Fenomeni i IA

Dikur, mendimet e njeriut ishin të vetmet që zinin hapësirën e fletëve të bardha. Fjalët e tij, të nxjerra nga thellësia e shpirtit, përballeshin me erërat e kohës, duke u bërë pasqyra të përvojave të ndjera e të përjetuara. Shkrimi ishte akt i shenjtë, një lidhje e drejtpërdrejtë me natyrën e brendshme të qenies, ku çdo fjali mbante brenda peshën e një bote të tërë të ndjenjave, mendimeve dhe dilemeve. Por tashmë, kjo hapësirë po trazohet. Një entitet i ri ka hyrë në këtë rrjedhë, duke ofruar jo ndjenja, por algoritme; jo mendime të thella, por një të vërtetë të krijuar nga të dhënat e pafundme. Chat GPT.

Në një kohë kur njeriu duket sikur kërkon gjithnjë më shumë lehtësi, ku arti dhe ndjenja mund të automatizohen, a po shkojmë drejt një diktature të re të inteligjencës artificiale? Një diktaturë që nuk vjen nga pushteti i shpatës, por nga pushteti i mendjes dixhitale, e aftë të imitojë, madje të tejkalojë, vetë mendimet e njeriut? Të lehtësojë fjalën, ta ofrojë pa mundim, por edhe ta shterojë nga burimi i saj më i pastër – përjetimi njerëzor?

Është një paradoks i çuditshëm ky, një luftë e brendshme mes asaj që njeriu kërkon dhe asaj që njeriu është në thelb. E duam shpejtësinë, duam që përgjigjet të na ofrohen pa përpjekje, por a e dimë se çfarë humbasim në këtë garë të pafundme drejt "lehtësisë"? Sepse në fund të fundit, çfarë është një shkrim, një poezi, një artikull, nëse nuk është pasqyrë e një shpirti të trazuar, të pasigurt, të përballur me frikën dhe gëzimin? Dhe a mund të ndjejë një algoritëm? A mund të krijojë një ndjenjë, një thellësi që shkon përtej të dhënave që ai përpunon?

Këtu qëndron çështja. Nëse një ditë Chat GPT do të dominojë skenën e shkrimeve, a do të humbasë njeriu një pjesë të vetvetes? A do të shndërrohemi në konsumatorë të mendimeve të krijuara nga një makinë, pa asnjë gjurmë të përjetimit personal? Sepse mendimet tona, janë përjetime që na formojnë, që na bëjnë të ndihemi të gjallë, të lidhur me një realitet që nuk mund të reduktohet në një kod kompjuterik.

Ndoshta ky është momenti që na fton të reflektojmë thellë mbi atë që duam për të ardhmen tonë. Njerëzimi ka përballuar shumë diktatura – politike, ekonomike, shpirtërore – por diktatura e inteligjencës artificiale është ndoshta më e fshehta, më e pabesueshmja. Sepse nuk na ndalon, nuk na shtyp, por na josh. Na bën të besojmë se kemi gjetur zgjidhjen e çdo problemi, kur në fakt mund të kemi humbur vetë thelbin e asaj që na bën njerëzorë.

Shkrimi është një akt i rezistencës. Një akt i përjetimit. Dhe nëse një ditë fjalët e njerëzve do të zhduken nën zhurmën e algoritmeve, çfarë mbetet nga bota jonë? Kjo është pyetja që na duhet të bëjmë sot. A jemi të gatshëm të dorëzojmë mendimet tona për lehtësinë e një algoritmi? A jemi të gatshëm të jetojmë në një botë ku mendimet tona janë të krijuara nga një makinë, e ku thellësia e shpirtit njerëzor bëhet një relikë e së kaluarës?

Mirë se vini në epokën e re. Por mos harroni të pyeteni: Çfarë është ajo që po humbasim, në kërkim të asaj që duket më e lehtë, më e shpejtë, më e sofistikuar? Ndoshta vetë shpirtin njerëzor.

Disa këshilla për të ruajtur veten dhe fëmijët nga pasojat e IA.

Sot, në një botë ku inteligjenca artificiale po fiton terren gjithnjë e më shumë, është jetike të reflektojmë për ndikimet që ajo mund të ketë mbi shëndetin mendor, moral dhe mirëqenien tonë si individë dhe si shoqëri. Për t’u mbrojtur nga pasojat negative të IA, ja disa këshilla që mund të na ndihmojnë të ruajmë veten dhe ata që na rrethojnë:

1. Kultivoni ndërgjegjësimin e vetëdijshëm

Mësoni të jeni të vetëdijshëm për ndikimin e teknologjisë në jetën tuaj të përditshme. Pyeteni veten herë pas here: A po kaloj shumë kohë duke u bazuar në IA për të zgjidhur problemet e mia? A po ndikohem nga informacioni që më ofrohet automatikisht? Vetëdija është një nga hapat më të rëndësishëm për të ruajtur pavarësinë mendore dhe për të dalluar ndikimin e padukshëm të teknologjisë.

2. Rëndësia e kontaktit njerëzor

Mos e lejoni teknologjinë t'ju izolojë nga ndërveprimet e drejtpërdrejta me njerëzit. Fëmijët, veçanërisht, kanë nevojë për zhvillim emocional dhe moral nëpërmjet lidhjeve sociale dhe ndërveprimeve me të tjerët. Sigurohuni që të kaloni kohë cilësore me familjen dhe miqtë, ku të flisni ballë për ballë, të ndani ndjenja dhe të përjetoni ndjeshmërinë njerëzore.

3. Zhvilloni aftësitë e mendimit kritik

Ndihmoni fëmijët dhe të rinjtë të zhvillojnë mendimin kritik që nga mosha e hershme. Kjo i ndihmon ata të kuptojnë se jo çdo informacion i ofruar nga një algoritëm apo një burim teknologjik është i saktë apo i moralshëm. Pyetjet si: Cili është burimi i këtij informacioni? Cilat janë qëllimet pas këtij mesazhi? ndihmojnë për të krijuar një mendje të pavarur.

4. Kufizoni përdorimin e teknologjisë

Vendosni kufij të qartë për përdorimin e teknologjisë. Për veten tuaj dhe për fëmijët, është e rëndësishme të vendosni orare për përdorimin e telefonave, kompjuterave dhe teknologjive që përmbajnë algoritme të IA. Kjo ndihmon në ruajtjen e ekuilibrit midis botës virtuale dhe asaj reale, duke shmangur varësinë teknologjike.

5. Mbrojtja e privatësisë dhe të dhënave personale

Njoftoni fëmijët për rëndësinë e privatësisë në epokën e inteligjencës artificiale. Shpjegoni se algoritmet mbledhin të dhëna personale dhe mund t’i përdorin ato për qëllime komerciale apo manipuluese. Kjo është një çështje morale e rëndësishme që prek lirinë personale dhe integritetin.

6. Përdorni teknologjinë për rritje pozitive

Ndërkohë që IA mund të jetë një rrezik në disa aspekte, mund të përdoret gjithashtu për të nxitur zhvillimin personal, moral dhe intelektual. Zgjidhni të përdorni aplikacione edukative që ndihmojnë në mësimin e aftësive të reja dhe zgjerojnë horizontet, në vend të atyre që krijojnë varësi ose konsumojnë kohë pa përfitim. Fëmijët duhen inkurajuar të përdorin teknologjinë për të mësuar dhe krijuar, jo vetëm për argëtim.

7. Kultivoni qëndrueshmërinë emocionale

Mësimi për të përballuar emocionet e vështira dhe sfidat pa u mbështetur te teknologjia është thelbësor për shëndetin mendor. Fëmijët duhet të mësohen të përballen me zhgënjimet, frikën dhe ankthin përmes mbështetjes njerëzore dhe përvojave të jetës, në vend të kërkimit të zgjidhjeve të shpejta që ofrohen nga teknologjia.

8. Mësoni etikën e teknologjisë

Edukoni veten dhe të tjerët për etikën e përdorimit të IA. Kuptimi i dilemave etike që lidhen me automatizimin, privatësinë dhe ndikimin në tregun e punës është thelbësor për të marrë vendime të ndërgjegjshme në lidhje me përdorimin e teknologjisë. Diskutimet e hapura mbi etikën teknologjike me fëmijët dhe komunitetet ndihmojnë në ruajtjen e një perspektive të shëndetshme dhe të përgjegjshme.

9. Bëhuni model pozitiv

Si prindër dhe të rritur, jini modele të përdorimit të ndërgjegjshëm të teknologjisë për fëmijët. Nëse ata ju shohin të varur nga teknologjia, do të ndjekin të njëjtin shembull. Tregoni se është e mundur të gjejmë kënaqësi dhe kuptim përmes ndërveprimeve njerëzore, krijimtarisë dhe natyrës, duke u larguar nga mbizotërimi i teknologjisë.

10. Inkurajoni kreativitetin njerëzor

IA mund të imitojë krijimtarinë, por nuk mund ta zëvendësojë plotësisht atë. Inkurajoni fëmijët dhe të rriturit që të zhvillojnë talentet e tyre kreative, si shkrimi, piktura, muzika apo çdo formë tjetër e artit, që buron nga përvoja e tyre unike njerëzore, nxitini fëmijët të lexojnë libra dhe mbi të gjitha, të shkruajnë me stilolaps në fletore. Krijimtaria është një mënyrë e fuqishme për të ruajtur ndjenjën e vetëvlerësimit dhe për të ndërtuar një botë të brendshme të pasur dhe të paprekshme nga ndikimi i jashtëm.

Në fund të fundit, sfida nuk është që të largojmë teknologjinë, por të ruajmë ekuilibrin dhe vetëdijen tonë. Teknologjia, kur përdoret me maturi, mund të jetë një vegël e fuqishme, por nëse na kontrollon, ajo mund të na shkëputë nga vetë burimi i qenies tonë njerëzore.

Miq të Librit! 

Kërkoj nga ju 2 minuta kohë për të lexuar këtë apel! Doja të ndaja me ju një shqetësim të kohëve të fundit, një shqetësim që na ka prekur të gjithëve,  ne që kemi një lloj talenti, një lloj dhuntie për të bërë art. 

Ka një peshë të rëndë që qëndron mbi ne kur përballemi me ndryshime të vrullshme, dhe kjo peshë është dyshimi. Sot, shumë prej nesh që kanë dashur me pasion artin, shkrimin, muzikën apo gazetarinë, ndihen të përjashtuar, si të ishin larguar dhunshëm nga një botë që dikur i përkiste atyre. Me shfaqjen e inteligjencës artificiale, shumë artistë dhe krijues ndihen sikur të gjitha ato vite përpjekjesh po fshihen me një klik të shpejtë, sikur arti dhe dija po kthehen në produkte të shpejta pa shpirt, të krijuara në pak sekonda nga algoritme të ftohta.

Ky dyshim është toksik: A ia vlen më të krijoj? A kam unë ende vlerë përballë kësaj makinerie që nuk di për përpjekje, për netët pa gjumë, për shpirtin e derdhur në çdo varg, pikturë apo ide? A kam humbur unë në këtë garë që duket e pabarabartë? Këto pyetje na ngushtojnë shpirtin dhe na shtyjnë drejt heshtjes. Heshtja është tundimi më i rrezikshëm, sepse kur një artist heq dorë nga arti i tij, ai dorëzon një copëz të vetvetes dhe të botës që nuk mund të zëvendësohet nga asnjë teknologji.

AI mund të imitojë një pikturë, të gjenerojë një poezi ose të shkruajë një lajm, por ajo nuk ka përvojë, nuk ka kujtime, nuk ka dhimbje, dashuri apo humbje. Krijimi i vërtetë buron nga ajo që na bën njerëzorë – nga përvoja që na thyen dhe na rindërton, nga përpjekja dhe lufta që kalojmë për të gjetur një zë unik, për të thënë diçka që është thellësisht dhe vetëm e jona. Teknologjia mund të jetë e shkathët, por ajo nuk ka një zemër. Ajo nuk mund të përjetojë atë moment të veçantë kur një piktor shikon me sy të përlotur brushën e tij, kur një poet qëndron i vetëm në natën e heshtur dhe gjen fjalët që shërojnë plagën e tij.

Mos harroni: Ne nuk krijojmë vetëm për të tjerët. Ne krijojmë sepse nuk mundemi ndryshe. Arti është pjesë e qenies sonë, një mënyrë për të kuptuar botën dhe për të përballuar përvojat tona. Njerëzit që heqin dorë nga pasioni i tyre sepse nuk marrin vëmendjen e duhur apo sepse teknologjia po zë vendin e tyre, harrojnë diçka thelbësore: Vepra që krijohet nga shpirti mbetet e përjetshme. Një pikturë e ndershme, një poezi e shkruar nga zemra, një lajm që bart vërtetësinë e përjetuar nga një gazetar me përvojë – këto janë gjëra që kanë fuqi të qëndrojnë edhe përballë rrjedhës së kohës dhe të teknologjisë.

Ne nuk mund ta ndalojmë përparimin teknologjik, por mund të zgjedhim si t’i përgjigjemi atij. Teknologjia nuk duhet parë si një armik që na zhvesh nga vlerat tona, por si një mjet që na sfidon të shkojmë më thellë në veten tonë. Po, AI mund të krijojë një pikturë të bukur apo një poezi që tingëllon mirë, por ne kemi mundësinë të krijojmë diçka që asnjë algoritëm nuk mund ta bëjë: një vepër që përmban ndjenjat, jetën dhe përvojën tonë unike.

Në këtë kohë kur vëmendja është një mall i rrallë dhe teknologjia po e përvetëson atë, duhet të kujtojmë se vëmendja nuk është gjithçka. Asnjë shpirt krijues nuk duhet të dorëzohet sepse nuk merr atë që mendon se meriton. Krijimi është një akt i brendshëm, një proces që nuk matet me pëlqime apo me komentet që mund të marrë online. Vetë akti i krijimit është një fitore, një shprehje e asaj që jemi dhe një dhuratë për ata që do të vijnë pas nesh.

Mos harro se talenti yt është një rrugëtim i gjatë që ka formësuar atë që je sot. Gjithë netët pa gjumë, përpjekjet, dështimet dhe përparimet kanë krijuar një lidhje të thellë midis teje dhe asaj që prodhon. Nuk je vetëm një prodhues rezultatesh – ti je një krijues kuptimesh. Nëse të duket se arti yt nuk merr vëmendjen e merituar, mos harro se vlera e vërtetë nuk qëndron tek miratimi i jashtëm, por tek kënaqësia që gjen në vetë aktin e krijimit.

Pra, çfarë duhet të bëjmë?

Mos u dorëzoni. Mos lejoni që diçka që është jashtë jush të vendosë për vlerën tuaj. Kjo nuk është një garë ku duhet të fitoni me çdo kusht, por një rrugëtim i brendshëm. Krijimi është një formë lirie, një akt rebelimi kundër një bote që shpesh e mat gjithçka me shpejtësinë dhe efikasitetin. Ruajeni atë zjarr të brendshëm që ju shtyn të krijoni, qoftë edhe vetëm për veten tuaj. Në fund të fundit, kjo është ajo që na bën njerëz: dëshira për të shprehur atë që ndjejmë, për të ndarë atë që jemi, dhe për të lënë një gjurmë që shkon përtej çdo makinerie dhe kohe.

Të jesh krijues është një akt rebelimi. Në një botë që kërkon efikasitet dhe rezultate të shpejta, të qëndrosh besnik ndaj krijimtarisë është një akt rebelimi dhe guximi. Të mos heqësh dorë nga ajo që e ke ushqyer me vite për shkak të presionit të teknologjisë është një shenjë force. Bota ka ende nevojë për ndjeshmëri, për histori të treguara nga zemra, për ide që burojnë nga përjetime njerëzore, jo vetëm nga llogaritjet e ftohta të algoritmeve.

Mos harro pse fillove. Kujtoje arsyen pse fillove të krijoje. Nuk e bëre për famë apo vlerësime të menjëhershme. E bëre sepse aty gjete një mënyrë për t’u shprehur, për të ndarë diçka të thellë me botën. Në fund të fundit, arti yt është një dialog me vetveten dhe me njerëzit që mund të gjejnë veten në krijimet e tua. Mos lejo që frika dhe krahasimi me teknologjinë të të largojnë nga ky dialog.

Pyetja e vërtetë nuk është nëse teknologjia do të marrë gjithçka, por nëse ti do të lejojsh që ajo të marrë atë që është thelbësore për ty. Dorëzimi nuk është një opsion për dikë që ka investuar vite në talentin dhe pasionin e tij. Mos e shiko si fundin e krijimtarisë, por si fillimin e një kapitulli të ri. Ti je më shumë se një krahasim me një makinë – je një shpirt që ka diçka unike për të ofruar. Dhe bota ka nevojë për ty, sot më shumë se kurrë.

Të heqësh dorë nga ajo që të bën të ndihesh gjallë do të thotë të heqësh dorë nga vetja. Por të qëndrosh, edhe kur bota duket sikur të shpërfill, është akti më i pastër i dashurisë për atë që je.

Teknologjia mund të marrë shumë gjëra, por nuk mund të marrë shpirtin tuaj. Kjo është fuqia që keni – diçka që asnjë algoritëm nuk mund ta kopjojë. Mos lejoni që ai zë i brendshëm të heshtë. Ndërtoni, krijoni dhe besoni. Sepse në fund, ajo që ka më shumë rëndësi është ajo që jeni, jo ajo që krijohet shpejt nga dikush tjetër.

.....

Koha jonë në rrjetet sociale: një pasqyrë për t’u reflektuar

Sot rrjetet sociale janë bërë një pjesë e pandashme e përditshmërisë sonë. Ato nuk janë thjesht platforma komunikimi, por gjithashtu hapësira ku ndërtohen perceptime, formohen opinione dhe ndahen përvojat tona. Por, a kemi ndalur ndonjëherë për të pyetur veten: Çfarë po bëjmë me kohën tonë në këto rrjete? A po i përdorim ato për të ndihmuar veten dhe të tjerët, apo po i shpenzojmë në mënyrë të pavetëdijshme, duke i dhënë më shumë rëndësi konsumit të paqëllimshëm sesa ndërtimit me qëllim?

Nëse qëndrimi ynë në rrjetet sociale do të ishte një peshore, si do të anonte ajo? Nga njëra anë, kemi dobitë: lidhjet me njerëzit që i duam, qasja në informacion, mundësitë për edukim, dhe hapësirat për të ndarë mendime. Nga ana tjetër, qëndrojnë dëmet: varësia, humbja e kohës, shpërqendrimi, ndikimi negativ mbi shëndetin mendor dhe ekspozimi ndaj toksicitetit dhe dezinformatave.

Pyetja që duhet të bëjmë është: A po e përdorim këtë mjet të fuqishëm në mënyrë të ndërgjegjshme? Apo po lejojmë që të na përdorë ai neve?

Jo çdo hapësirë në rrjetet sociale është e dobishme për ne. Ndoshta jemi pjesë e faqeve apo grupeve që vetëm sa ushqejnë frikën, pasigurinë dhe konfliktin brenda nesh. Mund të lexojmë apo komentojmë pa u menduar, duke kontribuar në përhapjen e negativitetit ose dezinformimit.

Ndaj, është thelbësore të ndalemi dhe të pyesim veten: Çfarë po më ofron kjo faqe, ky grup apo kjo bisedë? A po më bën të rritem si individ? A po më ndihmon të jem më i mirë për familjen dhe shoqërinë time? Nëse përgjigjja është jo, atëherë ndoshta është koha për ta larguar vëmendjen nga ajo hapësirë dhe për t’u fokusuar në ato që kanë vlerë të vërtetë.

Rrjetet sociale janë një reflektim i vetes sonë, sepse ne jemi ata që i mbushim me përmbajtje. Secili prej nesh ka mundësinë të kontribuojë për të nxitur të mirën dhe për të frenuar të keqen. Kjo fillon nga ato që shkruajmë, lexojmë dhe komentojmë.

Në vend që të shpërndajmë thashetheme, mund të ndajmë njohuri. Në vend që të nxisim përçarje, mund të promovojmë dialog. Në vend që të shpërthejmë në fyerje, mund të ndërtojmë një argument të mirëfilltë, të mbështetur në dije dhe respekt. Sepse, siç thotë një urtësi e vjetër: “Fjala është si fara, mbillet dhe mbin; mendohu mirë se çfarë mbjell.”

