nën këmbët tona.

Dhe ndoshta pyetja që mbetet, më e thjeshta e më e rënda, është kjo:

A është më e drejtë të besojmë se ia dolëm sepse e merituam, apo të pranojmë se Zoti na fali më shumë sesa mund të kishim fituar vetë?

(72)

Iluzioni i zgjedhjes së lirë

Njeriu modern është rritur me një besim të thellë: se është i lirë. Se çdo vendim që merr është një shprehje e vullnetit të tij të pavarur. Se zgjedhjet janë pasqyra e karakterit, dëshirave, ëndrrave dhe arsyes së tij. Kjo është një nga mitet më të forta që ndërton identitetin e individit - ideja se ne jemi zotër të rrugës sonë. Por liria e zgjedhjes, në shumë raste, është më shumë një skenë teatrale sesa një realitet i brendshëm. Ajo që e quajmë “zgjedhje” është shpesh një rrjedhojë e mijëra faktorëve të padukshëm, që na kushtëzojnë më shumë sesa jemi të gatshëm të pranojmë: gjuha që flasim, kultura në të cilën jemi rritur, frika që mbajmë, edukimi që na është dhënë, trauma që kemi trashëguar, ekonomia që na kufizon, perceptimet që të tjerët kanë për ne. Ne zgjedhim midis opsioneve që dikush tjetër i ka vendosur në tavolinë. Ne lëvizim brenda një fushe që është ndërtuar përpara nesh, dhe shumë shpesh, brenda saj, ndjejmë lirinë si një iluzion që vetëm e bën burgun më të butë. Mendoni për shembull: një fëmijë që rritet në një familje të varfër dhe një fëmijë në një familje të pasur. Që të dy mësohen të besojnë se mund të zgjedhin të ardhmen e tyre. Por njëri zgjedh në një tunel të ngushtë me pak dritare, ndërsa tjetri në një horizont të gjerë me dyer të hapura. A është kjo vërtet e njëjta liri? Apo vetëm një skenë e pabarabartë që luhet me të njëjtin skenar retorik? Edhe dëshirat tona - ato që ne i quajmë “të miat”, janë shpesh të mbjella në mënyrë të padukshme nga jashtë. Reklamat, modelet shoqërore, narrativat kulturore, idealet e bukurisë, të suksesit, të dashurisë...të gjitha ndërtojnë një hartë mendore që na drejton në mënyra që nuk i kuptojmë plotësisht.

Në këtë mënyrë, ne jo vetëm zgjedhim brenda kufijve të të tjerëve, por edhe zgjedhim atë që na është thënë se duhet ta duam. Dhe ironikisht, kjo ndjehet si “zgjedhja jonë personale”. Iluzioni i zgjedhjes së lirë është i ëmbël sepse na jep ndjesinë e fuqisë. Askush nuk do të pranojë me lehtësi se shumë nga vendimet e tij më të rëndësishme janë marrë nën presion të padukshëm. Por nëse liria është vetëm ndjesi, atëherë ajo është më shumë si një aromë në ajër, sesa një terren ku mund të ecim lirshëm. E megjithatë, ky iluzion është i domosdoshëm për të mbajtur njeriun në lëvizje. Pa të, shumë do të ndiheshin të pajetë, të paracaktuar, si figura të një loje që s’e drejtojnë vetë. Prandaj shoqëritë e kanë ushqyer me kujdes këtë besim: që të mbajnë gjallë njeriun, ta bëjnë të mendojë se drejtimi është në dorën e tij, edhe kur rruga është vizatuar më parë. Por njeriu që fillon të shohë përtej këtij iluzioni nuk bëhet rob, ai fiton vetëdijen. Dhe kjo vetëdije është forma më e thellë e lirisë që mund të përjetohet: të kuptosh kufijtë e zgjedhjeve të tua dhe sërish të zgjedhësh me ndërgjegje, jo me verbëri. Sepse liria nuk qëndron në numrin e dyerve që kemi përpara, por në vetëdijen për dorën që i hap. Ajo nuk është dhuratë, as iluzion i përhershëm - është një moment i brishtë zgjimi, kur njeriu sheh skenarin dhe zgjedh vetë nëse do të luajë rolin që i është dhënë apo do të shkruajë një të ri.