Një nga sfidat më të mëdha në rrjetet sociale është shpesh përplasja mes injorancës dhe arrogancës. Të jesh i ditur nuk do të thotë të shfaqësh epërsi, por të ofrosh ndihmë. Të kesh një mendim nuk do të thotë ta imponosh atë me forcë, por ta prezantosh me argument dhe mirëkuptim. Po kështu, të pranosh kur gabon apo kur diçka nuk e di, kërkon forcë dhe modesti.

Në vend që të kundërshtojmë verbërisht, le të dëgjojmë me kujdes. Në vend që të pasojmë pa pyetje, le të analizojmë me mendje të hapur. Vetëm kështu mund të ndërtojmë një kulturë të shëndetshme dhe frymëzuese në hapësirat tona virtuale.

Koha jonë do jetë përgjegjësia jonë. Koha që kalojmë në rrjetet sociale është pasuria jonë më e madhe. Çdo sekondë e shpenzuar duhet të ketë një qëllim. Ajo mund të jetë për të mësuar diçka të re, për të ndarë një ide që frymëzon, për të ndihmuar dikë që ka nevojë, apo për të ndërtuar ura bashkëpunimi.

Në fund të ditës, secili prej nesh duhet të pyesë veten: Çfarë vlerash shtova sot në botën time dixhitale? A e përdora këtë mjet për të bërë një ndryshim pozitiv, qoftë edhe të vogël, në jetën time apo të të tjerëve?

Rrjetet sociale janë një pasqyrë e shoqërisë sonë. Ato mund të jenë burim drite ose burim errësire – gjithçka varet nga mënyra si i përdorim. Le të bëhemi përdorues të ndërgjegjshëm, të cilët kontribuojnë për të përmirësuar veten dhe botën përreth.

Sepse, siç thotë një shprehje e mençur: “Në çdo vend ku ndalesh, lë pas një gjurmë; sigurohu që ajo gjurmë të jetë për të mirë.”

......

“Shkëlqimi i kursimtarëve digjitalë”

Miq, shokë, farefis i dashur, dua sot t’ju përgëzoj për një talent të rrallë që vetëm ju duket se e zotëroni: kursimin e Like-ve dhe shpërfilljen e postimeve! Në një kohë kur çdo klikim është një akt trimërie dhe çdo koment një sakrificë epike, ju keni arritur të qëndroni si kalorës të pathyeshëm të indiferencës. Sa madhështor është ky art!

E di, është e lodhshme të lexosh një paragraf të plotë, të ndalosh për dy sekonda mbi një mendim, apo – o Zot, ç’sfidë – të lësh një koment të vogël. Por ju, heronj të heshtur, keni gjetur zgjidhjen perfekte: kaloni tej me një rrëshqitje të butë të gishtit, duke lënë pas përpjekjet e një miku, idetë e një të njohuri apo pasionin e dikujt që ju mendon ende si pjesë të jetës së tij.

Ju admiroj për qëndrimin tuaj të patundur! As për kuriozitet, as për mirësjellje, madje as për t’u treguar se ende ekzistoni nuk shpenzoni një Like të vetëm. Një njeri i zakonshëm mund të shkelë me naivitet mbi një postim, të ndiejë një grimë emocion dhe të shtypë atë buton fatkeq të zemrës apo të shkruajë një “Shumë bukur!” nga mërzia. Por jo ju! Ju ruani Like-t si një pasuri kombëtare, ndoshta për ndonjë ditë kur Facebook-u apo Instagram-i t’i konvertojë ato në flori.

Ju ftoj të vazhdoni këtë rrugë të mrekullueshme të heshtjes. Në fund të fundit, përse të përkrahësh ata që përpiqen të ndajnë diçka me botën? Pse të ndalosh për dy sekonda për të njohur përpjekjen e dikujt që e ka bërë për ju?

Prandaj, një falënderim të sinqertë për indiferencën tuaj të palëkundur. Ju jeni frymëzim për të gjithë ata që duan të harrojnë se rrjetet sociale janë, në fund të fundit, për të lidhur njerëzit. Në heshtjen tuaj, gjejmë një mësim të vyer: ndonjëherë, edhe një “mos bëj asgjë” është një mesazh i fuqishëm.

Me dashuri të shtirur dhe një Like të kursyer,

Një mik që ende shpreson se do të ndaleni ndonjëherë në një postim të tij.

.....

Duke marrë si shkak faktin që më kanë bërë bllok me arsye apo pa arsye, njerëz nga të dyja gjinitë, njerëz që duken shumë të lexuar apo pak të lexuar, kundërshtarë apo jo në këndvështrimet për shumë tema, vendosa të shkruaj diçka për ta dhe për ju që nuk jeni larguar akoma nga kjo faqe. 

Paradoksi i "pjekurisë" në kohën e rrjeteve sociale

Sot, në epokën e rrjeteve sociale, komunikimi ka evoluar duke u bërë më i shpejtë, më publik dhe, shpesh, më i brishtë. Një nga fenomenet më të zakonshme, por dhe më ironike, është tendenca e disa individëve për të bërë "bllok" sapo përballen me një mendim ndryshe ose një argumentim të kundërt. Ky veprim, i cili dikur konsiderohej si një reagim i nxituar dhe emocional, tani është bërë një përgjigje e zakonshme edhe nga ata që duken të pjekur, të lexuar dhe me një sjellje që krijon pritshmëri të larta.

Është e lehtë të presësh një reagim emocional nga dikush që njihet për ndjeshmërinë e tij të lartë apo për një tendencë për të reaguar në mënyrë impulsive. Kjo shpesh u atribuohet më shumë grave, për shkak të stereotipeve gjinore që i lidhin ato me ndjeshmëri më të madhe. Por ironia lind kur sheh që burra të rritur, që shfaqen si të lexuar dhe me etikë të lartë diskutimi, zgjedhin të reagojnë duke ndërprerë çdo lloj komunikimi përmes bllokimit.

Pse ndodh kjo? A nuk janë këta individë ata që japin komplimente të hollësishme, që angazhohen në çdo diskutim, që shfaqin një anë të rafinuar të personalitetit të tyre? Reagimi i tyre mund të duket i papritur, madje edhe ironik, por në fakt është një reflektim i ndërlikimit emocional të shoqërisë moderne.

Në shoqërinë e sotme, kufijtë tradicionalë gjinorë janë duke u tretur. Meshkujt, që historikisht janë mësuar të fshehin emocionet e tyre dhe të shfaqen "të fortë", po tregojnë gjithnjë e më shumë se ndjeshmëria dhe reagimi emocional nuk janë ekskluzivitet i grave. Megjithatë, përballja me kritika apo argumente të forta mbetet një sfidë për shumë njerëz. Shpesh, bllokimi në rrjetet sociale nuk është thjesht një mënyrë për të shmangur debatin, por edhe një reagim i pavetëdijshëm për të mbrojtur egon apo për të ruajtur imazhin që kanë ndërtuar për veten.

Çfarë flet kjo për ne?

Ky fenomen ngre pyetje të rëndësishme për marrëdhëniet tona me të tjerët dhe me vetëveten:

A kemi humbur aftësinë për të dëgjuar dhe për të respektuar një mendim ndryshe?

A është egoja jonë kaq e brishtë saqë nuk mund të përballojë as kritikën më të vogël?

Apo rrjetet sociale, me natyrën e tyre të shpejtë dhe të fragmentuar, kanë krijuar një hapësirë ku shmangia e përballjes është bërë më e lehtë sesa zgjidhja e konflikteve?

Në fund të fundit, çdo veprim tregon më shumë për personin që e ndërmerr sesa për atë që e provokon. Kur dikush zgjedh të "bllokojë", kjo shpesh tregon për kufijtë e tij emocionalë dhe aftësinë për të menaxhuar konfliktin. Kjo na ofron një mundësi për të reflektuar mbi sjelljet tona:

Si reagojmë kur sfidohemi?

A jemi të gatshëm të dëgjojmë dhe të mësojmë nga mendimet që nuk përputhen me tonat?

A zgjedhim të ndërtojmë ura komunikimi apo të ngremë mure?

Rrjetet sociale janë një pasqyrë e ndërlikimit të marrëdhënieve njerëzore. Ato na sfidojnë të përballemi jo vetëm me të tjerët, por edhe me vetveten. Në vend që të ndjejmë zhgënjim nga sjelljet e të tjerëve, le ta përdorim këtë si një mundësi për të reflektuar dhe për të zhvilluar një qasje më të pjekur ndaj komunikimit dhe konfliktit.

Përfundimisht, ironia nuk qëndron vetëm në veprimet e të tjerëve, por edhe në mënyrën se si ne zgjedhim të reagojmë ndaj tyre. Ndoshta, aty fshihet një mësim për të gjithë ne.

........

Ndoshta ky shkrim është pak i gjatë për disa prej jush por do doja shumë të ndaleshit 2 minuta dhe të reflektoni si gjyshër, prindër, vëllezër dhe motra. 

Ishte një herë e një kohë kur fëmijët ndiheshin vërtet fëmijë… Natyra feminore e tyre nuk humbiste në vorbullën e pistë të degjenerimit, të imitimit të medias, rrjeteve sociale, të botës së rreme që po gllabëron pafajësinë. Fëmijët gëzoheshin pa e humbur sinqeritetin e tyre, takoheshin dhe luanin pa djallëzi. Luanim, kërcenim, lexonim… e ndjenim kohën jo si një ankth që vrapon, por si një përrallë që shpalosej në duart tona të vogla. Ishim të lirë, jo vetëm me trup, por edhe me shpirt. Kishim një botë të tërë brenda nesh, të mbushur me ëndrra të pastra e gëzime të thjeshta. Mbaj mend ato pasdite të arta, kur dielli perëndonte mbi kodrat dhe ne vazhdonim të vraponim nëpër fusha, duke ndjekur njëri-tjetrin mes të qeshurave të pakufishme. Era luante me flokët tanë, ndërsa zemrat rrihnin shkujdesur, pa e ditur ende se një ditë e ardhmja do të na e ndrydhte atë gëzim të pastër. E kujtoj zhurmën e hapave tanë mbi dheun e lagësht pas shiut, duart që kapeshin fort te njëra-tjetra gjatë lojërave në rrugicat e ngushta. Nuk kishte nevojë për ekranë që të na argëtonin, sepse imagjinata jonë krijonte botë të pafundme. Një shkop druri mund të bëhej një shpatë, një gur i vogël mund të shndërrohej në një thesar të fshehur, dhe një shtëpi e vjetër mund të ishte kështjella jonë e magjishme.

Pastaj, në mbrëmje, kur nata zbriste mbi qytetin tonë të vogël, mblidheshim rreth dritës së zbehtë të llambës dhe lexonim. Ishte një botë tjetër, një arratisje e ëmbël në faqet e librave. Nuk kishte tinguj të celularëve, nuk kishte drita të ftohta të ekranëve që na lodhnin sytë. Kishte vetëm fjalë, imagjinatë dhe ëndrra. Por vitet kaluan… Rrugicat ku dikur këndonim tani janë të heshtura. Dritaret që dikur hapeshin për të thirrur fëmijët në shtëpi tani mbeten të mbyllura. Tani, fëmijët nuk luajnë më në rrugë. Nuk shoh më vrapime të çmendura pas një topi, nuk dëgjoj më të qeshurat që kumbonin nën dritën e hënës. Në vend të kësaj, shoh fytyra të zymta që ndriçohen vetëm nga ekranet blu të telefonave. Shoh fëmijë që humbasin në botën e shtirur të rrjeteve sociale, që maturohen përpara kohe, që lodhen pa e nisur ende jetën. Shoh sy që nuk shkëlqejnë më nga kureshtja, por që zbehen nga lodhja e një realiteti të stisur. Dhe pyes veten… Kur e humbëm këtë botë? Kur u shua drita e fëmijërisë? A u rritëm ne, apo e humbëm fëmijërinë përgjithmonë?

Sot, fëmijët nuk janë më fëmijë. Nuk shoh më vogëlushë me faqe të skuqura nga lodrat në diell, nuk dëgjoj më thirrjet e tyre nëpër rrugica. Në vend të kësaj, shoh duar të vogla që mbajnë telefona të shtrenjtë, sy që lodhen nga ekranet, buzë që nxjerrin fjalë të rënda, fjalë që dikur as të rriturit nuk i shqiptonin me lehtësi. Ata nuk luajnë më, nuk ëndërrojnë më… por imitojnë. Imitojnë atë që shohin në ekranet e tyre – një botë të ftohtë, të ndyrë, të zbrazët. Fëmijët sot nuk kanë më pafajësi, sepse po u vidhet çdo ditë. Ata nuk mësojnë më nga librat apo nga përvojat e jetës, por nga videot që shfaqin botën si një garë ku vlera matet me famën, me trupin, me degjenerimin. Nuk është më e rëndësishme të dish, por të dukesh. Të mos kesh më një zemër të pastër, por një profil të ndjekur. Nuk kërkojnë më një mik të vërtetë, por një "ndjekës" të ri. Nuk ndajnë më ëndrra, por imazhe të trupave të ekspozuar. Bisedat e tyre nuk janë më për lojërat apo aventurat e ditës, por për trupin, për para, për gjëra që dikur as të rriturit nuk guxonin t’i përmendnin hapur. E çfarë është më e tmerrshme? Ata e bëjnë pa e kuptuar peshën e asaj që thonë, të asaj që tregojnë. Nuk e dinë ende që po e shkatërrojnë veten, që po u grabitet ajo çfarë nuk do të mund ta rikthejnë më – fëmijëria e tyre.

Shikoj vajza të vogla që grimohen si gratë, që pozojnë me sy të ngrirë e buzë të tendosura, duke imituar një model që nuk është i tyre. Shikoj djem që mburren me fjalë të ndyra, që sillen si gangsterë të rremë, duke besuar se burrëria matet me arrogancë e jo me shpirt fisnik. Ata nuk e kuptojnë që po bëhen kopje të një bote të kalbur, që po e ngulfatin veten në një realitet të gënjeshtërt. Dhe askush nuk e ndal këtë rrjedhë. Prindërit janë të zënë, të humbur edhe ata në botën virtuale. Askush nuk pyet më: "Çfarë po bëhet me fëmijët tanë?" A është tepër vonë për t’i shpëtuar? Apo kemi hyrë në një epokë ku fëmijëria do të mbetet vetëm një kujtim i largët, një përrallë që dikur ishte realitet? A nuk e shihni se fëmijëria po vdes? A nuk ndjeni dhimbjen e një bote që po humbet pafajësinë e saj? Nuk është teknologjia ajo që po na shkatërron, por indiferenca jonë, mungesa e vëmendjes sonë, dorëzimi ynë ndaj një bote që po i gëlltit fëmijët para se të kenë mundësinë të rriten natyrshëm.

Prindër, gjyshër, mësues, çdo njeri që ka në zemër dashurinë për brezat që po vijnë—zgjoni veten para se të jetë tepër vonë! Nuk mund të lejojmë që rrjetet sociale dhe modelet e shtrembëruara të jenë edukatorët e fëmijëve tanë. Nuk mund të lejojmë që ekrani të zëvendësojë përqafimin, që komentet dhe pëlqimet të zëvendësojnë dashurinë dhe komunikimin e vërtetë. Mësojini fëmijët tuaj të jenë fëmijë! Tregojuni se lumturia nuk matet me sa ndjekës ke, por me sa zemra ke prekur. Mësojini të ëndërrojnë, të luajnë, të lexojnë, të krijojnë. Tregojuni se bukuria nuk është në një imazh të kuruar për t’u pëlqyer nga të tjerët, por në shpirtin e pastër dhe në fjalët e mira. Mos lejoni që ekrani t’ua vjedhë fëmijët! Jini pranë tyre, flisni me ta, udhëzojini. Mos i lini vetëm në duart e një bote që nuk kujdeset për ta. Ndërtoni brenda tyre një karakter të fortë, një moral të shëndoshë, një shpirt të pasur. Fëmijët që mësohen të jenë të mençur dhe të ndershëm sot, do të jenë njerëzit e mirë të së nesërmes. Nuk është vonë, por duhet të veprojmë tani. Nëse e lëmë këtë brez të humbasë, do të humbim më shumë se kaq—do të humbim shpresën për të ardhmen.

Zgjoni fëmijërinë para se të shuhet përgjithmonë.

......

Jetojmë...

Jetojmë në një periudhë të çuditshme, thuajse të trishtë e të zbrazët në thelbin e saj më të brendshëm. Një kohë ku ngrohtësia e përkëdheljes njerëzore është zëvendësuar nga ndjesia e ftohtë e një ekrani që ndizet e fiket, si një zemër që rreh pa pasion. Një botë ku shikimi nuk i drejtohet më syve të tjetrit, por një pasqyre digjitale që e thith vëmendjen si një gropë e zezë, e pafund.

Në vend të prekjes së një faqe libri, prekim sipërfaqen sterile të një telefoni. Në vend të aromës së librit, thithim tymrat e një realiteti të filtruar. Dhe ajo që është më e dhimbshme: në vend të heshtjes së thellë të një reflektimi, kemi zhurmën konstante të njoftimeve, postimeve dhe lajmeve që as nuk na përkasin, por na lodhin, na lodhin deri në humbje të vetes.

Shpesh, njeriu modern shkruan fjalë të mëdha në Facebook, fjalë që flasin për dashuri, për shpirt, për drejtësi, për filozofi… por në sy nuk e ka peshën e asnjërës prej tyre. Nuk e ka prekur kurrë në thelb një autor që flet për shpirtin, nuk ka rënë lot në ndonjë faqe ku një personazh jep frymën e fundit për idealin apo dashurinë. Nuk ka ndalur ndonjëherë për të pyetur veten: “Kush jam kur fiket drita e këtij ekrani?”

Flenë me celularin në dorë, sikur të jetë një shtrat ngushëllimi. Zgjohen me sytë e ngjitur në një botë që nuk është e tyrja, por që ua merr ditën pa i pyetur fare. Hanë, pinë, dashurojnë, dhe qajnë me celular në njërën dorë. Ndërsa dora tjetër, ajo që dikur ndante kafshatën me një njeri tjetër përballë, tani është bosh. E harruar. Si vetmia.

Dhe kështu, jeta bëhet një mozaik pamjesh të shpërndara. Një koleksion momentesh që nuk ndodhin më me zemër të plotë, por për t’u dokumentuar. Si të thuash: “Shiheni, po jetoj. Edhe unë jam këtu.” Por a jemi vërtet aty? Apo jemi të humbur diku mes Wi-Fi-t dhe vetmisë së heshtur që nuk ka më emër?

Kemi harruar të dëgjojmë. Të dëgjojmë një fjalë të thjeshtë si "si je?" që nuk ka nevojë për emoji, por për një zë të butë. Kemi harruar të presim në heshtje, të rrimë me dikë pa ndjerë nevojën të bëjmë asgjë, vetëm të jemi. Sepse tani ndjenja e vërtetë është zëvendësuar me reagimin: sa pëlqime mori? Sa herë u shpërnda?

Jemi kthyer në rrathë rreth vetes, duke vëzhguar ekranin sikur të na tregonte rrugën e shpëtimit, por në të vërtetë, ai na tërheq gjithnjë e më thellë në një humnerë pa kuptim. Dhe aty, në atë humnerë, ka heshtje. Por jo ajo heshtja e thellë që të afron me shpirtin tënd. Jo. Është heshtja e një vetmie që klith, por askush nuk e dëgjon, sepse të gjithë kanë kufjet në vesh.

Në këtë epokë ku njerëzit kanë harruar shijen e fjalëve të thjeshta, përkëdheljen pa arsye, takimin pa kamera, bisedën pa ndarje vëmendjeje, duhet ndoshta të bëjmë një hap pas. Të fikim ekranin, e të ndezim veten. Të lexojmë jo për të cituar, por për të ndierë. Të përqafojmë jo për të postuar, por për të shëruar. Të bëjmë dashuri me zemrën, jo me një selfie. Të rrimë me dikë pa frikën se po humbasim botën, sepse ajo më e rëndësishmja është pikërisht përpara nesh.

Nëse do të kthehemi ndonjëherë në njerëz, le ta nisim me këtë: të zgjohemi një mëngjes, të hapim një libër në vend të telefonit, të shohim dritën e diellit pa një filtër mbi të, e të themi thjesht: “Sot jam këtu. Sot dua të jem vërtet. Pa zhurmë. Pa ekran. Vetëm me shpirtin tim.”

Sepse fundja, çfarë vlere ka një jetë e gjithëshare dhe e gjithëshikuar, nëse nuk është e ndjerë?