Dhe ndoshta pyetja që lind në fund është kjo:

Sa nga ajo që zgjedhim është me të vërtetë zgjedhja jonë… dhe sa është thjesht jehona e një bote që na foli më parë se ne të mësojmë të flasim?

(73)

Iluzioni i së tashmes së pafund

Ka një çast në jetën e njeriut, një çast i ëmbël, pothuaj i padukshëm, kur ai bindet se kjo që po jeton do të zgjasë përgjithmonë. Jo sepse është i verbër, por sepse ka nevojë të besojë. Ka nevojë të mendojë se dashuria që ndien sot nuk do të shterojë, se trupi i tij do të mbetet i fortë, se dielli që ndriçon çdo mëngjes nuk do të zbehet kurrë. Dhe kështu lind një nga mashtrimet më të bukura dhe më të rrezikshme: iluzioni i së tashmes së pafund. Në këtë iluzion, e tashmja bëhet si një dhomë e ngrohtë ku njeriu strehohet nga furtuna e së ardhmes dhe mjegulla e së shkuarës. Ai i shtrin këmbët në rërë, ndien erën, dëgjon zërat e njerëzve përreth dhe i përjeton si të përjetshëm. Nuk kupton se çdo frymë që merr është një çast që largohet, një gur më pak në urën që lidh jetën me fundin e saj. Por e tashmja është si një lumë që nuk ndalet kurrë: në momentin që e ndien në dorë, ajo rrëshqet si uji ndër gishta. Çdo e qeshur shuhet në ajër, çdo përqafim lirohet, çdo fjalë e butë humbet  dhe vetë tretet me kohën. Dhe megjithatë, njeriu sillet sikur kjo që jeton sot është një kështjellë e gdhendur në gur, jo një re që lëviz e ndryshon formë në qiell. Kështu ai vonon, shtyn, mbyll sytë: “Do të kem kohë,” i thotë vetes. “Nuk ka pse të nxitohem.” Por ora e brendshme, ajo që nuk dëgjohet, vazhdon të trokasë. Shoqëritë ndryshojnë, trupat mplaken, dashuritë veniten ose shndërrohen, ndërsa iluzioni e mban njeriun të përgjumur në një stinë që nuk ekziston më. Ky iluzion është mashtrimi i ëmbël i çdo rinie, ngushëllimi i çdo dashurie dhe kurthi i çdo shpirti që nuk e pranon kalueshmërinë. Sepse ne nuk duam të shohim fundin, ndaj ngjitemi fort pas asaj që kemi tani, edhe nëse kjo “tani” është veç një hije që lëviz me diellin e jetës sonë. Ajo që quajmë “e tashme e pafund” është thjesht një frikë e fshehur përballë ndryshimit. Një dëshirë për të mos u përballur me rrjedhën e kohës. Por koha nuk pyet për dëshirat tona, dhe jeta nuk pret për të na lejuar të zgjohemi. Ajo vazhdon, me ne apo pa ne. Dhe atëherë, kur një ditë zgjohemi dhe kuptojmë se gjithçka që dukej e përjetshme ka ndryshuar, na mbetet një pyetje që na ndjek gjatë:

Pse e besuam aq fort një përjetësi që nuk ekzistonte kurrë?…Ndoshta sepse njeriu nuk është ndërtuar për të jetuar në pasiguri të vazhdueshme. Zemra kërkon një strehë ku të mbështetet, edhe nëse ajo strehë është një gënjeshtër e ëmbël. Ne nuk i besojmë përjetësisë sepse jemi të verbër, i besojmë sepse kemi nevojë për të jetuar me kuptim. Sepse nëse do të pranonim me të vërtetë se çdo çast është i përkohshëm, se çdo fytyrë që shohim një ditë do të humbasë, se çdo ndjenjë do të zbehet, atëherë një pjesë e shpirtit tonë do të tronditej nga një boshllëk i madh që pak kush ka forcë ta përballojë. Kështu, ne vazhdojmë ta quajmë këtë çast “tani” sikur të ishte një mbretëri e sigurt. Ne ndërtojmë plane për një të ardhme që nuk e dimë nëse do ta prekim, përqendrohemi në luftëra të vogla sikur koha të ishte një pronë që presim ta pushtojmë, jo një lumë që na rrëmben dalëngadalë. Dhe kështu, iluzioni i së tashmes së pafund bëhet një kornizë e bukur rreth një tabloje që zbehet çdo sekondë...por askush nuk dëshiron të shohë bojën që tretet.