…dhe nëse nuk është e ndjerë, ajo mbetet një iluzion që shfaqet si jetë, por që nuk jeton kurrë brenda nesh. Një ekran mund të të tregojë një mijë pamje, por asnjëherë s’të jep aromën e tokës pas shiut, ose ndjesinë e një fjale të ngrohtë që të fshin lotët. Mund të të japë zërin e një kënge, por jo dridhjen që ndien kur ajo këndohet pranë një zjarri, nga dikush që flet edhe me sytë.

Po humbim… ngadalë e pa bujë. Po humbim aftësinë për të dëgjuar heshtjen që flet, për të vështruar fytyrat e dashura pa nxitim, për të përjetuar një mbrëmje pa orar, një frymëmarrje të gjatë nën qiell të hapur. Çdo sekondë që ia dhurojmë një bote virtuale, është një sekondë që nuk do ta jetojmë më kurrë me veten tonë të vërtetë.

Sepse bota digjitale është si një pasqyrë që të bën të harrosh fytyrën tënde. Të josh me pamjen, të mashtron me iluzionin e kontrollit. Na bën të ndiejmë sikur po përmbushim diçka, ndërkohë që brenda nesh po mbillet boshllëku. Na lidh me gjithë botën, ndërkohë që nuk arrijmë të lidhemi me shpirtin që kemi përballë.

Dikur, njerëzit shkruanin letra dhe i prisnin me ditë të tëra, ndonjëherë me muaj. Sot, e humbasim durimin për një mesazh që vonohet pak sekonda. Dikur takimi ishte akt i shenjtë – përgatitej, pritej, përjetohej. Sot, është shpesh thjesht një 'story'. E përjetshmja është zëvendësuar nga e përkohshmja. Kujtesa nga “memories” digjitale. Edhe dashuria – ajo më e shenjta – është bërë një opsion, një pëlqim, një reagim.

Por në fund, njeriu ka etje për thellësi. E, sado të zhytet në sipërfaqe, do të vijë një natë – ndoshta në vetminë e një dhome të heshtur – kur do ta ndiejë atë boshllëkun që nuk mbushet me asnjë ndriçim ekrani. Do të vijë një çast kur do t’i mungojë një përqafim, jo një "like". Një zë që të dridh shpirtin, jo një video që të argëton për një minutë.

Dhe atëherë, njeriu do të kthehet. Në heshtje, në dhimbje, në reflektim. Do të kërkojë rrënjët e tij – në një libër të harruar në një raft pluhuri, në një letër të vjetër, në një fytyrë që e ka parë më shumë në kujtesë sesa përballë. Do të dojë të rikujtojë si ndihesh kur nuk ndan vëmendjen me askënd, kur një bisedë është pa ndërprerje, kur një ditë nuk është për t’u dokumentuar por për t’u përjetuar.

Sepse, pavarësisht si ndryshon bota, shpirti ka një kod të lashtë që nuk shkruhet në algoritme. Një etje që nuk shuhet me shikime, por me ndjenja. Dhe një ditë, do të kuptojmë se kemi nevojë për diçka më shumë se informata – kemi nevojë për ndriçim të brendshëm.

Kemi nevojë të zbulojmë vetveten, larg ekranit, larg maskave, larg rolit që luajmë para botës. Sepse vetja nuk jetohet me sy të tretë. Vetja jetohet me shpirtin e parë. Dhe vetëm kur të mësojmë sërish të përkëdhelim një faqe libri me të njëjtën dashuri me të cilën përkëdhelim një ekran, vetëm atëherë do të dimë të përkëdhelim zemrën e një tjetri pa frikë, pa filtër, pa distancë.

Deri atëherë, jemi në gjumë. Një gjumë modern, e bukur për sytë, por e ftohtë për shpirtin. E zgjuarja nuk vjen me një tingull telefoni. Vjen me një zë të butë që na thërret nga thellësia:

"A je ende aty, o njeri?"

Nëse dëgjon këtë zë, mos e hesht. Sepse ai je ti. Të ka munguar shumë.

......

Libri, lexuesi dhe kapitalizmi


Në rrugicat e zymta të qytetit modern, mes njerëzve të zënë duke nxituar drejt qendrave të punës dhe babëzive dixhitale që përthithin çdo kohë të lirë, ulet një lexues i plakur në mendime. Ai shikon përtej fasadës së ndritshme të qendrave tregtare dhe ekraneve gjigande që tallen me dëshirat njerëzore. Në duar mban një libër të vjetër; faqet e tij janë ndotur nga pluhuri i rrugës, por çdo varg në atë letër të zverdhur mban ende aromën e thellë të shpirtit. Dëgjon heshtjen e bibliotekës brenda vetes, ndërsa dyert prej betoni dhe xhami të qytetit mbyllen përreth tij si një burg i padukshëm. Ky imazh është melankolik; njëherësh edhe kritik ndaj një sistemi që shet çdo gjë, përfshirë ëndrrat dhe kujtimet, si mallra të zakonshme në raftet plastike të kapitalizmit të sotëm.

Në dritën e zbehtë të mëngjesit qytetar, libri duket i vogël, pothuajse i harruar; por në qetësinë e një fitoreje të brishtë, çdo faqe hapet në shpirt si një dritare. Libri, me urtësitë e saj, shfaqet si një antidot kundër ndjekjes së pamëshirshme për të prodhuar, për të konsumuar, pa pushim, pa drejtim. Është si një fole e humbur në mes të zhurmës së kapitalizmit: atje ku gjithçka matet me para dhe sukses, ku njeriu shpërndahet në copëza detyrash pa fund. Vështrimi i lexuesit zhytet në faqet e librit si një rreze e ngrohtë dielli në një ditë të ftohtë dimri. Gjithçka tjetër zbehet; zhurma e jetës qytetare dhe mashtrimet e reklamave shuhen larg, ndërsa fjala e shkruar ngulitet në ndërgjegjen e tij si një rrënjë e fortë që i bën rezistencë stuhisë.

Në meditim të thellë, ai lexon: kapitalizmi i sotëm e ka kthyer njeriun në një makineri pune, ka shitur identitetin e tij tek hajnia e suksesit të materializuar. Është një botë ku çdo gjë ka çmim, edhe çdo libër, por asgjë nuk blen dot kohën që ai të dhuron, as shpirtin që të rrëmben. Shoqëria, e zënë pas statistikave të fitimit dhe humbjes, ka lënë pas dore thesaret e ndritshme të trashëgimisë letrare e shpirtërore. Aty ku dikur frymëmarrja e fjalës formonte shpirtin e një kombi, tashmë flitet më shumë për aksione dhe kalori, për logo dhe klikime, më pak për vetënjohje dhe kujtesë. Lexuesi i vetëm, me zemër ndoshta pak të dëshpëruar, bën pyetjen e përhershme: ku ka humbur bukuria e të shkruarit, pse janë tretur poezitë nga bulevardet kryesore? Ndjejmë rrjedhën e padukshme të kapitalizmit që përthith shpirtin njerëzor, duke lënë pas vetëm boshllëk.

Në këtë labirint modern, njeriu ndjehet i humbur: vëzhgon njerëz pa ëndrra, që s’gjejnë kuptim pas tregjeve robotike. Çdo ditë lufton për një vend të ndenjur në urbanet e ngushta e të shpejta të qytetit, ose fiksohet pas një ekrani që përpin vëmendjen pa shpërblimin e thellë të një takimi me fjalën e shkruar. Në këtë panoramë rinore, shtëpia e njeriut është boshllëku; shoqëria, makina të përplasura në trafikun e rëndomtë të konsumit, duke harruar bukurinë e një çasti mes librave. Kapitalizmi i sotëm e sheh lexuesin si një numër, një konsumator në radhë, jo si qenie shpirtërore që kërkon dritë dhe reflektim. Ka copëtuar kohën, e ka ndarë në pjesë për të vlerësuar çmimin e çdo gëzimi dhe ka kthyer shpirtin në skllav të interesave të shpejta.

Në errësirën e brendshme të lexuesit, megjithatë, lind një vetëdije e re: libri, edhe pse i harruar nga tregu, ka një çmim të pathyeshëm. Çdo fjalë që mbart në vete e vë në dyshim monotoninë e përditshmërisë, e lëviz shpirtin si uji në rërë, e ndrit si një lëndinë paqeje. Vepron si një shpëtimtar i heshtur; ndërsa bota të kërkon të jesh produktiv, libri të dhuron një moment qëndrese. Faqet e tij hapen dhe tregojnë rrugë të fshehta përreth kështjellës së mendjes; fjalët rrëfejnë ndjenja të harruara dhe shtigje të panjohura, ku shpirtra të lodhur nga ekrane robëruese mund të gjejnë qetësinë.

Lexuesi, i vetmi njeri i vetëm në mes të kësaj lufte, është si një pelegrin në korridoret e pafundme të një labirinti. Rrugët e qytetit janë rrathë të mbyllura metali, ndërsa rrugët e librit janë shtigje të hapura qiellore — nëpër retë e historisë, fjalët fluturojnë si zogj dhe mbjellin kopshte që lulëzojnë në mendje. Në kapërcyell të ditës, mes aromës së kafes dhe zhurmës së celularëve, ai hap librin. Zëri i tij i fshehur përqafohet nga fletët. Botët e tjera ndalojnë të kërkojnë egoizëm, ndërsa libri fillon të recitojë në veshin e tij: që nga shkrimtarët e mëdhenj deri tek mëhallat e mendjes së tij, çdo shprehje pulson si valë energjie që zbërthen rrotullat e kohës. Në ato sekonda, ai ndjen se megjithëse bota e ka harruar, fjalët e një libri mbajnë fuqi hyjnore.

Një ndjenjë e fortë fryn në ndërgjegjen e tij: kapitalizmi është një mace që ka kafshuar thellë zemrën e letërsisë, por libri është ilaçi që i kthen nervat në jetë. Ai i zbulon çelësat e një porte të brendshme, ku mund të pushojë nga lodhja e botës. Nëse bota i ka imponuar të masë suksesin me shifra, librat i tregojnë se suksesi është të ndjesh, të shkruash dhe të kundërshtosh kur grindjet e kota sundojnë gjithçka. Mëson se në çastin që hap një kapitull, e gjithë hapësira është e tij. Ngjyrat ndryshojnë, gjendja e brendshme ngrihet lart si shqiponjë në pritje të erërave të reja.

Ndodh një përballje e thjeshtë mes dy botëve: librat, që burojnë nga mendjet e mëdha të ideve, dhe lexuesi, ai shtegtar i humbur që gjen shpëtim tek uji i tij i brendshëm. Në çdo faqe ai lexon se në çastet më të errëta, në ndriçimin e neonëve dhe në heshtjen e thellë, libri nuk fle kurrë. Ai mbetet drita e vetme kundër harresës. Çdo fjalë është një yll i vogël në galaktikën e errët të jetës. Dhe zëri i lexuesit kërkon më shumë. Dhimbja dhe dëshpërimi i tij kthehen në energji çudibërëse; aty, mes vargjeve të poezive dhe romaneve, ndjen se mund të shkundë errësirën. Çdo kapitull që mbyll është një goditje ndaj një sistemi që ushqen njeriun me lajme të lodhshme e reklama të zbrazëta. Mëson të pyesë veten për këtë jetë të dhunshme dhe të vetmuar.

Në zemër të gjithë kësaj, librat mbeten dritaret që ndriçojnë udhët. Lexuesi, përtej persekutimeve të kohës, ngrihet nga tragjedia kapitale. Dhe nga ajo pjesë më e zymtë e realitetit, ngrihet një hero i heshtur: ai që zgjohet, që gjen energji, që ndan plagët e veta mes fletëve të librave dhe ngadalë, ringjall veten.

Në fund të këtij rrëfimi — melodik, i zymtë dhe shpresëdhënës — mbetet një heshtje e ëmbël: pavarësisht shkopinjve të kapitalizmit që kërkon ta fshijë, libri vazhdon t’i japë dritë dhimbjes njerëzore dhe të mbjellë shpresë. Lexuesi, ky pelegrin i rrugëve moderne, del nga labirinti me një libër në dorë. Ndaj, si një zog i lodhur që ringjallet duke fluturuar në diell, ai sheh një horizont të ri: një botë ku librat janë kopshte në shpirtin e tij, dhe njeriu e frymëzon atë frymë në thellësi të trupit. Ashtu si romani që lulëzon te asketët e poezisë, çdo njeri rikthehet tek vetja e tij, iluminuar nga plagët me ngjyra dhe zërat e botës së brendshme. Në këtë shteg të fundit, fjalët hyjnë në qetësinë universale: në dritën e një libri, rinia e shpirtit ringjallet, duke dëgjuar tangon e jetës, të historisë dhe duke e rifilluar jetën përsëri.

.....

Dje më pyetën si do e përshkruaja një eksperiencë të gjatë në rrjetet sociale? Cilat do ishin gjërat pozitive dhe negative të kalimit të kohës në rrjetet sociale dhe çfarë kam humbur e përfituar nga koha e kaluar duke shkruar? 

Miq të Librit! Pyetja më e rëndësishme nuk është sa kohë kemi kaluar në rrjetet sociale, por çfarë na kanë marrë dhe çfarë na kanë dhënë në këmbim të asaj kohe.

Një eksperiencë e gjatë në rrjetet sociale mund të përshkruhet si një udhëtim në një qytet gjigant virtual ku takon miliona njerëz, dëgjon mijëra zëra, sheh pafund histori, mendime, debate, fotografi, suksese, dështime, propagandë, art, dije dhe marrëzi. Në fillim duket si një bibliotekë e pafundme, më pas si një treg i zhurmshëm, dhe në fund shpesh si një pasqyrë ku fillon të shohësh jo vetëm botën, por edhe veten.

Për shumë njerëz, vitet në rrjetet sociale janë si një universitet paralel. Kanë mësuar gjëra që shkolla nuk ua mësoi kurrë. Kanë njohur kultura të tjera, kanë dëgjuar histori njerëzish nga vende të largëta, kanë ndjekur leksione, dokumentarë, libra dhe debate që dikur do të ishin të paarritshme. Sot një i ri në një fshat të largët mund të dëgjojë një profesor nga universitetet më prestigjioze të botës vetëm me një telefon në dorë.

Kjo është një nga anët më të ndritura të rrjeteve sociale: demokratizimi i informacionit. Dija nuk është më monopol i elitave. Një ide e mirë mund të arrijë miliona njerëz pa pasur nevojë për televizion, gazetë apo pushtet.

Një tjetër e mirë është krijimi i lidhjeve njerëzore. Miqësi, bashkëpunime, projekte, komunitete profesionale dhe shkencore janë ndërtuar përmes internetit. Shumë njerëz kanë gjetur mbështetje emocionale në periudha të vështira të jetës. Dikush që ndihej i vetmuar ka kuptuar se nuk është i vetmi që kalon ankth, depresion, humbje apo sfida personale.

Rrjetet sociale kanë fuqizuar edhe zërat që dikur nuk dëgjoheshin. Kanë nxjerrë në dritë padrejtësi, korrupsion, diskriminime dhe ngjarje që ndoshta do të mbeteshin të fshehura. Por pikërisht aty ku qëndron forca e tyre, fshihet edhe rreziku i tyre më i madh.

Nëse ana e ndritshme është informacioni, ana e errët është mbingarkesa me informacion. Truri i njeriut nuk është ndërtuar për të konsumuar qindra opinione, lajme, video dhe emocione brenda pak minutash. Çdo ditë shohim luftëra, aksidente, luks, varfëri, dashuri, urrejtje, propagandë, reklama dhe skandale. Mendja lodhet pa e kuptuar.

Një nga pasojat më të mëdha psikologjike është krahasimi i vazhdueshëm. Njeriu fillon ta krahasojë jetën e tij reale me versionet e kuruara dhe të zbukuruara të jetëve të të tjerëve. Ai sheh pushimet e tyre, sukseset e tyre, trupat e tyre, makinat e tyre, shtëpitë e tyre, por nuk sheh ankthin, borxhet, lotët, konfliktet dhe netët pa gjumë. Kështu lind iluzioni se të gjithë po jetojnë më mirë se ne.

Një tjetër problem është varësia nga vëmendja. Pëlqimet, komentet dhe shpërndarjet fillojnë të funksionojnë si shpërblime psikologjike. Vlera e mendimit matet me numrin e reagimeve. Disa njerëz nuk pyesin më: "A është e vërtetë?" por "Sa pëlqime do marrë?"

Në planin filozofik, rrjetet sociale kanë krijuar një paradoks interesant. Kurrë në histori nuk kemi qenë kaq të lidhur me njëri-tjetrin, por njëkohësisht kaq të vetmuar. Mund të kemi mijëra ndjekës dhe megjithatë të mos kemi askënd me të cilin të pimë një kafe dhe të flasim sinqerisht.

Ato kanë ndryshuar edhe mënyrën si mendojmë. Shpejtësia ka filluar të zëvendësojë thellësinë. Një video prej pak sekondash shpesh fiton ndaj një libri prej qindra faqesh. Një slogan fiton ndaj një argumenti. Një titull fiton ndaj një analize.

Kjo nuk do të thotë se rrjetet sociale janë të këqija. Do të ishte po aq gabim sa të thuash se një thikë është e keqe sepse mund të plagosë. E njëjta thikë mund të përdoret për të përgatitur ushqim. Problemi nuk është mjeti; problemi është marrëdhënia që krijojmë me të.

Pas shumë vitesh në rrjetet sociale, shumë njerëz arrijnë në të njëjtin përfundim: nuk është e vështirë të gjesh informacion, por është e vështirë të gjesh urtësi. Nuk është e vështirë të gjesh njerëz, por është e vështirë të gjesh marrëdhënie të vërteta. Nuk është e vështirë të bëhesh i dukshëm, por është e vështirë të mbetesh autentik.

Ndoshta mësimi më i madh që të jep një eksperiencë e gjatë në rrjetet sociale është se teknologjia e zmadhon atë që je. Nëse hyn për të mësuar, do të gjesh dije. Nëse hyn për të ndarë të mirën, do të gjesh njerëz të mirë. Nëse hyn vetëm për t'u krahasuar, për t'u grindur ose për të kërkuar vërtetim të vazhdueshëm nga të tjerët, rrjetet sociale do t'i ushqejnë pikërisht ato dobësi.

Pra, pyetja nuk është sa vite kemi kaluar online. Pyetja është: pas gjithë atyre viteve, a jemi bërë më të ditur, më të mençur, më njerëzorë dhe më të lirë në mendim, apo thjesht kemi kaluar më shumë kohë duke lëvizur gishtin mbi një ekran? Kjo është matja e vërtetë e suksesit ose dështimit të eksperiencës sonë në rrjetet sociale. Sepse në një moment, pas viteve të tëra në rrjetet sociale, ndodh diçka që nuk e kupton menjëherë. Nuk është një njoftim që të vjen në ekran. Nuk është një postim që bëhet viral. Nuk është një debat që fiton apo humbet. Është një ndjesi që troket brenda teje dhe të pyet: "Ku kanë shkuar të gjitha ato orë?" Dhe atëherë fillon të kujtosh.

Kujton netët kur ke qëndruar zgjuar duke lexuar postime të pafundme, duke kaluar nga një video te tjetra, nga një lajm te tjetri, nga një debat te tjetri. Kujton njerëz që dikur i shihje çdo ditë në ekran, që të dukeshin sikur i njihje prej vitesh, por sot nuk e mban mend as emrin e tyre. Kujton tema që të dukeshin jetike në atë kohë dhe që sot nuk kanë më asnjë rëndësi. Dhe kupton diçka të çuditshme.

Shumë prej gjërave që na kanë marrë energjinë, zemërimin, vëmendjen dhe emocionet tona, kanë qenë kalimtare. Janë zhdukur si gjurmët në rërë pasi kalon vala. Por jo gjithçka ka humbur. Sepse mes gjithë asaj zhurme, kanë mbetur edhe disa gjëra të vlefshme.

Kanë mbetur disa njerëz që i ke njohur rastësisht dhe që sot i konsideron miq. Kanë mbetur disa ide që të kanë ndryshuar mënyrën e të menduarit. Kanë mbetur disa shkrime që të kanë bërë të reflektosh në ditë të vështira. Kanë mbetur disa biseda që kanë ardhur pikërisht në momentin kur kishe nevojë për to.

Rrjetet sociale janë si një lumë i madh ku kalojnë miliona fjalë çdo ditë. Shumica ikin dhe humbasin. Por ndonjëherë, mes gjithë atij vërshimi, gjen një fjali që të ndryshon një mendim, një ide që të hap një horizont të ri ose një njeri që të kujton se bota nuk është aq e ftohtë sa duket. Megjithatë, sa më gjatë që qëndron aty, aq më shumë fillon të dallosh një fenomen interesant.

Njerëzit nuk tregojnë gjithmonë jetën e tyre. Shpesh tregojnë versionin e jetës që duan të tjerët të besojnë. Njeriu që buzëqesh në fotografi mund të jetë duke qarë kur mbyllet kamera. Ai që flet për lumturinë mund të jetë i rraskapitur nga brenda. Ai që shfaq suksesin mund të jetojë nën peshën e ankthit. Ai që duket i fortë mund të jetë duke zhvilluar betejën më të vështirë të jetës së tij. Me kalimin e viteve, fillon të bëhesh më pak i impresionuar nga ajo që sheh dhe më shumë i interesuar për atë që nuk shihet.

Fillon të kuptosh se karakteri nuk matet me ndjekësit. Dituria nuk matet me pëlqimet. Mençuria nuk matet me shpërndarjet.

Ka njerëz me mijëra ndjekës që nuk kanë ndikim real në jetën e askujt. Dhe ka njerëz me pak ndjekës që kanë ndryshuar botën e vogël të shumë njerëzve rreth tyre. Kjo është arsyeja pse, pas një eksperience të gjatë në rrjetet sociale, shumë njerëz bëhen më të qetë. Jo sepse nuk kanë më çfarë të thonë. Por sepse kanë kuptuar se jo çdo mendim kërkon publik. Jo çdo debat meriton energji. Jo çdo provokim meriton përgjigje.

Ka një lloj pjekurie që lind kur kupton se disa beteja fitohen duke heshtur. Në fillim të jetës virtuale, njeriu dëshiron të dëgjohet. Më vonë dëshiron të kuptohet. Pastaj kupton se gjëja më e rëndësishme nuk është as të dëgjohesh dhe as të kuptohesh nga të gjithë, por të mos humbasësh veten duke u përpjekur t'u pëlqesh të gjithëve. Sepse ky është rreziku më i madh i rrjeteve sociale. Jo humbja e kohës. Jo propaganda. Jo debatet. Por humbja graduale e autenticitetit.

Kur fillon të mendosh si do duket jeta jote në ekran para se ta jetosh në realitet.

Kur fillon të fotografosh momentin në vend që ta përjetosh.

Kur fillon të ndërtosh një imazh dhe harron të ndërtosh veten.

Dhe pikërisht aty lind paradoksi më i dhimbshëm.

Njeriu mund të jetë shumë i dukshëm dhe njëkohësisht shumë i panjohur.

Mund të tregojë çdo ditë të jetës së tij dhe askush të mos e njohë vërtet.

Mund të ketë qindra komente dhe të mos ketë një njeri të vetëm që e kupton kur vuan.

Mund të ketë mijëra reagime dhe të ndihet përsëri i vetmuar. Sepse zemra njerëzore nuk ushqehet me algoritme. Ajo ushqehet me praninë reale, me bisedat e sinqerta, me shikimet që nuk kanë nevojë për filtra, me duart që shtrëngohen, me njerëzit që qëndrojnë pranë kur ekrani fiket. Dhe ndoshta ky është reflektimi më i rëndësishëm pas një jete të gjatë në rrjetet sociale: Në fund nuk do të kujtojmë sa pëlqime morëm, sa komente fituam apo sa ndjekës grumbulluam. Nuk do të kujtojmë shumicën e postimeve që na mbushën ditët. Do të kujtojmë njerëzit që na prekën shpirtin. Do të kujtojmë fjalët që na ngritën kur ishim të rrëzuar. Do të kujtojmë momentet kur teknologjia na afroi me njerëzimin dhe jo kur na largoi prej tij. Sepse pas gjithë ekraneve, profileve, fotografive, videove dhe algoritmeve, mbetet e njëjta etje e vjetër njerëzore që ka ekzistuar shumë përpara internetit: dëshira për t'u parë, për t'u kuptuar, për t'u dashur dhe për të lënë një gjurmë kuptimplotë në jetën e dikujt tjetër. Dhe asnjë rrjet social, sado i madh të jetë, nuk mund ta zëvendësojë plotësisht atë që ndodh kur dy qenie njerëzore takohen sinqerisht, pa filtra, pa maska dhe pa nevojën për të performuar para botës. Aty fillon lidhja e vërtetë. Aty fillon jeta që nuk ka nevojë të postohet për të pasur vlerë.

Familja, shoqëria dhe individi

Psikologjia dhe psikologët 

Nuk është hera e parë që më drejtohet një pyetje e tillë: "Cilët janë psikologët më të mirë në histori?"

Kjo pyetje zakonisht bëhet nga studentët e psikologjisë por edhe nga ata që duan të zgjedhin libra psikologjie për të lexuar. Por nuk mungojnë edhe përplasjet ideologjike midis psikologëve se kush ka teoritë më të sakta rreth kësaj fushe e cila për mua nuk ka një përgjigje absolute, sepse psikologjia ka shumë drejtime: psikanalizë, behaviorizëm, psikologji humaniste, njohëse, sociale, zhvillimore, klinike etj. Disa kanë revolucionarizuar mënyrën si kuptojmë mendjen, të tjerë mënyrën si trajtojmë traumën, sjelljen, emocionet apo vetëdijen njerëzore. Megjithatë, disa emra konsiderohen themelorë në historinë e psikologjisë.

Këta janë ndër figurat më me ndikim:

Sigmund Freud

Ndoshta ky është emri më i famshëm në psikologji. Ai ndërtoi psikanalizën dhe solli idenë se njeriu drejtohet jo vetëm nga mendja e vetëdijshme, por edhe nga pavetëdija. Konceptet e tij si trauma e fëmijërisë, mekanizmat mbrojtës, ego-id-superego, interpretimi i ëndrrave dhe konfliktet e brendshme ndikuan jo vetëm psikologjinë, por edhe filozofinë, artin, letërsinë dhe kulturën moderne. Edhe pse shumë teori të tij sot kritikohen shkencërisht, ndikimi historik i tij është gjigant.

Carl Gustav Jung

Nxënës i Freudit, por më pas krijoi psikologjinë analitike. Jung u fokusua tek arketipet, pavetëdija kolektive, simbolika dhe dimensioni shpirtëror i njeriut. Ai besonte se njeriu nuk është vetëm biologji apo seksualitet, por edhe një qenie që kërkon kuptim. Konceptet e tij përdoren ende në psikoterapi, mitologji, filozofi dhe analizë kulturore.

Carl Rogers

Një nga psikologët më humanë në histori. Rogers besonte se njeriu ka potencial të lindur për zhvillim dhe shërim, nëse gjendet në një ambient me empati, sinqeritet dhe pranim. Ai krijoi terapinë me në qendër klientin dhe ndryshoi mënyrën si terapistët komunikojnë me pacientët.

Abraham Maslow

I njohur për piramidën e nevojave njerëzore. Maslow analizoi jo vetëm sëmundjen mendore, por edhe potencialin maksimal të njeriut: vetërealizimin. Ai solli një psikologji më optimiste dhe filozofike mbi natyrën njerëzore.

B. F. Skinner

Një nga figurat kryesore të behaviorizmit. Skinner argumentonte se sjellja njerëzore formohet nga shpërblimet dhe ndëshkimet. Punimet e tij ndikuan edukimin, terapinë e sjelljes dhe mënyrën si kuptohet formimi i zakoneve.

Ivan Pavlov

I famshëm për eksperimentin me qentë dhe kondicionimin klasik. Ai tregoi se sjelljet mund të krijohen përmes asociimit. Punimet e tij janë themel për psikologjinë e të nxënit.

Jean Piaget

Revolucionarizoi kuptimin e zhvillimit të inteligjencës tek fëmijët. Ai tregoi se mendja e fëmijës zhvillohet në faza dhe nuk funksionon si mendja e të rriturit.

Lev Vygotsky

Theksoi rëndësinë e kulturës, gjuhës dhe shoqërisë në zhvillimin e mendimit njerëzor. Idetë e tij përdoren shumë në edukim dhe pedagogji moderne.

William James

Konsiderohet babai i psikologjisë amerikane. Ai e trajtoi psikologjinë si studim të përvojës reale njerëzore dhe ndikoi fort filozofinë pragmatike.

Viktor Frankl

Një nga mendimtarët më të thellë ekzistencialë. I mbijetoi kampeve naziste dhe ndërtoi logoterapinë: idenë se njeriu mund të mbijetojë pothuajse çdo vuajtje nëse gjen kuptim në jetë. Libri i tij Man's Search for Meaning është ndër veprat më të rëndësishme psikologjike të shekullit XX.

Aaron Beck

Themelues i terapisë kognitive. Ai tregoi se mendimet negative automatike ndikojnë emocionet dhe sjelljen. Terapia CBT sot është ndër trajtimet më të përdorura në botë për ankthin dhe depresionin.

Daniel Kahneman

Ndryshoi mënyrën si kuptojmë vendimmarrjen njerëzore. Ai tregoi se njerëzit nuk janë aq racionalë sa mendojmë. Punimet e tij ndikuan ekonominë, politikën, marketingun dhe shkencat sociale.

Nëse do ta ndanim sipas ndikimit historik, zakonisht katër emrat më dominantë janë:

Sigmund Freud

Carl Gustav Jung

B. F. Skinner

Carl Rogers

Por nëse pyetja bëhet më filozofike - “kush e kuptoi më mirë shpirtin njerëzor?” - shumë njerëz do të përmendnin Jung-un, Frankl-in ose Rogers-in, sepse ata e panë njeriun jo si një makinë biologjike, por si një qenie me kuptim, dhimbje, simbolikë, krizë ekzistenciale dhe nevojë për transcendencë.

Psikologjia në fakt është një pasqyrë e mënyrës si epoka të ndryshme e kanë parë njeriun. Freudi pa konfliktin. Skinner pa sjelljen. Jung pa simbolin. Rogers pa potencialin. Frankl pa kuptimin. Dhe secili prej tyre zbuloi vetëm një pjesë të labirintit të quajtur mendje njerëzore.

Pra, kjo është një pyetje shumë e thellë, sepse në thelb çdo psikolog nuk ndërtoi vetëm një teori, por një mënyrë të re për të parë njeriun. Secili prej tyre mori një “copë” të realitetit njerëzor dhe e bëri qendër të sistemit të vet psikologjik. Në një farë mënyre, historia e psikologjisë është histori e interpretimeve të ndryshme të shpirtit, mendjes, frikës, dëshirës dhe sjelljes njerëzore.

Për shembull disa psikologë të tjerë me peshë që kanë sjellë teori me vlerë janë :

Alfred Adler i cili pa ndjenjën e inferioritetit. Ai besonte se shumë nga sjelljet tona burojnë nga përpjekja për të kompensuar dobësitë, turpin apo ndjesinë se nuk vlejmë mjaftueshëm. Sipas tij, njeriu nuk drejtohet vetëm nga instinktet seksuale siç mendonte Freudi, por nga dëshira për rëndësi, fuqi, sukses dhe përkatësi shoqërore. Adler e kuptoi se shumë njerëz gjithë jetën luftojnë për të fshehur një ndjenjë të brendshme pamjaftueshmërie.

Erich Fromm pa frikën e lirisë. Ai argumentonte se njeriu modern shpesh ka frikë nga liria reale, sepse liria sjell përgjegjësi, vetmi dhe ankth. Për këtë arsye njerëzit i nënshtrohen sistemeve, ideologjive, liderëve apo turmës. Fromm pa se shumë njerëz nuk kërkojnë të vërtetën, por sigurinë psikologjike.

Karen Horney pa ankthin bazik. Ajo besonte se shumë neuroza lindin nga mungesa e dashurisë, sigurisë dhe pranimit në fëmijëri. Horney analizoi mënyrat se si njerëzit: lëvizin drejt njerëzve (varësi), kundër njerëzve (agresivitet), ose larg njerëzve (izolim), për të mbrojtur veten emocionalisht.

John Bowlby pa lidhjen emocionale. Ai krijoi teorinë e attachment-it dhe tregoi se marrëdhënia e hershme me prindërit formon mënyrën si dashurojmë, besojmë dhe lidhemi me të tjerët gjatë gjithë jetës. Ai pa se shumë probleme të të rriturve janë plagë të lidhjes emocionale të fëmijërisë.

Albert Bandura pa imitimin. Ai kuptoi se njerëzit mësojnë jo vetëm nga përvoja direkte, por duke parë të tjerët. Sjellja njerëzore formohet nga modelet që admirojmë, media, familja dhe shoqëria. Eksperimentet e tij treguan se agresiviteti mund të mësohet përmes vëzhgimit.

Martin Seligman pa pafuqinë e mësuar dhe më vonë lumturinë njerëzore. Ai tregoi se kur njerëzit përjetojnë dështime të vazhdueshme, fillojnë të besojnë se nuk kanë kontroll mbi jetën. Kjo krijon depresion dhe dorëzim psikologjik. Më pas ai themeloi psikologjinë pozitive dhe analizoi çfarë e bën jetën kuptimplotë.

Rollo May pa ankthin ekzistencial. Ai besonte se ankthi nuk është gjithmonë sëmundje, por pjesë normale e ekzistencës njerëzore. Frika nga vdekja, izolimi, liria dhe mungesa e kuptimit janë dimensione të pandashme të jetës.

Wilhelm Reich pa trupin. Ai argumentonte se traumat psikologjike nuk jetojnë vetëm në mendje, por edhe në muskuj, frymëmarrje dhe tensione trupore. Shumë terapi moderne trupore janë ndikuar prej tij.

Melanie Klein pa botën emocionale të fëmijës. Ajo tregoi se konfliktet e brendshme fillojnë shumë herët dhe se fëmijët kanë jetë emocionale shumë më komplekse sesa mendohej.

Donald Winnicott pa “veten e rreme”. Ai argumentoi se shumë njerëz krijojnë një personalitet artificial për të kënaqur të tjerët dhe për të mbijetuar emocionalisht. Njeriu humbet vetveten kur jeton vetëm për pritshmëritë e botës.

Jacques Lacan pa gjuhën. Ai mendonte se pavetëdija funksionon si gjuhë dhe se identiteti ynë ndërtohet përmes simbolikës, kulturës dhe mënyrës si flasim.

Stanislav Grof pa dimensionet transpersonale të vetëdijes. Ai studioi përvoja të thella shpirtërore, trauma lindjeje dhe gjendje të zgjeruara të ndërgjegjes.

Edward Thorndike pa ligjin e efektit: sjelljet që shpërblehen përsëriten, ato që ndëshkohen dobësohen.

Noam Chomsky, edhe pse jo psikolog klasik pa strukturat e lindura mendore që formojnë gjuhën dhe mendimin. Ai rrëzoi shumë ide behavioriste duke argumentuar se mendja njerëzore ka struktura të brendshme komplekse.

Nëse i shikon të gjithë bashkë, duket sikur secili po përpiqej t’i përgjigjej një pyetjeje të vetme: “Çfarë e lëviz njeriun?”

Freudi tha: dëshira dhe pavetëdija.

Adleri: inferioriteti.

Jungu: simboli dhe arketipi.

Rogers: nevoja për pranim.

Frankl: kuptimi.

Skinner: shpërblimi.

Bowlby: lidhja emocionale.

Fromm: frika nga liria.

Seligman: shpresa ose humbja e saj.

Rollo May: ankthi ekzistencial.

Winnicott: vetja autentike.

Reich: trupi.

Lacan: gjuha.

Bandura: imitimi.

Dhe ndoshta e vërteta është se njeriu nuk drejtohet nga vetëm një forcë. Njeriu është një përzierje biologjie, traume, dashurie, frike, kulture, kujtimesh, instinktesh, simbolesh dhe kërkimi për kuptim. Prandaj psikologjia nuk ka një teori finale për njeriun sepse vetë njeriu është më kompleks se çdo teori që përpiqet ta shpjegojë.

.....

Familja, shoqëria dhe individi 

Familja, shoqëria dhe individi janë trekëndëshi mbi të cilin është ndërtuar gjithë historia njerëzore. Asnjë individ nuk lind në boshllëk. Ai lind në një familje, rritet në një kulturë, formohet nga një shoqëri dhe gjatë gjithë jetës përpiqet të kuptojë veten mes forcave që e shtyjnë, e kontrollojnë, e plagosin, e edukojnë dhe e transformojnë. Psikologjia moderne, nga Freudi te Frankl, nga Jungu te Rogers, nga Skinner te Bowlby, është në thelb një përpjekje për t’iu përgjigjur pyetjes më të vjetër të njerëzimit: si krijohet njeriu? Çfarë e formon karakterin, frikën, moralin, dashurinë, dhunën, ankthin dhe identitetin e tij?

Familja është universi i parë psikologjik i individit. Para se njeriu të njohë botën, ai njeh sytë e nënës, zërin e babait, tensionin e shtëpisë, ngrohtësinë ose ftohtësinë emocionale. Pikërisht aty fillon ndërtimi i pavetëdijes. Sigmund Freud besonte se shumica e konflikteve të njeriut lindin në fëmijëri dhe mbeten të fshehura në pavetëdije gjatë gjithë jetës. Familja, sipas tij, nuk është thjesht një institucion social; ajo është laboratori ku formohen dëshirat, traumat, frikërat dhe mekanizmat mbrojtës. Një fëmijë që rritet mes refuzimit, kontrollit apo dhunës emocionale mund të bëhet një i rritur që vuan nga ankthi, agresiviteti apo boshllëku i brendshëm pa e kuptuar origjinën e tyre. Freudi pa se njeriu shpesh nuk e njeh veten, sepse pjesa më e madhe e jetës së tij psikike jeton në errësirën e pavetëdijes.

Por Carl Gustav Jung shkoi më larg. Ai nuk e pa individin vetëm si produkt të traumave familjare, por si një qenie që mbart brenda vetes gjithë historinë simbolike të njerëzimit. Familja nuk është vetëm marrëdhënie biologjike; ajo është edhe transmetim arketipesh. Babai bëhet simbol autoriteti. Nëna simbol sigurie ose mbytjeje emocionale. Shtëpia simbol i botës së brendshme. Jungu argumentonte se individi shpesh jeton duke mbajtur maska sociale - persona - për t’u pranuar nga shoqëria, ndërsa “hija”, pjesa e errët dhe e shtypur e personalitetit, mbetet e fshehur. Shoqëria moderne shpesh edukon njerëz që duken të qytetëruar jashtë, por që brenda mbajnë agresion, zili, urrejtje dhe zbrazëti. Sipas Jungut, individi nuk bëhet i plotë duke mohuar errësirën e vet, por duke u përballur me të.

Këtu hyn edhe tragjedia moderne e individit: ai jeton mes dy presioneve të mëdha - nevojës për të qenë vetvetja dhe frikës për të mos u refuzuar nga shoqëria. Donald Winnicott e quajti këtë “vetja e rreme”. Shumë njerëz krijojnë një personalitet artificial për të mbijetuar socialisht. Ata buzëqeshin kur janë të thyer, duken të fortë kur janë të rraskapitur, flasin si të tjerët për të mos mbetur vetëm. Familja dhe shoqëria shpesh nuk e edukojnë individin të jetë autentik, por të jetë i pranueshëm. Kështu krijohet një qytetërim me miliona njerëz që luajnë role, por nuk e njohin më veten.

Alfred Adler pa se familja është edhe vendi ku lind ndjenja e inferioritetit. Një fëmijë që krahasohet vazhdimisht, që nënvlerësohet apo që nuk dëgjohet emocionalisht, rritet me bindjen e fshehtë se nuk vlen mjaftueshëm. Më pas gjithë jeta mund të bëhet një përpjekje për të kompensuar këtë plagë. Disa kërkojnë pushtet, disa para, disa famë, disa kontroll mbi të tjerët. Shoqëria moderne shpesh e shpërblen këtë kompensim. Shpesh njerëzit më dominues, më arrogantë apo më narcistë nuk janë më të fortët psikologjikisht, por më të plagosurit. Pas dëshirës për superioritet fshihet një inferioritet i padukshëm.

Në këtë mënyrë familja nuk krijon vetëm dashuri; ajo mund të krijojë edhe frikë, konkurrencë dhe boshllëk emocional. Karen Horney e quajti këtë “ankthi bazik”. Kur fëmija nuk ndihet i sigurt emocionalisht, ai fillon të ndërtojë strategji mbijetese: ose bëhet tepër i varur nga të tjerët, ose agresiv, ose tërhiqet emocionalisht nga bota. Këto mekanizma vazhdojnë edhe në jetën adulte. Prandaj shumë marrëdhënie njerëzore nuk janë marrëdhënie dashurie të shëndetshme, por marrëdhënie nevoje, frike dhe varësie emocionale.