Ne e përsërisim në mënyra të ndryshme:

“Do ta takoj nesër.”

“Kam kohë për ta thënë.”

“Ende nuk është momenti.”

Por e vërteta është se askush nuk e di nëse ka një nesër. As nëse fjala që nuk thuhet sot, do të ketë kuptim nesër. Sepse ajo që duket e palëkundur - shëndeti, dashuria, rrethi ynë, vetë jeta - është në fakt një kështjellë me themele në rërë. E megjithatë, njeriu mbetet një krijesë që do të ëndërrojë përjetësinë, edhe nëse e di që ajo nuk ekziston në këtë botë. Kjo është forca dhe dobësia e tij. Një kontradiktë e brendshme që e mban gjallë dhe njëkohësisht e lëndon. Prandaj, ndoshta çlirimi nuk qëndron në mohimin e këtij iluzioni, por në pranimin e përkohshmërisë me një qetësi të thellë. Të dish ta jetosh të tashmen pa u mashtruar prej saj, pa u kapur si një njeri që mban rërën me grusht të mbyllur, por si dikush që e shijon rrjedhjen e saj në pëllëmbë, me vetëdijen se ajo s’mund të ndalet. 

Dhe atëherë lind pyetja më e thellë që njeriu duhet t’ia bëjë vetes:

A jemi gati të jetojmë të tashmen duke e ditur se është një vizitor i përkohshëm, jo një zotërues i përjetshëm?

(74)