Shoqëria ndërkohë nuk është neutrale. Ajo është një forcë psikologjike që formon mënyrën si mendojmë, duam dhe jetojmë. Erich Fromm argumentonte se njeriu modern jeton një paradoks: ai kërkon liri, por ka frikë prej saj. Liria sjell përgjegjësi dhe vetmi. Për këtë arsye njerëzit shpesh ikin drejt turmës, ideologjive, nacionalizmave, fanatizmave apo konsumizmit. Shoqëria moderne krijon individë që duken të lirë, por psikologjikisht varen nga opinioni publik, rrjetet sociale, propaganda dhe miratimi i të tjerëve. Fromm pa se njeriu bashkëkohor shpesh humbet identitetin e tij për t’u bërë pjesë e mekanizmit kolektiv.

Në këtë aspekt, Albert Bandura tregoi se njeriu është krijesë imitimi. Familja dhe shoqëria nuk edukojnë vetëm me fjalë, por me modele. Fëmija mëson agresivitetin duke parë agresion. Mëson frikën duke parë frikën. Mëson dashurinë duke parë dashuri. Një shoqëri e mbushur me dhunë verbale, cinizëm dhe urrejtje krijon individë që e normalizojnë atë sjellje. Njeriu nuk lind racist, fanatik apo mizor; ai i mëson këto modele.

Nga ana tjetër, B. F. Skinner e pa individin si produkt të shpërblimeve dhe ndëshkimeve. Shoqëria kontrollon sjelljen përmes sistemit të saj të stimujve. Ajo shpërblen konformizmin dhe ndëshkon devijimin. Kështu krijohet disiplinimi social. Shkolla, shteti, media dhe kultura formojnë zakonet njerëzore përmes përforcimit psikologjik. Edhe morali shpesh nuk buron nga ndërgjegjja, por nga frika e ndëshkimit apo dëshira për shpërblim social.

Por reduktimi i njeriut vetëm në sjellje mekanike u kundërshtua nga psikologët humanistë. Carl Rogers besonte se individi ka një tendencë natyrore drejt zhvillimit dhe shërimit, nëse gjendet në një ambient me empati dhe pranim. Sipas tij, tragjedia më e madhe psikologjike është kur dashuria bëhet e kushtëzuar: “do të të dua vetëm nëse sillesh siç dua unë.” Atëherë individi fillon të mohojë emocionet dhe identitetin e vet për të fituar pranimin. Familjet që nuk lejojnë autenticitet prodhojnë individë emocionalisht të copëtuar.

Abraham Maslow e pa njeriun si qenie që kërkon jo vetëm mbijetesë, por edhe vetërealizim. Shoqëria shpesh i mban njerëzit në nivelet më të ulëta të piramidës - frikë ekonomike, pasiguri, konkurrencë - duke mos i lejuar të zhvillojnë potencialin e tyre shpirtëror dhe krijues. Një individ që jeton vetëm për mbijetesë rrallë arrin të kuptojë veten.

Por ekziston edhe dimensioni ekzistencial i jetës. Viktor Frankl pa se njeriu nuk jeton vetëm nga kënaqësia apo pushteti, por nga kuptimi. Edhe në vuajtje, njeriu mund të mbijetojë nëse gjen arsye për të jetuar. Kriza moderne nuk është vetëm ekonomike apo politike; është krizë kuptimi. Familja shpesh është kthyer në bashkëjetesë mekanike. Shoqëria në konsum. Individi në izolim emocional. Njerëzit kanë më shumë komunikim se kurrë, por më pak lidhje reale. Më shumë informacion, por më pak urtësi. Më shumë kënaqësi, por më pak kuptim.

Rollo May argumentonte se ankthi është pjesë e pashmangshme e ekzistencës. Shoqëria moderne përpiqet ta mpijë ankthin me argëtim, konsum, teknologji dhe stimulim të vazhdueshëm, por ankthi rikthehet sepse lidhet me pyetjet themelore të jetës: kush jam? pse jetoj? çfarë kuptimi ka vuajtja? çfarë ndodh me mua në fund? Familja dhe shoqëria shpesh i shmangen këtyre pyetjeve, duke krijuar individë që jetojnë në sipërfaqe të jetës, por jo në thellësinë e saj.

Ndërkohë John Bowlby tregoi se lidhja emocionale është baza e stabilitetit psikik. Një individ që nuk ka përjetuar siguri emocionale në familje mund të jetojë gjithë jetën me frikë nga braktisja ose me paaftësi për të besuar. Kjo shpjegon pse shumë shoqëri moderne, edhe pse të zhvilluara ekonomikisht, përjetojnë epidemi vetmie, depresioni dhe alienimi.

Wilhelm Reich pa se shoqëria kontrollon jo vetëm mendjen, por edhe trupin. Trauma, represioni emocional dhe frika ruhen në trup si tension kronik. Njeriu modern jeton i kontraktuar - emocionalisht dhe fizikisht. Familja autoritare dhe shoqëria represive krijojnë trupa të ngurtë dhe mendje të frikësuara.

Ndërsa Jacques Lacan argumentonte se individi ndërtohet përmes gjuhës dhe simbolikës sociale. Njeriu nuk e sheh veten drejtpërdrejt; ai e sheh përmes pasqyrës së shoqërisë. Identiteti formohet nga mënyra si të tjerët na emërtojnë dhe na perceptojnë. Kështu familja dhe kultura bëhen arkitektë të vetëdijes.

Në fund, gjithë këta psikologë duken sikur po flasin për të njëjtin mister nga kënde të ndryshme. Familja është vendi ku lind shpirti ose ku plagoset ai. Shoqëria është fusha ku individi përpiqet të mbijetojë, të pranohet dhe të ndërtojë identitetin. Ndërsa individi mbetet një qenie tragjike dhe madhështore njëkohësisht: i ndërtuar nga biologjia, i formuar nga familja, i programuar nga shoqëria, por gjithsesi me aftësinë për të reflektuar, për të rebeluar, për të dashur, për të krijuar dhe për të kërkuar kuptim.

Ndoshta drama më e madhe e njeriut modern është se ai jeton gjithnjë e më pranë njerëzve fizikisht, por gjithnjë e më larg shpirtërisht. Familjet shpesh ndajnë të njëjtën shtëpi, por jo të njëjtën botë emocionale. Shoqëria prodhon lidhje virtuale, por jo domosdoshmërisht intimitet real. Dhe individi mbetet i ndarë mes nevojës për përkatësi dhe nevojës për autenticitet.

Megjithatë, gjithë këta mendimtarë japin edhe një shpresë të përbashkët: njeriu nuk është i dënuar të mbetet rob i traumave, turmës apo pavetëdijes së tij. Ai mund të bëhet i vetëdijshëm. Mund të kuptojë plagët e veta. Mund të ndërtojë marrëdhënie më të shëndetshme. Mund të gjejë kuptim në vuajtje. Mund të jetojë më autentikisht. Dhe ndoshta pikërisht kjo është fitorja më e madhe psikologjike dhe filozofike e individit, jo të bëhet perfekt, por të bëhet i ndërgjegjshëm për vetveten.

....

Dyzimi njerëzor 

Njeriu është ndoshta e vetmja qenie që jeton njëkohësisht në dy botë: në botën reale dhe në botën e brendshme. Jashtë tij ekziston qyteti, familja, rrugët, zhurmat, njerëzit, luftërat, rutina, puna, koha që ikën. Por brenda tij ekziston një univers tjetër, shumë më i madh dhe më i frikshëm: kujtimet, plagët, emocionet e paqarta, frikërat që nuk dinë të flasin, shpresat që nuk arrijnë të shpjegohen me fjalë. Dhe shpesh drama më e madhe nuk ndodh jashtë njeriut, por brenda tij. Ka njerëz që buzëqeshin ndërsa brenda po shemben. Ka njerëz që duken të fortë, por mbajnë një fëmijë të plagosur në heshtje. Ka njerëz që nuk e kuptojnë pse ndihen bosh, pse frikësohen nga dashuria, pse i largojnë njerëzit që i duan, pse ndihen të vetmuar edhe mes turmës. Psikologjia, në thelb, është përpjekja për të hyrë në këtë labirint të padukshëm.

Sigmund Freud besonte se shumica e frikërave dhe emocioneve tona nuk lindin në momentin që i ndiejmë. Ato janë shumë më të vjetra. Njeriu mbart brenda vetes një pavetëdije të mbushur me kujtime, trauma, dëshira të shtypura dhe konflikte të pazgjidhura. Shpesh ne mendojmë se po reagojmë ndaj së tashmes, por në të vërtetë po reagojmë ndaj plagëve të së kaluarës. Një refuzim i vogël mund të zgjojë brenda nesh gjithë dhimbjen e braktisjes së hershme. Një kritikë mund të na trondisë jo për shkak të fjalës në vetvete, por sepse prek një ndjenjë të vjetër pamjaftueshmërie. Sipas Freudit, njeriu nuk është zot absolut i vetvetes. Ka një pjesë të errët dhe të fshehtë që ndikon jetën e tij pa lejen e vetëdijes.

Por Carl Gustav Jung pa diçka edhe më të thellë: njeriu nuk ka vetëm plagë personale, por edhe një trashëgimi simbolike kolektive. Ai besonte se brenda çdo njeriu jetojnë arketipe të lashta - hija, heroi, fëmija, nëna, plaku i urtë, shkatërruesi. Frikërat tona shpesh nuk janë vetëm biologjike; ato janë ekzistenciale. Njeriu ka frikë nga errësira jo vetëm sepse nuk sheh, por sepse errësira simbolizon të panjohurën brenda vetes. Ka frikë nga vetmia sepse përballet me zbrazëtinë e ekzistencës. Ka frikë nga dashuria sepse dashuria kërkon çarmatim emocional. Jungu argumentonte se shumë emocione të paqarta lindin sepse individi nuk e njeh “hijen” e vet - pjesën e shtypur të personalitetit që shoqëria nuk e pranon. Dhe sa më shumë njeriu përpiqet ta fshehë hijen, aq më shumë ajo e kontrollon.

Kjo është arsyeja pse shumë njerëz jetojnë në konflikt me vetveten. Ata janë edukuar të jenë “të mirë”, “të fortë”, “të suksesshëm”, “normalë”, por askush nuk i ka mësuar si të përballen me frikën, zërat e brendshëm, dobësinë, xhelozinë, turpin apo boshllëkun. Shoqëria shpesh edukon maska, jo autenticitet. Donald Winnicott e quajti këtë “vetja e rreme”. Një pjesë e madhe e njerëzve nuk jetojnë siç ndihen realisht, por siç pritet prej tyre. Ata mësojnë të fshehin emocionet për të mos u refuzuar. Fëmija që nuk pranohet kur qan, rritet duke menduar se ndjeshmëria është dobësi. Fëmija që merr dashuri vetëm kur bindet, rritet duke besuar se dashuria duhet fituar. Dhe kështu lind një tragjedi moderne: individë që e humbin kontaktin me emocionet e tyre reale.

John Bowlby tregoi se mënyra si lidhemi emocionalisht në fëmijëri ndërton gjithë arkitekturën e frikërave dhe shpresave tona. Një fëmijë që është ndier i sigurt emocionalisht mëson të besojë tek njerëzit dhe tek vetja. Por një fëmijë që ka përjetuar braktisje, ftohtësi apo paqëndrueshmëri emocionale mund të rritet me një ankth të vazhdueshëm: frikën se do të lihet, se nuk mjafton, se dashuria nuk është e qëndrueshme. Kjo është arsyeja pse disa njerëz kapen fort pas marrëdhënieve, ndërsa të tjerë ikin prej tyre. Disa kanë frikë nga vetmia, të tjerë nga intimiteti. Dhe shpesh as vetë nuk e kuptojnë pse.

Karen Horney e quajti këtë “ankthi bazik” - ndjenja e thellë se bota nuk është plotësisht e sigurt dhe se individi duhet të mbrohet emocionalisht për të mbijetuar. Sipas saj, njerëzit zhvillojnë strategji psikologjike për t’u mbrojtur: disa bëhen tepër të varur nga të tjerët, disa agresivë, disa të ftohtë dhe të distancuar. Por pas gjithë këtyre maskave shpesh fshihet e njëjta plagë: frika për të mos u lënduar.

Alfred Adler pa se shumë frikëra burojnë nga inferioriteti. Njeriu kalon jetën duke u përpjekur të provojë se vlen. Disa e bëjnë përmes suksesit, disa përmes pushtetit, disa përmes inteligjencës, disa përmes bukurisë, disa përmes kontrollit mbi të tjerët. Por shpesh sa më e madhe të jetë nevoja për superioritet, aq më e thellë është ndjenja e fshehtë e pamjaftueshmërisë. Shoqëria moderne e ushqen këtë plagë duke e kthyer jetën në garë të vazhdueshme krahasimi. Rrjetet sociale, statusi, imazhi publik, fama - të gjitha janë bërë mënyra për të luftuar ndjesinë e brendshme se “nuk jam mjaftueshëm”.

Por problemi është se njeriu nuk mund ta mbushë zbrazëtinë e brendshme vetëm me arritje të jashtme. Erich Fromm argumentonte se shoqëria moderne ka krijuar individë që dinë të konsumojnë, por jo domosdoshmërisht të jetojnë. Ai pa se njeriu modern ka frikë nga vetmia dhe heshtja, sepse në heshtje përballet me veten. Për këtë arsye shumë njerëz e mbushin jetën me zhurmë, argëtim, konsum, punë të tepërt apo lidhje sipërfaqësore. Fromm besonte se njeriu shpesh nuk kërkon liri reale, sepse liria kërkon përgjegjësi dhe vetëdije. Është më e lehtë të jetosh sipas turmës sesa të përballesh me pyetjen: kush jam unë në të vërtetë?

Në këtë pikë, Rollo May thotë se ankthi nuk është vetëm çrregullim psikologjik, por pjesë e vetë ekzistencës njerëzore. Njeriu është i vetëdijshëm për vdekjen, për kalimin e kohës, për pasigurinë e jetës. Ai e di se gjithçka mund të humbasë. Kjo krijon një ankth të fshehur që jeton në sfondin e çdo shprese njerëzore. Shpresa dhe frika janë të lidhura. Ne kemi frikë të humbasim vetëm atë që duam. Dashuria lind frikën e humbjes. Ëndrra lind frikën e dështimit. Sa më shumë të duash diçka, aq më shumë bëhesh i prekshëm.

Dhe megjithatë, njeriu vazhdon të shpresojë. Kjo është ndoshta mrekullia më e madhe psikologjike. Viktor Frankl ka thënë se edhe në kushtet më çnjerëzore, njeriu kërkon kuptim. Ai kuptoi se shpresa nuk është optimizëm naiv. Shpresa është aftësia për të gjetur arsye për të vazhduar, edhe kur jeta bëhet e errët. Shumë njerëz nuk shkatërrohen nga vuajtja, por nga mungesa e kuptimit të saj. Kur individi nuk arrin t’i japë kuptim dhimbjes, ai fillon të zbrazet shpirtërisht.

Carl Rogers besonte se njeriu shërohet kur ndihet realisht i dëgjuar dhe i pranuar. Ndoshta një nga tragjeditë më të mëdha moderne është se njerëzit flasin shumë, por rrallë dëgjohen në thellësi. Emocionet e paqarta shpesh lindin pikërisht nga kjo: individi nuk arrin t’i emërtojë ndjenjat e veta, sepse askush nuk e ka mësuar t’i kuptojë ato pa turp apo frikë.

Wilhelm Reich vëzhgoi se emocionet nuk jetojnë vetëm në mendje, por edhe në trup. Frika shtrëngon nofullën, bllokon frymëmarrjen, kontrakton muskujt. Trauma jeton në mënyrën si ecim, si marrim frymë, si prekim, si përqafojmë. Njeriu modern shpesh jeton në tension të vazhdueshëm fizik pa e kuptuar se po mban brenda emocione të pashprehura prej vitesh.

Ndërsa Jacques Lacan argumentonte se shumë emocione janë të paqarta sepse vetë gjuha nuk arrin t’i kapë plotësisht. Ka dhimbje që nuk përkthehen dot në fjali. Ka boshllëqe që nuk emërtohen. Ka frikëra që ndihen, por nuk kuptohen. Dhe ndoshta pikërisht aty lind ajo ndjesi e çuditshme njerëzore - kur njeriu ndjen diçka shumë të thellë, por nuk di si ta shpjegojë.

Të gjitha këto teori duket sikur bashkohen në një të vërtetë të vetme: njeriu është një qenie e ndërtuar nga plagët dhe shpresat njëkohësisht. Frikërat tona nuk janë thjesht dobësi; ato janë kujtesa emocionale të asaj që kemi përjetuar. Shpresat tona nuk janë vetëm fantazi; ato janë mënyra se si shpirti përpiqet të mbijetojë.

Ndoshta askush nuk është plotësisht i qartë emocionalisht. Secili mban brenda vetes një pjesë të pashpjegueshme. Ka net kur njeriu ndjen trishtim pa arsye të qartë. Ka njerëz që na prekin shpirtin pa ditur pse. Ka frikëra që nuk burojnë nga e tashmja, por nga hija e kujtimeve të vjetra. Ka shpresa që mbijetojnë edhe pasi gjithçka tjetër duket e humbur.

Dhe ndoshta kjo është vetë natyra njerëzore: të jetosh mes frikës dhe shpresës, mes nevojës për dashuri dhe frikës nga lëndimi, mes dëshirës për kuptim dhe absurditetit të ekzistencës. Njeriu nuk është krijuar për të qenë plotësisht i qetë. Ai është krijuar për të kërkuar, për të dyshuar, për të ndier, për të humbur dhe për të shpresuar përsëri.

....

A je një dëgjues i mirë? 

Ka shumë burra që mendojnë se një marrëdhënie mbahet gjallë me zgjidhje. Sa herë gruaja flet për një shqetësim, ata nxitojnë të gjejnë përgjigjen më logjike, më praktike, më të arsyeshme. Në mendjen e tyre, dashuria shprehet duke “rregulluar” problemin. Por pikërisht këtu lind një nga keqkuptimet më të mëdha njerëzore: jo çdo dhimbje kërkon zgjidhje; disa dhimbje kërkojnë kuptim. Jo çdo lot kërkon analizë; disa lot kërkojnë praninë e dikujt që di të dëgjojë pa gjykuar. Dhe ndoshta gjysma e problemeve në marrëdhënie nuk do të ekzistonin, nëse burri do të përpiqej ta kuptonte emocionalisht gruan, përpara se t’i përgjigjej logjikisht.

Njeriu është një qenie paradoksale. Ai mendon se jeton me arsye, por në të vërtetë shumicën e vendimeve i merr emocionalisht dhe më pas i justifikon me logjikë. Kjo ide nuk është vetëm një reflektim poetik; ajo gjendet në thelbin e psikologjisë moderne. Sigmund Freud do të thoshte se pjesa më e madhe e sjelljes sonë udhëhiqet nga pavetëdija, nga impulse emocionale që nuk i kuptojmë plotësisht. Një grua që ankohet se “nuk ndihet e dëgjuar”, shumë shpesh nuk po kërkon një zgjidhje matematikore të problemit; ajo po kërkon siguri emocionale. Po kërkon të dijë nëse njeriu përballë saj e ndjen botën e saj të brendshme.

Por mashkulli, i edukuar shpesh me idenë se duhet të jetë i fortë, racional, i ftohtë, hyn në marrëdhënie si një mekanik emocionesh: “Çfarë ka ndodhur? Si ta zgjidhim? Çfarë duhet bërë?” Dhe pa e kuptuar, ai fillon të komunikojë me logjikë ndaj një shpirti që po flet me ndjenja. Është si të përpiqesh të shërosh muzikën me matematikë. Matematika mund ta shpjegojë ritmin, por nuk mund ta përjetojë dhimbjen që fshihet në tingull.

Carl Gustav Jung do ta shihte këtë konflikt si përplasjen mes “anima”-s dhe “animus”-it, mes energjive emocionale dhe racionale brenda njeriut. Sipas Jung-ut, çdo burrë mbart brenda vetes një pjesë femërore emocionale që shpesh e shtyp, sepse shoqëria ia ka mësuar se ndjeshmëria është dobësi. Kur ai nuk lidhet me këtë pjesë të vetes, bëhet emocionalisht analfabet. Dhe një burrë emocionalisht analfabet nuk e kupton dot një grua; ai vetëm përpiqet ta menaxhojë atë.