Iluzioni i rolit të mirë si këshillues

Ekziston një ndjenjë e fshehtë pushteti që lind kur dikush të dëgjon. Kur një shpirt i brishtë të beson një pjesë të dhimbjes së tij, dhe ti, me fjalë të kujdesshme apo me një ton të butë, përpiqesh ta orientosh drejt zgjidhjes së duhur. Aty lind iluzioni i rrezikshëm i rolit të mirë si këshillues - ideja se duke këshilluar të tjerët, ne kemi gjithmonë të drejtë, ose se jemi më të kthjellët, më të fortët, më afër së vërtetës se të tjerët. Në fakt, shpesh ai që këshillon është po aq i humbur sa ai që kërkon udhëzim. Thjesht e fsheh më mirë. Ndonjëherë e përdor fjalën si një maskë për të mos parë boshllëkun e vet. Ndonjëherë e përdor mençurinë si një armë për të ruajtur një imazh të lartë që i jep siguri vetes. Sepse këshilluesi ndjen nevojën të jetë “i dobishëm”, të mbetet “shtylla” që të tjerët mbështeten. Por ky është një kurth i ëmbël. Sepse njeriu që e sheh veten si këshilltar të mirë, lehtë mund të bjerë në arrogancë: të besojë se e kupton dhimbjen më mirë se ai që e përjeton, se fjalët e tij janë zgjidhja, se rruga e tjetrit mund të rregullohet sipas përfytyrimeve të tij. Dhe në këtë mënyrë, ndonjëherë, pa dashje, ai e zvogëlon tjetrin në një dëgjues të pasivizuar... në vend që ta ndihmojë të zgjohet në vetvete. E vërteta është më e ndërlikuar. Të këshillosh nuk është të udhëheqësh dikë në rrugën tënde, por të ndihmosh tjetrin të dëgjojë zërin e tij të brendshëm. Të mos jesh vetëm nxitës i së vërtetës, por edhe dëshmitar i rrugës së tjetrit. Këshilla është e vlefshme vetëm kur mbart përulësi, jo autoritet. Kur fjalët dalin jo si urdhra, por si kandil që ndriçon për një çast, pa pretenduar të bëhet diell i përhershëm. Shpesh, ata që këshillojnë më shumë, janë ata që kanë më shumë nevojë për këshillë. Sepse përmes dhënies, kërkojnë fshehurazi të shërojnë vetveten. Dhe kjo nuk është turp sepse është njerëzore. Por iluzioni që lind këtu është i hollë: se duke ndihmuar të tjerët, ne jemi më të “rregulluar” se ata. Të jesh këshillues i mirë nuk do të thotë të dish gjithmonë përgjigjen, por të dish të heshtësh në momentin e duhur. Të ndjesh, jo të gjykosh. Të shikosh me sy që nuk dominojnë, por kuptojnë. Të dish të thuash “nuk e di” pa frikë se po shemb imazhin tënd. Sepse ndonjëherë, këshilla më e thellë është heshtja që i jep tjetrit hapësirë të dëgjojë shpirtin e vet. Ndërsa iluzioni është të besosh se ai shpirt ka nevojë për ty për të gjetur rrugën. A këshillojmë sepse duam të ndihmojmë, apo sepse kemi frikë të shohim boshllëkun tonë?
Nëse do ta kuptonim thellë këtë iluzion, ndoshta do të ndalonim për një çast të këshillonim botën, dhe të dëgjonim më shumë zërin që buçet në pusin e shpirtit tonë. Sepse ky libër nuk është ndërtuar për të ngritur këshilltarë mbi të tjerët, por për të ulur secilin prej nesh përballë vetes, në qetësinë e një pyetjeje që nuk kërkon duartrokitje, por sinqeritet.
Ky nuk është një udhërrëfyes ku dikush flet e të tjerët dëgjojnë. Është një fletë e hapur për të gjithë ata që kanë guximin të kërkojnë brenda vetes, pa pasur nevojë për një kurorë “mençurie” mbi kokë. Sepse dija e kësaj bote nuk është pronë e askujt - ajo është si një lumë që rrjedh në qetësi dhe prek këdo që ka etje të vërtetë për të kuptuar. Këshillat që lindin nga ky libër nuk janë urdhra, por shkëndija. Nuk janë përfundime, por hyrje në thellësi të vetvetes. Kushdo që lexon këto rreshta, nuk duhet të ndjejë se ka përpara një “më të ditur”, por një bashkudhëtar që ecën në një rrugë të errët me një pishtar të vogël në dorë, për të ndriçuar jo gjithë botën, por një hap të vetëm më tej. Ky është sekreti i fjalës së thjeshtë që nuk kërkon pushtet: ajo nuk të detyron, vetëm të kujton. Dhe mendja e thellë nuk kërkon dëgjues, por shpirtra që guxojnë të zgjojnë shpirtin e tyre të fjetur.
Në këtë kuptim, kapitulli i iluzionit të rolit si këshillues shërben jo për të rrëzuar rëndësinë e fjalës, por për ta zhveshur atë nga maskat e ego-s. Nga dëshira për të qenë “udhëheqës” të shpirtrave të tjerë, kur në të vërtetë secili prej nesh është udhëtar i një rruge që askush tjetër s’e di plotësisht.
Fjalët e këtij libri janë fara që do mbijnë ndryshe në çdo tokë shpirti. Tek dikush do sjellin një pyetje, tek dikush një tronditje të brendshme, tek dikush një dritë të vogël që ndoshta s’është ndezur kurrë më parë. Nuk ka rrugë të njëjtë, nuk ka përfundim të njëjtë. Ka vetëm një ftesë: të kërkosh më thellë në vetvete, të mos marrësh çdo fjalë si të shenjtë, por si një pasqyrë që të fton të shohësh fytyrën tënde shpirtërore.
Dhe nëse dikush do ta mbyllë këtë kapitull me idenë se ka gjetur një “udhëzim”, atëherë e ka lexuar gabim. Por nëse e mbyll me një pyetje që i zgjon zemrën, atëherë rruga ka filluar.
Kjo është arsyeja pse ky libër nuk flet nga maja e një froni, por nga thellësia e një udhëtimi të përbashkët. Nuk është një dorë që tregon, por një dorë që ecën krah për krah me ty. Sepse askush nuk është mësues i vërtetë në këtë rrugë të gjatë, të gjithë jemi nxënës të së njëjtës shkollë të padukshme që quhet Jetë.
Dhe ndoshta, pikërisht këtu fillon ajo që është më e vërteta: jo kur gjejmë përgjigje, por kur fillojmë të pyesim me zemër të hapur.

...