Kjo është arsyeja pse shumë debate nuk lindin nga problemi real, por nga mënyra si ndihet personi gjatë problemit. Një grua mund të falë një gabim praktik, por e ka shumë më të vështirë të harrojë mënyrën si u ndje kur ishte e pambrojtur dhe nuk u kuptua. Psikologjia humaniste e Carl Rogers e ka trajtuar këtë në mënyrë të jashtëzakonshme. Rogers besonte se njeriu shërohet kur ndihet i pranuar pa kushte, kur dikush e dëgjon me empati të vërtetë. Ai nuk fliste për “këshilla perfekte”, por për praninë autentike. Në marrëdhënie, shumë herë partnerja nuk kërkon një gjeni racional; ajo kërkon një zemër që nuk e minimizon dhimbjen e saj.

Sa burra përgjigjen me fraza si: “Po e ekzagjeron.” “Nuk është ndonjë problem i madh.” “Po pse e mendon kaq shumë?” “Harroje.”

Në sipërfaqe duken logjike. Por emocionalisht janë refuzim. Ato i thonë njeriut tjetër: “Mënyra si po ndihesh është e gabuar.” Dhe kur një grua ndien se emocionet e saj po zhvlerësohen, ajo nuk lufton më vetëm me problemin fillestar; ajo lufton edhe me vetminë emocionale brenda marrëdhënies.

John Bowlby do ta shpjegonte këtë me teorinë e attachment-it. Njeriu ka nevojë të ndihet emocionalisht i sigurt te personi që dashuron. Marrëdhënia nuk është vetëm bashkëjetesë trupash; është strehë psikologjike. Kur gruaja ndien se partneri nuk e kupton emocionalisht, sistemi i saj i brendshëm i alarmit aktivizohet. Ajo fillon të bëhet më e ndjeshme, më e pasigurt, më reaktive. Dhe burri, në vend që ta kuptojë këtë si nevojë emocionale, e interpreton si “dramë”, “lodhje”, apo “tepricë emocionesh”.

Kështu fillon cikli tragjik i shumë marrëdhënieve: ajo kërkon afërsi emocionale, ai ofron logjikë; ajo ndien boshllëk, ai ndien presion; ajo flet më shumë, ai mbyllet më shumë. Dhe të dy mendojnë se tjetri nuk po i kupton.

Në thelb, gruaja shumë shpesh nuk kërkon që burri të jetë perfekt. Ajo kërkon që ai të jetë emocionalisht prezent. Të mos e shohë si problem për t’u zgjidhur, por si njeri për t’u ndjerë. Kjo është ajo që Daniel Goleman e quajti inteligjencë emocionale: aftësia për të kuptuar emocionet e tjetrit, jo vetëm argumentin e tij. Shumë burra kanë inteligjencë logjike të lartë, por inteligjencë emocionale të varfër. Ata dinë të ndërtojnë biznese, të fitojnë beteja, të analizojnë situata komplekse, por nuk dinë të lexojnë heshtjen e gruas që kanë pranë.

Dhe heshtja e një gruaje është një nga gjuhët më të rënda psikologjikisht. Sepse zakonisht ajo hesht pasi ka provuar shumë herë të shpjegojë veten dhe nuk është ndjerë e kuptuar.

Abraham Maslow e vendoste nevojën për dashuri dhe përkatësi në qendër të mirëqenies njerëzore. Një grua mund të ketë komoditet material, siguri ekonomike, status social, por nëse emocionalisht ndihet vetëm, brenda saj fillon një zbrazëti që asgjë materiale nuk e mbush. Sepse shpirti nuk ushqehet me logjikë; ushqehet me ndjesi kuptimi.

Në shumë raste, burri mendon: “Po mundohem për të.” “Punoj gjithë ditën.” “Jap maksimumin.”

Dhe mund të jetë e vërtetë. Por problemi është se ai po jep atë që mendon se ka vlerë, jo domosdoshmërisht atë që tjetra ka nevojë të ndiejë. Psikologjia e marrëdhënieve na mëson se dashuria nuk matet vetëm nga qëllimi, por edhe nga mënyra si përjetohet nga pala tjetër.

Erich Fromm shkruante se dashuria nuk është thjesht ndjenjë; është art. Dhe çdo art kërkon disiplinë, vetëdije dhe aftësi për të dalë nga egoja. Një burrë që dëgjon vetëm për t’u përgjigjur, nuk po dëgjon realisht. Ai është ende i fokusuar te vetja, te interpretimi i vet, te zgjidhja e vet. Ndërsa një burrë që dëgjon për të kuptuar, hyn përkohësisht në botën emocionale të gruas dhe përpiqet ta shohë realitetin nga sytë e saj.

Ky është një akt i rrallë pjekurie psikologjike.

Sepse të kuptosh emocionalisht dikë nuk do të thotë të jesh dakord me çdo reagim të tij. Do të thotë të pranosh se emocionet e tij janë reale për të. Një grua mund të lëndohet nga diçka që burrit i duket e vogël. Por dashuria nuk thotë: “Kjo është pa rëndësi.” Dashuria pyet: “Pse të lëndoi kaq shumë?”

Këtu hyn edhe teoria e Alfred Adler, i cili besonte se shumë konflikte njerëzore burojnë nga ndjenja inferioriteti dhe mungesa e përkatësisë. Shpesh, pas nervozizmit të një gruaje fshihet frika se mos nuk është e rëndësishme për partnerin. Dhe pas ftohtësisë së një burri fshihet frika se mos nuk është i aftë emocionalisht. Të dy mbrohen, në vend që të kuptohen.

Marrëdhëniet dështojnë jo gjithmonë nga mungesa e dashurisë, por nga paaftësia për ta përkthyer dashurinë në gjuhën emocionale të tjetrit.

Një burrë mund të thotë: “Unë të dua.” Por nëse gjatë dhimbjes së saj ai bëhet ironik, indiferent, racional i ftohtë, ose mbrojtës i egos së vet, gruaja fillon të dyshojë jo vetëm te dashuria e tij, por edhe te vlera e saj personale.

Karen Horney fliste për ankthin bazë që lind kur njeriu nuk ndihet emocionalisht i sigurt. Në marrëdhënie, kjo pasiguri krijon sjellje të ndryshme: disa bëhen shumë të varur emocionalisht, disa agresivë, disa të ftohtë. Dhe shumë çifte nuk e kuptojnë se nuk po luftojnë kundër njëri-tjetrit; po luftojnë kundër plagëve të vjetra që aktivizohen brenda marrëdhënies.

Kjo është arsyeja pse një debat i vogël ndonjëherë shpërthen në një stuhi të madhe emocionale. Nuk është fjala vetëm për atë moment. Është historia emocionale e secilit që futet në bisedë. Një fjali mund të prekë një plagë të fëmijërisë, një ndjenjë refuzimi, një mungesë sigurie që personi e ka mbartur prej vitesh.

Donald Winnicott do të thoshte se njeriu ka nevojë për një “holding environment”, një hapësirë emocionale ku mund të ekzistojë pa frikë. Në një marrëdhënie të shëndetshme, partneri bëhet pikërisht kjo hapësirë. Jo gjykatës. Jo avokat me logjikën e ftohtë. Por vend ku emocionet mund të ekzistojnë pa turp.

Shumë burra nuk e kuptojnë se një grua qetësohet më shumë nga një fjali si: “E kuptoj pse u ndjeve kështu.” sesa nga: “Po ta shpjegoj pse nuk ka kuptim.” Sepse emocioni nuk bindet me argument. Emocioni qetësohet kur ndihet i parë dhe i dëgjuar. 

Dhe ndoshta tragjedia moderne është se njerëzit kanë mësuar të debatojnë, por jo të dëgjojnë. Kanë mësuar të mbrojnë egon, por jo zemrën e personit që duan. Kanë mësuar të fitojnë diskutimin, por duke humbur afërsinë emocionale.

Viktor Frankl besonte se nevoja më e thellë e njeriut është kuptimi. Në dashuri, kuptimi nuk është vetëm të dish çfarë thotë tjetri; është të ndiesh pse e thotë. Dhe kur një grua ndihet e kuptuar emocionalisht, shumë konflikte humbasin fuqinë e tyre, sepse nuk kanë më nevojë të bërtasin për t’u dëgjuar.

Pra, një marrëdhënie nuk prishet gjithmonë nga tradhtia, mungesa e parave, apo problemet e jashtme. Shpesh prishet nga grumbullimi i vogël i momenteve ku njëri nuk u ndje i kuptuar nga tjetri. Nga ato çaste të heshtura ku zemra tha: “Po flas, por nuk po më dëgjon askush.”

Dhe ndoshta dashuria më e pjekur nuk është ajo që jep përgjigjet më të zgjuara, por ajo që di të qëndrojë pranë një zemre të trazuar pa e bërë të ndihet gabim për emocionet e saj.

....

Përplasjet identitare 

Njeriu rrallëherë e sheh tjetrin ashtu siç është realisht. Shpesh ai e sheh përmes frikërave të veta, bindjeve të veta, ideologjisë së vet, plagëve të veta dhe nevojës së tij psikologjike për t’i ndarë njerëzit në “tanët” dhe “ata”. Dhe ndoshta kjo është një nga tragjeditë më të vjetra të historisë njerëzore: fakti që individi shpesh nuk e gjykon të vërtetën sipas përmbajtjes së saj, por sipas flamurit që mban ai që e thotë ose e bën.

Një njeri bën bamirësi dhe vlerësohet si fisnik, derisa ndryshon identitetin fetar apo ideologjik. Në momentin që ndryshon etiketa, ndryshon edhe interpretimi moral i të njëjtës vepër. Dje ishte “humanist”, sot bëhet “i dyshimtë”. Dje ishte “patriot”, sot bëhet “i manipuluar ose manipulues”. Vepra mbetet pothuajse e njëjtë, por gjykimi ndryshon. Dhe pikërisht këtu fillon labirinti psikologjik i paragjykimit njerëzor.

Sigmund Freud do të thoshte se njeriu nuk është aq racional sa pretendon. Shumë gjykime që duken logjike në sipërfaqe burojnë në të vërtetë nga impulse të pavetëdijshme: frika nga tjetri, nevoja për siguri identitare, agresiviteti i shtypur, ankthi kolektiv. Shoqëritë shpesh krijojnë “armikun simbolik” jo sepse ai është domosdoshmërisht i rrezikshëm, por sepse mendja njerëzore ka nevojë psikologjike për projeksion. Freudi e pa qartë se individi nuk e përballon lehtë konfliktin e brendshëm, ndaj shpesh ia projekton “tjetrit” pjesët e veta të errëta. Kështu lind demonizimi.

Kur një individ gjykohet jo për atë që bën, por për grupin ku bën pjesë, kemi hyrë në territorin e psikologjisë fisnore. Carl Gustav Jung do ta quante këtë aktivizim të “hijes kolektive”. Shoqëritë krijojnë imazhe simbolike të “tjetrit”: tradhtari, armiku, i huaji, i pafeu, ekstremisti, barbari. Këto figura nuk ndërtohen gjithmonë mbi realitetin objektiv, por mbi frikërat dhe komplekset kolektive të grupit. Jungu besonte se individi dhe shoqëria shpesh refuzojnë të pranojnë errësirën e tyre morale, prandaj e projektojnë atë mbi grupet e tjera. Kështu lind fenomeni ku “ne” jemi gjithmonë të moralshëm, ndërsa “ata” gjithmonë të dyshimtë.

Në këtë mënyrë, identiteti bëhet filtër i së vërtetës. Njeriu nuk pyet më: “A është e mirë kjo vepër?” por: “Kush e bëri?” “A i përket grupit tim?” “A përputhet me narrativën time?”

Dhe në momentin që morali varet nga identiteti i autorit dhe jo nga vetë veprimi, lind standardi i dyfishtë moral. Erich Fromm do të argumentonte se kjo ndodh sepse njeriu ka frikë të mendojë i pavarur. Ai kërkon siguri psikologjike brenda turmës. Të mendosh kundër grupit kërkon kurajë ekzistenciale. Është më e lehtë të urresh atë që urren turma sesa të analizosh objektivisht.

Fromm e kuptoi se shumë njerëz nuk e ndërtojnë moralin mbi parime universale, por mbi nevojën për përkatësi. Dhe kjo është arsyeja pse individi mund të justifikojë padrejtësinë kur e bën “i yni”, por ta demonizojë kur e bën “tjetri”. Kjo nuk është logjikë morale; është instinkt tribal i veshur me gjuhë morale.

Albert Bandura do të shtonte se ky mekanizëm mësohet socialisht. Njerëzit edukohen përmes modeleve. Një fëmijë që rritet në një ambient ku grupi tjetër përshkruhet vazhdimisht si i rrezikshëm, i ulët apo tradhtar, fillon ta përvetësojë këtë perceptim si të vërtetë absolute. Kështu krijohen stereotipet kolektive. Shoqëria nuk transmeton vetëm kulturë; ajo transmeton edhe paragjykime.

Dhe sa më shumë polarizohet shoqëria, aq më pak individi sheh njerëz dhe aq më shumë sheh etiketa. Në vend të individit konkret, ai sheh “myslimanin”, “të krishterin”, “të majtin”, “të djathtin”, “shqiptarin”, “të huajin”. Kjo është ajo që filozofia e quan esencializëm identitar: bindja se grupet kanë “thelbe morale të pandryshueshme”. Në këtë mënyrë individi zhduket dhe zëvendësohet nga stereotipi.

Karen Horney do ta lidhte këtë edhe me ankthin bazik të individit. Njerëzit që ndihen të pasigurt psikologjikisht kanë më shumë nevojë për ndarje të forta identitare. Kur individi nuk ndihet i qëndrueshëm brenda vetes, ai kërkon siguri tek grupi. Dhe grupi i jep një iluzion force: “Ne jemi të mirët.” “Ata janë problemi.”

Kjo ul ankthin ekzistencial, por shkatërron objektivitetin moral.

Në fakt, shumë urrejtje kolektive nuk lindin nga analiza racionale, por nga nevoja emocionale për të pasur një “armik”. Shoqëritë e pasigurta psikologjikisht prodhojnë më shumë demonizim. Sepse urrejtja e organizuar shpesh i jep individit një ndjesi përkatësie që nuk arrin ta gjejë në vetvete.

Alfred Adler do të shihte në këtë edhe kompleksin e inferioritetit kolektiv. Shpesh grupet që ndihen historikisht të kërcënuara ose të pasigurta zhvillojnë nevojën për superioritet moral. Kjo është arsyeja pse disa komunitete ndërtojnë narrativa ku “ne” jemi gjithmonë viktima fisnike dhe “ata” gjithmonë manipulues apo agresorë. Ky mekanizëm shërben për të mbrojtur vetëvlerësimin kolektiv.

Por tragjedia fillon kur kjo psikologji bëhet normë shoqërore. Atëherë njeriu humbet aftësinë për të parë kompleksitetin individual. Ai nuk analizon më veprimin; analizon flamurin identitar. Dhe këtu hyn ajo që logjika e quan genetic fallacy - gabimi për të gjykuar një ide apo vepër nga origjina e saj dhe jo nga përmbajtja.

Carl Rogers do ta shihte këtë si dështim empatie. Rogers besonte se njeriu bëhet realisht njerëzor kur arrin të dëgjojë dhe të kuptojë tjetrin pa paragjykim paraprak. Por shoqëritë e polarizuara nuk edukojnë empati; ato edukojnë pozicionime. Individi mëson të reagojë para se të kuptojë. Të gjykojë para se të dëgjojë. Të etiketojë para se të analizojë.

Kjo është arsyeja pse debati modern shpesh nuk është debat idesh, por përplasje identitetesh. Njerëzit nuk mbrojnë gjithmonë argumente; mbrojnë veten e tyre psikologjike. Kur dikush kritikon bindjen e tyre, ata e përjetojnë si sulm personal. Kjo e bën racionalitetin pothuajse të pamundur.

Jacques Lacan do të argumentonte se individi ndërton identitetin përmes simbolikës sociale. Njeriu nuk jeton vetëm biologjikisht; ai jeton përmes gjuhës, narrativave dhe imazheve kolektive. Prandaj termat “patriot”, “tradhtar”, “besimtar”, “radikal”, “modern”, “prapanik” bëhen armë simbolike. Shoqëria nuk kontrollon vetëm trupin e individit; kontrollon mënyrën si ai e interpreton realitetin.

Në këtë pikë, paragjykimi nuk është më vetëm gabim logjik; bëhet strukturë psikologjike dhe kulturore.

B. F. Skinner do të tregonte se edhe shoqëria e shpërblen këtë sjellje. Në shumë raste, individi fiton miratim social kur sulmon grupin “armik” dhe ndëshkohet kur përpiqet të mbajë qëndrim të balancuar. Kështu polarizimi përforcohet vazhdimisht. Turma shpërblen besnikërinë ideologjike më shumë sesa ndershmërinë intelektuale.

Ndërkohë Viktor Frankl do të paralajmëronte për një rrezik edhe më të madh: kur njeriu humbet kuptimin universal të dinjitetit njerëzor. Shoqëritë fillojnë të dehumanizojnë grupet e tjera pikërisht në momentin kur individi shihet vetëm si përfaqësues i një etikete dhe jo si qenie njerëzore. Historia ka treguar se tragjeditë më të mëdha kolektive fillojnë gjithmonë me një proces psikologjik: zhdukjen e individualitetit moral të tjetrit.

Kur individi nuk shihet më si njeri, por si simbol i një grupi, atëherë padrejtësia fillon të justifikohet lehtë.

Rollo May do të thoshte se kjo lidhet edhe me frikën ekzistenciale të njeriut përballë pasigurisë. Ambiguiteti e frikëson mendjen njerëzore. Është më e lehtë ta ndash botën në “të mirë” dhe “të këqij” sesa të pranosh se realiteti është kompleks. Por pikërisht aty fillon pjekuria morale: kur individi kupton se njerëzit nuk janë plotësisht engjëj apo demonë, por qenie të përziera, kontradiktore dhe të ndikuara nga rrethana të shumta psikologjike e shoqërore.

Megjithatë, gjithë këta psikologë dhe filozofë duket sikur bashkohen në një ide të vetme: paragjykimi nuk është vetëm problem intelektual; është problem emocional, identitar dhe ekzistencial.

Njeriu nuk kapet fort pas ideologjisë vetëm sepse mendon se ka të drejtë. Shpesh ai kapet pas saj sepse ajo i jep identitet, siguri, përkatësi dhe ndjesinë se bota ka kuptim. Dhe kur një bindje bëhet pjesë e identitetit emocional, individi fillon ta mbrojë atë jo me racionalitet, por me instinkt mbijetese psikologjike.

Prandaj shoqëritë e polarizuara humbasin gradualisht aftësinë për gjykim racional. Ato nuk analizojnë më argumente; analizojnë flamuj. Nuk peshojnë më vepra; peshojnë përkatësi. Nuk kërkojnë më të vërtetën; kërkojnë konfirmim emocional.

Dhe ndoshta kjo është një nga sfidat më të mëdha të njeriut modern: të arrijë të shohë individin përtej etiketës. Të kuptojë se morali nuk ndryshon sipas fesë, kombësisë apo ideologjisë së autorit. Se e mira nuk bëhet më pak e mirë sepse e bëri “tjetri”, dhe e keqja nuk bëhet më pak e keqe sepse e bëri “i yni”.

Sepse momenti kur drejtësia fillon të matet me identitet dhe jo me parim, është momenti kur shoqëria fillon të humbasë jo vetëm racionalitetin, por edhe vetë njerëzoren.

Dhe pikërisht në këtë pikë lind pyetja më e dhimbshme filozofike: a e do realisht njeriu të vërtetën, apo kërkon vetëm një version të realitetit që e bën të ndihet psikologjikisht i sigurt?

Sepse në teori, shumica e njerëzve thonë se janë pro drejtësisë, racionalitetit dhe objektivitetit. Por në praktikë, mendja njerëzore shpesh nuk funksionon si një laborator logjik; ajo funksionon si një mekanizëm mbrojtës emocional. Dhe kjo është ajo që shumë psikologë modernë e kuptuan me brutalitet intelektual: njeriu nuk mendon gjithmonë për të zbuluar të vërtetën - shpesh mendon për të mbrojtur identitetin e vet.

Leon Festinger e quajti këtë disonancë konjitive. Sipas tij, kur njeriu përballet me një fakt që bie ndesh me bindjet e veta, ai përjeton tension psikologjik. Dhe në vend që ta ndryshojë bindjen, shumë herë ai deformon interpretimin e faktit. Kjo shpjegon pse njerëzit mund të shohin të njëjtin veprim dhe të nxjerrin përfundime krejtësisht të kundërta.

Nëse një person që i përket “grupit tonë” bën bamirësi, mendja thotë: “Kjo provon se ne kemi moral.”

Nëse të njëjtën gjë e bën “tjetri”: “Duhet të ketë prapavijë.”

Këtu nuk kemi më analizë të faktit, por mbrojtje të identitetit psikologjik. Sepse pranimi që “tjetri” mund të jetë po aq moral sa “ne”, e trondit strukturën emocionale mbi të cilën individi ka ndërtuar superioritetin e vet grupor.

Henri Tajfel e analizoi këtë përmes teorisë së identitetit social. Ai tregoi se njerëzit kanë tendencë të krijojnë favorizim ndaj grupit të tyre edhe kur ndarjet janë krejtësisht artificiale. Mjafton një etiketë minimale që mendja të fillojë të ndërtojë ndarje: “ne” dhe “ata”.

Dhe sapo krijohet kjo ndarje, lindin mekanizma pothuajse automatikë:

grupi ynë interpretohet me mirëkuptim,

grupi tjetër me dyshim,

gabimet tona relativizohen,

gabimet e tyre absolutizohen.

Kjo është arsyeja pse polarizimi ideologjik shpesh i ngjan fanatizmit fetar. Identiteti kolektiv bëhet më i rëndësishëm se vetë realiteti.

Gustave Le Bon ka thënë diçka edhe më shqetësuese: individi ndryshon kur bëhet pjesë e turmës. Në turmë, njeriu humbet pjesërisht individualitetin kritik dhe fillon të mendojë emocionalisht. Turma nuk funksionon si mendje analitike; funksionon si organizëm impulsiv. Prandaj në debate kolektive njerëzit shpesh bëhen më ekstremë sesa do të ishin individualisht.

Le Bon argumentonte se turma nuk kërkon kompleksitet. Ajo kërkon slogane të thjeshta, armiq të qartë dhe narrativa emocionale. Dhe pikërisht kjo e bën propagandën kaq të fuqishme. Një shoqëri e mbushur me tension emocional nuk ushqehet me argumente të thella, por me simbole identitare.

Stanley Milgram tregoi se individi mund të kryejë edhe padrejtësi të rënda kur autoriteti ideologjik ia justifikon moralisht. Eksperimentet e tij mbi bindjen ndaj autoritetit zbuluan diçka tronditëse: shumë njerëz nuk e braktisin moralin sepse janë domosdoshmërisht të këqij, por sepse ia delegojnë përgjegjësinë morale grupit, sistemit apo autoritetit.

Kjo lidhet drejtpërdrejt me paragjykimin identitar. Kur grupi yt të mëson se “ata” janë të rrezikshëm, tradhtarë apo të padenjë, ndërgjegjja fillon gradualisht të mpaket. Kështu lind dehumanizimi.

Philip Zimbardo e çoi më tej këtë ide me eksperimentin e burgut të Stanfordit. Ai tregoi se rolet sociale dhe identitetet kolektive mund të transformojnë sjelljen morale të individit. Një njeri që dje ishte i zakonshëm, sot mund të bëhet mizor nëse sistemi i jep pushtet dhe justifikim ideologjik.

Kjo është arsyeja pse historikisht propaganda gjithmonë fillon me etiketa: “ata janë problem”, “ata janë të rrezikshëm”, “ata nuk janë si ne”.

Sepse momenti kur individi pushon së parë tjetrin si qenie njerëzore dhe fillon ta shohë si kategori abstrakte, empatia fillon të vdesë.

Melanie Klein do ta shpjegonte këtë përmes mekanizmit të ndarjes primitive psikologjike. Mendja njerëzore, sidomos kur është emocionalisht e pasigurt, ka tendencë ta ndajë botën në “krejt të mirë” dhe “krejt të keqe”. Ky është një mekanizëm infantil mbrojtës që vazhdon edhe në politikë, fe dhe ideologji.

Prandaj njerëzit ekstremisht tribalë nuk e durojnë kompleksitetin. Ata kanë nevojë për një botë bardh e zi: “ne jemi morali”, “ata janë korrupsioni”.

Por realiteti njerëzor është shumë më i ndërlikuar.

Daniel Kahneman e analizoi këtë përmes teorisë së dy sistemeve të mendimit. Ai argumentonte se mendja njerëzore funksionon në dy mënyra:

Sistemi 1 - i shpejtë, emocional, intuitiv.

Sistemi 2 - i ngadaltë, analitik, racional.

Problemi është se shumica e gjykimeve ideologjike prodhohen nga Sistemi 1. Njeriu reagon emocionalisht ndaj identitetit dhe vetëm më pas kërkon argumente për ta justifikuar reagimin. Pra shpesh përfundimi emocional vjen i pari, ndërsa “logjika” përdoret më vonë si avokat mbrojtës.

Kjo lidhet drejtpërdrejt me atë që Jonathan Haidt e quajti “modeli intuitivist moral”. Haidt argumenton se njerëzit zakonisht nuk arrijnë në bindje morale përmes arsyetimit racional. Fillimisht ndiejnë intuitivisht se diçka është “e mirë” ose “e keqe”, pastaj ndërtojnë argumente për ta justifikuar atë ndjenjë.

Pra shumë debate nuk janë realisht beteja logjike. Janë përplasje intuitash morale dhe identitare.

Në këtë pikë bëhet e qartë pse shoqëritë e polarizuara e kanë kaq të vështirë dialogun real. Sepse secila palë mendon se po mbron të vërtetën, ndërsa në të vërtetë shpesh po mbron ekuilibrin e vet psikologjik.

Por atëherë lind pyetja: A ekziston një mënyrë më e shëndetshme për të menduar?

Këtu hyjmë në një nga teoritë më të rëndësishme mbi përdorimin e drejtë dhe të gabuar të logjikës: mendimi kritik dhe racionaliteti epistemik.

Karl Popper argumentonte se mendimi i shëndetshëm nuk konsiston në kërkimin e provave që na japin të drejtë, por në gatishmërinë për të testuar nëse mund të jemi gabim. Kjo është diferenca mes propagandës dhe racionalitetit.

Mendimi i gabuar funksionon kështu:

fillimisht zgjedh përfundimin,

pastaj kërkon argumente për ta mbrojtur,

refuzon informacionin kundërshtues,

demonizon kritikën.

Ndërsa mendimi racional funksionon ndryshe:

analizon faktet edhe kur janë kundër bindjeve personale,

ndan identitetin nga argumenti,

pranon kompleksitetin,

ndryshon mendim kur provat janë më të forta.

Kjo lidhet edhe me teorinë e Jean Piaget mbi pjekurinë njohëse. Piaget argumentonte se mendja e pjekur arrin të kuptojë se realiteti nuk është absolutisht bardh e zi. Pjekuria intelektuale fillon kur individi pranon se mund të ekzistojnë disa perspektiva njëkohësisht pa e kërcënuar identitetin e tij.

Pra, problemi më i madh nuk është se njerëzit gabojnë. Gabimi është pjesë e natyrës njerëzore. Problemi fillon kur individi dashurohet aq shumë me identitetin e vet ideologjik, sa nuk arrin më ta dallojë propagandën nga e vërteta.

Sepse logjika nuk është thjesht aftësi për të argumentuar. Edhe propagandisti argumenton. Edhe fanatiku argumenton. Edhe manipuluesi përdor “arsyetime”.

Logjika e shëndetshme kërkon diçka më të vështirë: përulësi intelektuale.

Kërkon aftësinë për të thënë: “mund të jem gabim.” “ndoshta po ndikohem emocionalisht.” “ndoshta po e gjykoj njeriun nga grupi dhe jo nga vepra.” “ndoshta po mbroj identitetin tim më shumë sesa të vërtetën.”

Dhe ndoshta pikërisht aty fillon mendimi real filozofik dhe psikologjik: jo kur njeriu fiton debatin kundër të tjerëve, por kur fillon të dyshojë ndershmërisht mbi mekanizmat e vet mendimorë.

.....

Çfarë dimë dhe sa e vërtetë është ajo që mendojmë se dimë?

Ka disa ngjarje në jetë që nuk vdesin nga mungesa e provave, por nga mënyra si tregohen. Ka të vërteta që nuk varrosen duke u zhdukur, por duke u riformuluar. Dhe ndoshta një nga gjërat më të frikshme që mund të kuptojë njeriu është fakti se realiteti nuk manipulohet gjithmonë duke ndryshuar ngjarjen; shpesh manipulohet duke ndryshuar gjuhën e ngjarjes. Një krim mbetet krim, një padrejtësi mbetet padrejtësi, një tradhti mbetet tradhti, por mënyra si rrëfehen mund t’i kthejë në heroizëm, në keqkuptim, në “rrethana”, në “gabime njerëzore”, ose madje në akte të domosdoshme. Kjo është arsyeja pse historia njerëzore nuk është vetëm histori faktesh, por histori narrativash. Dhe shumë herë, lufta më e madhe nuk bëhet për atë që ndodhi, por për atë se si do të kujtohet ajo që ndodhi.

Një hetues mund të dalë para mediave dhe të thotë se autori i një ngjarjeje kriminale ka vepruar me gjakftohtësi, me planifikim, me paramendim. Publiku krijon menjëherë figurën e përbindëshit moral. Njerëzit revoltohen, zemërohen, kërkojnë dënim. Pastaj kalon koha, ndryshojnë interesat, hyjnë ndikimet, paraja, politika, presioni apo korrupsioni, dhe po ai hetues fillon të përdorë një gjuhë tjetër. Tani autori nuk quhet më “kriminel i rrezikshëm”, por “person me trauma të thella”, “njeri i shtyrë nga kushtet sociale”, “individ që reagoi nën presion emocional”. Ngjarja është e njëjtë. Viktima është e njëjtë. Provat janë të njëjta. Ajo që ka ndryshuar është korniza morale me të cilën shoqëria e sheh ngjarjen. Dhe pikërisht këtu fillon manipulimi më i sofistikuar: jo zhdukja e së vërtetës, por transformimi i kuptimit të saj.

Njeriu zakonisht mendon se gënjeshtra lind kur shpiket diçka e pavërtetë. Por në të vërtetë, forma më inteligjente e manipulimit nuk është të shpikësh fakte të reja; është të marrësh fakte reale dhe t’u ndryshosh interpretimin. Sepse faktet e rreme mund të rrëzohen lehtë nga provat, ndërsa interpretimet janë elastike. Ato hyjnë në psikologjinë e njerëzve, në emocionet e tyre, në paragjykimet, në bindjet ideologjike dhe në nevojën e tyre për të besuar atë që u leverdis emocionalisht. Kjo është arsyeja pse dy njerëz mund të shohin të njëjtën ngjarje dhe të dalin me dy përfundime krejt të kundërta. Njëri sheh një protestë për drejtësi, tjetri sheh destabilizim. Njëri sheh një hero, tjetri sheh një tradhtar. Njëri sheh vetëmbrojtje, tjetri sheh agresion. Dhe shpesh, asnjëri nuk po gënjen plotësisht; ata thjesht po e lexojnë realitetin përmes filtrave të ndryshëm moralë, politikë, emocionalë dhe kulturorë.

Në jetën e përditshme kjo ndodh më shpesh sesa njerëzit e kuptojnë. Një person largohet nga shoqëria sepse është lodhur nga hipokrizia dhe zhurma e botës. Disa thonë: “Ai po ruan qetësinë shpirtërore.” Të tjerë thonë: “Është arrogant dhe mendjemadh.” Veprimi është identik. Interpretimi është i kundërt. Një grua vendos të heshtë pas një padrejtësie. Dikush thotë: “Sa e fortë është, po ruan dinjitetin.” Dikush tjetër: “Nuk ka argumente dhe po fshihet.” E njëjta heshtje, dy narrativa të kundërta. Një njeri bën bamirësi. Njëri e quan humanizëm, tjetri e quan hipokrizi për reklamë. Një politikan ndërton një rrugë. Mbështetësit e quajnë zhvillim, kundërshtarët propagandë elektorale. Në çdo rast, ngjarja nuk ndryshon; ndryshon pozicioni psikologjik i atij që e interpreton.

Kjo tregon një të vërtetë të rëndësishme filozofike: njeriu nuk jeton vetëm në botën e fakteve, por në botën e kuptimeve. Dhe kuptimet prodhohen nga gjuha. Fjalët nuk janë vetëm mjete komunikimi; ato janë armë perceptimi. Kur një media thotë “civilë të vrarë”, krijon dhimbje. Kur thotë “dëme kolaterale”, e zbut emocionalisht tragjedinë. Kur një shtet thotë “pushtim”, krijon figurën e agresorit. Kur thotë “operacion çlirues”, krijon figurën e shpëtimtarit. Kjo është arsyeja pse propaganda moderne nuk ka nevojë gjithmonë të shpikë. Asaj i mjafton të zgjedhë fjalët e duhura.

Psikologjikisht, truri i njeriut nuk është aq racional sa mendon vetja. Shumica e njerëzve reagojnë ndaj formulimit, jo ndaj analizës logjike. Nëse një ngjarje tregohet me emocione të forta, me etiketa morale, me ton dramatik, truri aktivizon menjëherë mekanizmat emocionalë dhe e humbet objektivitetin. Kjo është arsyeja pse manipuluesit e aftë nuk luftojnë për faktet; ata luftojnë për emocionin që lidhet me faktet. Sepse nëse kontrollon emocionin, kontrollon interpretimin. Dhe nëse kontrollon interpretimin, kontrollon përfundimin moral të njerëzve.

Një shembull i fuqishëm ndodh në histori. Shumë figura historike janë quajtur heronj në një epokë dhe tradhtarë në një tjetër. Jo sepse ndryshuan veprimet e tyre, por sepse ndryshoi pushteti që shkruante narrativën. Historia nuk është gjithmonë arkiv i së vërtetës; shpesh është arkiv i fitimtarit. Ai që kontrollon institucionet, mediat, librat dhe kujtesën kolektive, kontrollon mënyrën si do të interpretohet e kaluara. Prandaj një popull mund të rritet duke urryer dikë që një popull tjetër e adhuron. Një revolucion për dikë është çlirim; për dikë tjetër është katastrofë. Një luftëtar për dikë është martir; për dikë tjetër terrorist. Dhe tragjedia më e madhe është se shumë njerëz nuk kërkojnë më të vërtetën objektive; ata kërkojnë narrativën që u jep rehati psikologjike.

Kjo ndodh edhe në marrëdhëniet personale. Kur e do dikë, gabimet e tij i quan “dobësi njerëzore”. Kur e urren, të njëjtat gabime i quan “karakter i ulët”. Kur një mik që ti ke interes vonohet, thua “ka pasur hall”. Kur një tjetër mik që ti nuk ke interes vonohet, thua “është i papërgjegjshëm”. Pra nuk ndryshon veprimi; ndryshon emocioni yt ndaj personit. Kjo tregon se njerëzit shpesh nuk janë gjykues të drejtë të realitetit; ata janë avokatë të emocioneve të tyre.

Në filozofi ekziston një pyetje e rëndë dhe e frikshme: a është e vërteta ajo që ndodhi, apo ajo që shumica pranon si version të asaj që ndodhi? Sepse në shumë raste, njeriu i zakonshëm nuk ka akses te realiteti i pastër. Ai ka akses vetëm te narrativat që i serviren. Dhe kur një narrativë përsëritet mjaftueshëm, me autoritet, me emocione dhe me kontroll mediatik, ajo fillon të duket si e vërtetë absolute. Kështu lind propaganda. Jo si gënjeshtër brutale, por si menaxhim perceptimi.

Forma më e rrezikshme e korrupsionit nuk është korrupsioni financiar; është korrupsioni i kuptimit. Sepse kur korruptohet paraja, dëmtohet ekonomia. Kur korruptohet narrativa, dëmtohet vetë aftësia e shoqërisë për të dalluar drejtësinë nga padrejtësia. Atëherë njerëzit fillojnë të dyshojnë për gjithçka. Viktima mund të paraqitet si agresor dhe agresori si viktimë. I ndershmi mund të duket fanatik, ndërsa manipulatori mund të duket i arsyeshëm. Dhe në këtë mjegull interpretimesh, njeriu humbet busullën morale.

Prandaj mendja kritike është një nga mbrojtjet më të rëndësishme të njeriut. Të mendosh kritikisht nuk do të thotë të mohosh gjithçka; do të thotë të analizosh: kush po flet, pse po flet kështu, çfarë interesi ka, çfarë po thekson dhe çfarë po fsheh. Sepse shumë herë e vërteta nuk fshihet te ajo që thuhet, por te ajo që lihet jashtë. Një narrativë mund të jetë teknikisht e saktë dhe prapë manipuluese, nëse zgjedh vetëm ato pjesë të realitetit që i shërbejnë interesit të saj.

Pra, njeriu duhet të kuptojë se jo çdo version i një historie ka të njëjtën vlerë morale, edhe nëse përdor të njëjtat fakte. Ka narrativa që kërkojnë drejtësi dhe narrativa që kërkojnë kontroll. Ka narrativa që ndriçojnë realitetin dhe narrativa që e turbullojnë atë. Dhe ndoshta pjekuria më e madhe intelektuale është të kuptosh se e vërteta nuk mbrohet vetëm duke mbledhur prova, por edhe duke mbrojtur kuptimin e drejtë të tyre. Sepse në një botë ku gjithçka mund të riformulohet, rreziku më i madh nuk është që njerëzit të mos dinë çfarë ndodhi; rreziku më i madh është që të mos dinë më si ta interpretojnë drejt atë që ndodhi.

Ndoshta pika ku kjo temë bëhet edhe më e frikshme është kur kupton se manipulimi i narrativës nuk ndodh vetëm në politikë, në media apo në gjykata; ai ndodh çdo ditë brenda mendjes njerëzore. Njeriu nuk është vetëm viktimë e propagandës së jashtme, por shumë herë është edhe propagandues i vetvetes. Ai ndërton narrativa për të mbrojtur egon, për të justifikuar frikën, për të fshehur fajin, për të ruajtur identitetin që ka krijuar për veten. Dhe kjo është arsyeja pse dy njerëz që përjetojnë të njëjtën ngjarje mund të jetojnë dy realitete psikologjike krejt të ndryshme.

Sigmund Freud fliste për mekanizmat mbrojtës të mendjes, mënyrat se si njeriu deformon realitetin për të mos u përballur me dhimbjen ose fajin. Një person që tradhton mund të mos e pranojë kurrë veten si tradhtar; ai fillon të ndërtojë një narrativë ku viktima paraqitet si shkaktare e tradhtisë. Ai nuk thotë: “Unë gabova.” Ai thotë: “Më detyruan rrethanat.” “Më mungoi dashuria.” “Nuk më kuptonin.” Pra fakti mbetet i njëjtë, por mendja ndryshon interpretimin për të ruajtur ekuilibrin psikologjik. Ky quhet racionalizim. Njeriu shpesh nuk gënjen të tjerët fillimisht; ai gënjen veten dhe më pas fillon ta besojë gënjeshtrën e vet.

Leon Festinger e shpjegoi këtë me teorinë e disonancës kognitive. Kur sjellja e njeriut bie ndesh me moralin apo bindjet e tij, mendja krijon tension psikologjik. Dhe për ta ulur këtë tension, njeriu ndryshon narrativën. Një person që e konsideron veten të drejtë, por kryen një padrejtësi, ka dy zgjedhje: ose të pranojë se nuk është aq i drejtë sa mendonte, ose të ndryshojë interpretimin e padrejtësisë. Shumica zgjedhin të dytën, sepse egoja e njeriut e ka shumë të vështirë të shkatërrojë imazhin që ka krijuar për veten.

Prandaj një njeri që dikur dënonte korrupsionin mund të fillojë ta justifikojë atë sapo përfiton prej tij. Në fillim thoshte: “Vjedhja e shtetit është tradhti.” Më vonë thotë: “Të gjithë kështu bëjnë.” Sërish faktet nuk ndryshuan. Ndryshoi narrativa që i duhet mendjes për të jetuar me kontradiktën e vet.

Albert Bandura shpjegonte se njerëzit kanë aftësi të jashtëzakonshme për të çaktivizuar moralin përmes gjuhës. Ai e quante këtë “moral disengagement”. Një ushtar nuk thotë: “Po vras civilë.” Ai mund të thotë: “Po neutralizoj objektiva.” Një shtet nuk thotë: “Po censurojmë.” Thotë: “Po mbrojmë stabilitetin.” Një kompani nuk thotë: “Po manipulojmë klientët.” Thotë: “Po përdorim strategji marketingu.” Pra gjuha bëhet anestezi morale. Sa më sterile dhe teknike të bëhen fjalët, aq më pak ndjen ndërgjegjja peshën emocionale të realitetit.