Është e lehtë të këshillosh të tjerët. Është më e vështirë të flasësh me veten në heshtje me pyetje të vështira. Sepse aty, fjalët nuk kanë asnjë vlerë nëse nuk përputhen me realitetin e shpirtit tënd. Njeriu mund të thotë fjalë të bukura, mund të ngrejë zëra të mëdhenj, por në fund mbetet përballë një pyetjeje të zhveshur: “A e jetoj unë atë që po them?”. Dhe kjo është pyetja që shkatërron çdo iluzion.
Këshillat, në thelb, janë si era: prekin, por nuk zotërojnë. Dhe nëse një fjalë ka fuqi, ajo nuk vjen nga pesha e gojës që e shqipton, por nga përputhja mes jetës dhe frymës që e lind. Kur fjalët nuk burojnë nga ky thellim, ato janë vetëm zhurmë e veshur me formë. Dhe një botë që ka mjaft zhurmë, ka më shumë nevojë për qetësi sesa për fjalë që mburren se dinë gjithçka.
Për një kohë të gjatë, njeriu ka dashur të luajë rolin e këshilltarit të botës - të udhëzojë, të shpjegojë, të mbajë fjalën e fundit. Por ky është një iluzion i ëmbël që fsheh një etje më të thellë: etjen për të qenë i dëgjuar, për të ndjerë se ekziston, për të mos u humbur në turmën e zërave. Dhe ndonjëherë, më shumë se një këshillë, njeriu kërkon të jetë një dritë në errësirë, qoftë edhe për një çast.
Por a e dimë ne sa shpesh këshillat tona janë më shumë për të mbrojtur egon tonë sesa për të ndihmuar shpirtin e tjetrit? A e kuptojmë se çdo fjalë që themi është si një farë që mund të mbijë në një tokë të butë ose të shkaktojë një plagë në një shpirt të brishtë? Këshilla nuk është një armë që drejtohet për të korrigjuar, por një frymë që ofrohet me kujdes, me butësi, me përgjegjësi.
Në një botë që flet shumë, pak njerëz dëgjojnë. Në një botë që jep shumë këshilla, pak njerëz kuptojnë. Ndoshta ky libër nuk është shkruar që të japë përgjigje, por për të rikthyer vlerën e pyetjeve të vërteta, atyre që shkundin themelet e iluzioneve që i mbajmë si të vërteta absolute.
Ndoshta udhëheqësi më i mirë është ai që nuk udhëheq askënd, por që ndez dritën e pyetjes në shpirtin e dikujt tjetër. Ndoshta këshilltari më i ndershëm është ai që pranon se nuk di gjithçka dhe që e fton tjetrin të ecin bashkë, jo ta ndjekë verbërisht. Sepse çdo shpirt ka një rrugë që nuk i përket askujt tjetër, dhe ky libër, në thelb, është vetëm një hartë e paqartë për ata që kanë guxim të ecin në rrugën e tyre.
Në fund, të kuptosh këto iluzione është si të heqësh një mantel të rëndë nga shpatullat. Sepse nuk je më ai që duhet të mbajë drejtësinë e botës në gjoks. Nuk je më ai që duhet të shpëtojë askënd. Ti je vetëm një njeri që ecën, gabon, ngrihet, ndriçon pak në rrugën e vet, dhe ndoshta, pa e ditur, ndriçon pak edhe rrugën e dikujt tjetër.
Prandaj, çdo fjalë që shkruhet këtu është një ftesë për meditim të përbashkët, jo një detyrim. Një dritare, jo një mur. Një pëshpëritje, jo një ligj. Dhe nëse ky libër arrin të ndezë një shkëndijë në një shpirt të vetëm - një shkëndijë që e shtyn atë të kërkojë, të kuptojë, të mos kënaqet me iluzione, atëherë ai ka përmbushur qëllimin e tij.
Sepse në fund, asnjë këshillë nuk është më e fortë se ajo që lind nga brenda vetes. Dhe çdo udhëtim i vërtetë fillon jo kur dëgjon një zë të jashtëm, por kur dëgjon për herë të parë zërin e shpirtit tënd.
A nuk është, ndoshta, ky zëri më i mençur që kemi injoruar për kaq gjatë, ndërsa kërkonim këshilla në çdo vend tjetër përveç vetes?