Edhe Philip Zimbardo tregoi se mënyra si strukturohet narrativa sociale mund ta transformojë sjelljen e njeriut. Në eksperimentin e tij, studentët nuk ndryshuan biologjikisht brenda natës; ajo që ndryshoi ishte narrativa e rolit. Disa u quajtën “roje”, të tjerët “të burgosur”, dhe mendja filloi të sillet sipas identitetit që iu dha. Kjo tregon se shumë herë njerëzit nuk reagojnë ndaj së vërtetës objektive, por ndaj historisë që u thuhet për veten dhe të tjerët.

Solomon Asch provoi diçka edhe më të frikshme: se njeriu është i gatshëm të mohojë atë që sheh me sytë e vet vetëm për të mos dalë kundër narrativës kolektive. Në eksperimentet e tij, njerëzit jepnin përgjigje qartësisht të gabuara vetëm sepse grupi rreth tyre e quante të vërtetë gabimin. Kjo është arsyeja pse propaganda funksionon. Jo sepse të gjithë janë naivë, por sepse njeriu ka frikë të mbetet vetëm kundër shumicës.

Edhe Daniel Kahneman tregoi se mendja njerëzore përdor rrugë të shkurtra mendimi, heuristika, që e bëjnë shumë të lehtë manipulimin e narrativës. Nëse një media përsërit vazhdimisht një etiketë si: “i rrezikshëm”, “ekstremist”, “hero”, “patriot”, mendja fillon ta lidhë automatikisht personin me atë etiketë, edhe pa analizuar provat. Truri kërkon shpejtësi, jo gjithmonë saktësi. Dhe manipuluesit e dinë këtë.

Nga ana logjike, shumë narrativa manipuluese ndërtohen mbi gabime të sofistikuara arsyetimi. Një nga më të zakonshmet është “confirmation bias”, prirja për të kërkuar vetëm informacionin që mbështet atë që tashmë besojmë. Një person që urren një politikan do ta interpretojë çdo veprim të tij si provë korrupsioni. Një mbështetës fanatik do ta interpretojë të njëjtin veprim si sulm nga armiqtë politikë. Të dy shohin të njëjtën ngjarje, por secili mbledh vetëm ato pjesë të realitetit që ushqejnë bindjen e vet.

Në logjikë ekziston edhe gabimi i quajtur “equivocation”, ku e njëjta fjalë përdoret me kuptime të ndryshme për të manipuluar përfundimin. P.sh., një person mund të thotë: “Liria e fjalës duhet mbrojtur.” Pastaj përdor të njëjtën ide për të justifikuar shpifjen, urrejtjen ose manipulimin. Fjala “liri” ruhet, por kuptimi i saj deformohet sipas interesit të narrativës.

Një tjetër teknikë është “loaded language”, gjuha e ngarkuar emocionalisht. P.sh.: “reformë ekonomike” mund të tingëllojë pozitive, ndërsa: “shtrëngim ekonomik” tingëllon si dënim, edhe pse mund të përshkruajnë të njëjtën politikë. Pra fjala nuk informon vetëm; ajo programon reagimin emocional.

Në jetën reale kjo shihet qartë në marrëdhëniet njerëzore. Një prind që kontrollon tepër fëmijën mund ta quajë: “kujdes prindëror”. Fëmija mund ta përjetojë si: “mbytje emocionale”. Një partner xheloz mund ta quajë sjelljen e vet: “dashuri”. Tjetri e quan: “kontroll”. Një shef që ulërin ndaj punëtorëve mund ta quajë: “disiplinë profesionale”. Punëtorët e quajnë: “abuzim psikologjik”. E njëjta sjellje, narrativa të kundërta, sepse çdo njeri mbron pozicionin e vet moral.

Dhe ndoshta shembulli më tragjik ndodh në luftëra. Një nënë qan djalin e saj të vrarë dhe nuk e quan terrorist; e quan bir. Një shtet e quan kërcënim. Një tjetër e quan hero. Këtu kupton se narrativat nuk janë thjesht teori akademike; ato janë struktura që vendosin kush quhet hero dhe kush quhet armik. Kush meriton dhimbje dhe kush jo. Kush quhet viktimë dhe kush statistikë.

Prandaj një mendje e pjekur nuk duhet të magjepset menjëherë nga narrativa e parë që dëgjon, sidomos kur ajo vjen e paketuar me emocione të forta, etiketa absolute dhe pretendime morale ekstreme. Sepse shumë herë manipulimi nuk hyn në mendje duke të detyruar të besosh një gënjeshtër; hyn duke të bërë të mos dyshosh te mënyra si po të serviret informacioni. Dhe pikërisht këtu fillon liria reale intelektuale: kur njeriu nuk pyet vetëm “çfarë ndodhi?”, por edhe: “Kush përfiton nga ky interpretim?” “Pse po përdoren këto fjalë?” “Çfarë realiteti po më fshihet pas kësaj narrative?” “A po më jepet e vërteta, apo vetëm versioni më i dobishëm i saj?”

....

Turpi 

Ka disa fjali që në pamje të parë duken të ashpra, pothuajse fyese për natyrën njerëzore, por sa më thellë i mendon, aq më shumë kupton se ato nuk flasin vetëm për moralin, por për strukturën psikologjike të vetë njeriut. Një nga këto fjali është ajo që i atribuohet Sigmund Freud:

“Shenja e parë e budallallëkut njerëzor është mungesa e turpit.”

Kjo fjali nuk duhet kuptuar thjesht si kritikë morale ndaj njerëzve të pacipë. Në thelb ajo prek një dimension shumë më të thellë: marrëdhënien mes vetëdijes, ndërgjegjes, egos dhe aftësisë së njeriut për të reflektuar mbi vetveten. Sepse turpi, në kuptimin psikologjik dhe filozofik, nuk është vetëm emocion. Është mekanizëm vetëdijeje. Është një alarm i brendshëm që i tregon individit kufirin mes vetes dhe tjetrit, mes instinktit dhe moralit, mes dëshirës dhe përgjegjësisë.

Një qenie pa asnjë ndjenjë turpi nuk është domosdoshmërisht i lirë; shumë herë është thjesht i shkëputur nga vetëdija morale. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia njerëzore ka treguar vazhdimisht se njerëzit më të rrezikshëm nuk kanë qenë gjithmonë më të dhunshmit apo më agresivët, por ata që kanë humbur aftësinë për të ndier turp për atë që bëjnë.

Freudi e kuptoi se njeriu nuk drejtohet vetëm nga arsyeja. Brenda tij ekziston një luftë e vazhdueshme mes impulsit primitiv dhe strukturës morale. Ai e quajti këtë konflikt mes id-it, egos dhe superegos. Id-i kërkon kënaqësi të menjëhershme. Ego përpiqet të menaxhojë realitetin. Ndërsa superego përfaqëson normat morale, ndërgjegjen dhe kufirin etik. Turpi lind pikërisht aty ku individi kupton se ka kaluar një kufi moral apo njerëzor. Nëse kjo ndjenjë shuhet plotësisht, individi fillon gradualisht të humbasë aftësinë për vetëkontroll moral.

Por problemi bëhet më kompleks sepse shoqëria moderne shpesh e ngatërron mungesën e turpit me forcën, vetëbesimin apo “autenticitetin”. Shpesh njerëzit admirojnë individë që flasin pa filtër, që nuk ndiejnë përgjegjësi morale për fjalët apo veprimet e tyre, që krenohen me cinizmin dhe brutalitetin verbal. Kultura moderne në shumë raste e shpërblen pacipësinë, sepse ajo duket si siguri në vetvete. Por psikologjikisht, shumë herë kemi të bëjmë me diçka krejt tjetër: jo me vetëbesim të shëndetshëm, por me mpirje të ndërgjegjes.

Carl Gustav Jung do të thoshte se mungesa e turpit shpesh lidhet me mosnjohjen e “hijes” personale. Njeriu i pjekur psikologjikisht është ai që arrin të shohë errësirën brenda vetes dhe të mos identifikohet plotësisht me të. Por individi primitiv psikologjik nuk reflekton mbi veten. Ai projekton gjithçka jashtë vetes. Fajin gjithmonë e kanë të tjerët. Problemi është gjithmonë jashtë. Ai nuk njeh kufi të brendshëm moral sepse nuk ka hyrë kurrë realisht në dialog me vetveten.

Jungu e kuptoi se vetëdija e vërtetë lind kur njeriu përjeton përulësi përballë kompleksitetit të vet. Njeriu që nuk ndien turp për gabimet, manipulimin, arrogancën apo poshtërimin e të tjerëve, zakonisht nuk ka arritur një vetëdije reale psikologjike. Ai jeton i pushtuar nga egoja.

Dhe egoja, kur nuk kontrollohet nga vetëdija morale, fillon të krijojë iluzionin e madhështisë. Alfred Adler do ta lidhte këtë me kompleksin e inferioritetit të maskuar. Shpesh njerëzit më arrogantë dhe më të pacipë nuk janë më të fortët psikologjikisht, por më të brishtët. Ata kanë nevojë të duken të pathyeshëm sepse brenda ndihen të vegjël. Kjo është arsyeja pse disa individë nuk pranojnë kurrë gabime, nuk kërkojnë falje, nuk reflektojnë mbi sjelljen e tyre. Egoja e tyre nuk e përballon dot ndjesinë e cenueshmërisë.

Në këtë kuptim, mungesa e turpit nuk është gjithmonë forcë; shumë herë është mekanizëm mbrojtës kundër ndjenjës së inferioritetit.

Erich Fromm do ta shihte këtë edhe si simptomë të krizës moderne të karakterit. Ai argumentonte se shoqëritë moderne kanë filluar të humbasin ndjenjën e ndërgjegjes humaniste dhe e kanë zëvendësuar me ndërgjegje tregtare. Njeriu nuk pyet më: “A ishte kjo e drejtë?” por: “A më sjell përfitim?” “A më jep pushtet?” “A më bën të dukem superior?”

Në një kulturë të tillë, turpi fillon të shihet si dobësi. Përulësia interpretohet si paaftësi. Ndërsa agresiviteti verbal dhe egoizmi shpesh glorifikohen si inteligjencë sociale. Fromm paralajmëronte se kjo krijon individë funksionalë ekonomikisht, por të zbrazët moralisht.

Dhe pikërisht këtu lind një nga paradokset më të mëdha të qytetërimit modern: shoqëritë bëhen më të zhvilluara teknologjikisht, por jo domosdoshmërisht më të pjekura emocionalisht.

Karen Horney do të argumentonte se shumë sjellje pa turp burojnë nga ankthi bazik dhe nevoja neurotike për dominim apo miratim. Disa njerëz sulmojnë, poshtërojnë apo manipulojnë jo sepse janë të qetë psikologjikisht, por sepse ndihen të kërcënuar nga brenda. Kur individi nuk ka paqe me vetveten, ai fillon të ndërtojë një personalitet artificial mbrojtës.

Në këtë mënyrë, pacipësia bëhet maskë psikologjike.

Donald Winnicott do ta quante këtë “vetja e rreme”. Shumë individë krijojnë një identitet teatral për t’u dukur të fortë, të paprekshëm dhe dominues. Por sa më shumë njeriu largohet nga vetja autentike, aq më pak aftësi ka për introspeksion real. Dhe kur introspeksioni vdes, turpi fillon të shuhet bashkë me të.

Sepse turpi, në formën e tij të shëndetshme, nuk është armik i njeriut. Ai është shenjë se ndërgjegjja ende jeton.

Sigurisht, ekziston edhe turpi toksik - ai që e bën individin të ndihet pa vlerë për ekzistencën e vet. Carl Rogers e kuptoi se shumë njerëz janë rritur në familje ku janë turpëruar vazhdimisht për emocionet, dobësitë apo identitetin e tyre. Ky lloj turpi nuk ndërton moral; ndërton frikë dhe vetëurrejtje. Rogers besonte se njeriu shërohet kur ndihet i pranuar si qenie njerëzore dhe jo i gjykuar vazhdimisht.

Pra problemi nuk është vetë ndjenja e turpit, por mënyra si ajo ndërtohet. Ekziston një turp që mbron moralin dhe një turp që shkatërron personalitetin.

Viktor Frankl do të thoshte se njeriu humbet njerëzoren kur humbet ndjeshmërinë morale ndaj vetes dhe të tjerëve. Ai pa në kampet naziste se si individi mund të degradojë shpirtërisht kur sistemi ia mpin ndërgjegjen. Kur turpi zhduket plotësisht, njeriu fillon të justifikojë çdo gjë. Dhe kjo është pika ku lind rreziku ekzistencial.

Sepse turpi është i lidhur ngushtë me përgjegjësinë morale. Vetëm një njeri që ende ndien përgjegjësi mund të turpërohet për padrejtësinë, manipulimin apo mizorinë e vet.

Stanley Milgram dhe Philip Zimbardo treguan se njeriu mund të bëjë gjëra të tmerrshme kur përgjegjësia morale shpërndahet në grup ose autoritet. Dhe ajo që është tronditëse është se shumë individë nuk ndiejnë turp gjatë aktit, sepse bindja kolektive ua mpin ndërgjegjen personale.

Kjo është arsyeja pse turmat ideologjike shpesh bëhen më të pamëshirshme se individët e veçantë. Turma i jep individit iluzionin se nuk ka më nevojë për vetëgjykim moral. Dhe sapo kjo ndodh, turpi fillon të zhduket.

Daniel Kahneman do ta lidhte këtë me mënyrën si mendja njerëzore racionalizon sjelljen e vet. Shpesh individi nuk ndryshon sjelljen për t’iu përshtatur moralit; ai ndryshon interpretimin moral për t’iu përshtatur sjelljes së vet. Pra fillimisht bën diçka, pastaj ndërton justifikim logjik që të mos ndiejë turp.

Kjo është arsyeja pse njeriu është kaq i aftë të manipulojë vetveten.

Ndoshta problemi më i madh nuk është mungesa e inteligjencës, por mungesa e vetëdijes morale. Sepse budallallëku njerëzor nuk matet vetëm me mungesë dijeje. Ka njerëz shumë të ditur që janë emocionalisht primitivë. Ka njerëz intelektualisht brilantë që nuk kanë asnjë ndjeshmëri morale.

Dhe ndoshta pikërisht këtë donte të thoshte Freudi: shenja e parë e budallallëkut nuk është gabimi, sepse çdo njeri gabon; nuk është padituria, sepse çdo njeri nuk di diçka; por humbja e aftësisë për të reflektuar mbi veten, për të ndier kufirin moral dhe për t’u turpëruar kur shkel njerëzoren.

Sepse njeriu që nuk ndien më turp për padrejtësinë, manipulimin, poshtërimin apo arrogancën, gradualisht fillon të humbasë një nga gjërat më të rëndësishme që e bëjnë njeri: ndërgjegjen.

Dhe kur ndërgjegjja fillon të mpaket, ndodh një transformim shumë i rrezikshëm psikologjik: njeriu nuk e sheh më veten si qenie që duhet të përmirësohet, por si qenie që duhet vetëm të justifikohet. Kjo është pika ku fillon degradimi i heshtur i karakterit. Sepse individi që ende ka turp, ende ka mundësi reflektimi. Ndërsa ai që ka humbur plotësisht aftësinë për t’u turpëruar, zakonisht ka humbur edhe aftësinë për vetëkritikë reale.

Jean-Paul Sartre do ta lidhte këtë me konceptin e “bad faith” - vetëmashtrimi ekzistencial. Sipas Sartre-it, njeriu shpesh ikën nga përgjegjësia morale duke ndërtuar role artificiale për veten. Ai fshehet pas ideologjisë, profesionit, grupit, nacionalizmit apo statusit social, vetëm që të mos përballet me pyetjen më të vështirë: “A jam duke jetuar me ndershmëri ndaj vetes?”

Mungesa e turpit shumë herë nuk është shenjë lirie, por shenjë ikjeje nga vetëdija. Individi krijon një identitet teatral ku gjithmonë ka të drejtë, gjithmonë është viktimë, gjithmonë është superior. Dhe sa më shumë investon në këtë iluzion, aq më shumë largohet nga autenticiteti.

Martin Heidegger do të thoshte se shumica e njerëzve jetojnë në gjendjen që ai e quante “das Man” - jeta sipas turmës. Njeriu fillon të mendojë, të flasë dhe të reagojë sipas mendimit kolektiv. Në këtë gjendje, individi humbet marrëdhënien autentike me ndërgjegjen e vet. Ai nuk pyet më: “A është kjo e drejtë?” por: “Çfarë thonë të tjerët?” “Si dukem para grupit?”

Dhe pikërisht këtu lind një formë moderne e mungesës së turpit: kur njeriu nuk ka më turp nga padrejtësia, por ka frikë vetëm nga humbja e imazhit social. Kjo është arsyeja pse disa individë nuk pendohen realisht kur bëjnë keq; pendohen vetëm kur ekspozohen.

Lawrence Kohlberg e analizoi zhvillimin moral të njeriut në nivele. Sipas tij, ekzistojnë individë që funksionojnë në nivele primitive morale:

bëjnë “mirë” vetëm për të shmangur ndëshkimin,

ose për të marrë shpërblim dhe miratim.

Ndërsa niveli më i lartë moral arrihet kur individi vepron sipas parimeve universale, edhe kur kjo i kushton personalisht.

Kjo teori është jashtëzakonisht e rëndësishme për të kuptuar mungesën e turpit. Sepse shumë njerëz nuk ndalen nga ndërgjegjja, por vetëm nga frika e pasojave sociale. Nëse nuk do të gjykoheshin nga të tjerët, do të vazhdonin pa problem padrejtësinë, manipulimin apo poshtërimin. Kjo tregon se morali i tyre nuk është i brendshëm; është vetëm mekanizëm social kontrolli.

Hannah Arendt pa diçka edhe më tronditëse kur analizoi totalitarizmin: ajo e quajti “banaliteti i së keqes”. Arendt kuptoi se e keqja nuk kryhet gjithmonë nga monstra sadiste. Shpesh kryhet nga njerëz krejtësisht të zakonshëm që kanë humbur aftësinë për reflektim moral personal. Ata ndalojnë së menduari kritikisht dhe fillojnë të funksionojnë mekanikisht brenda sistemit.

Kjo lidhet drejtpërdrejt me mungesën e turpit. Sepse turpi lind nga aftësia për të parë veten nga jashtë. Nga aftësia për të pyetur: “Çfarë po bëhem?” “Çfarë po i bëj tjetrit?” “A do të mund ta mbaj këtë peshë brenda vetes?”

Kur kjo pyetje vdes, njeriu fillon të bëhet i rrezikshëm edhe pa e kuptuar.

Alice Miller argumentonte se shumë individë emocionalisht të pandjeshëm janë produkte të traumës së pashëruar. Një fëmijë që është poshtëruar vazhdimisht mund të rritet në dy drejtime: ose me turp toksik që e shkatërron, ose me mpirje emocionale ku humbet ndjeshmërinë ndaj të tjerëve.

Kjo është arsyeja pse disa njerëz bëhen mizorë pa ndier faj. Jo sepse kanë lindur pa shpirt, por sepse janë mësuar të mbijetojnë emocionalisht duke shtypur ndjeshmërinë.

Por shtypja e ndjeshmërisë ka kosto. Wilhelm Reich besonte se emocionet e pashprehura ngurtësohen edhe në trup. Njeriu që jeton vazhdimisht në arrogancë, agresivitet dhe mbrojtje egoje krijon tension të vazhdueshëm psikofizik. Trupi bëhet si armaturë. Dhe sa më shumë forcohet kjo armaturë emocionale, aq më pak individi ndien empati reale.

Reich do të thoshte se mungesa e turpit nuk është gjithmonë liri emocionale; shumë herë është paralizë emocionale.

Rollo May do ta lidhte këtë me ankthin ekzistencial. Shumë njerëz ikin nga turpi sepse turpi i detyron të përballen me dobësinë e tyre njerëzore. Dhe kjo është e frikshme. Është më e lehtë të sulmosh, të tallesh, të bëhesh cinik apo arrogant sesa të pranosh: “Po, gabova.” “Po, lëndova dikë.” “Po, ndoshta egoja ime po më verbon.”

Pranimi i kufijve të vet kërkon pjekuri psikologjike. Prandaj mungesa e turpit shpesh shoqërohet me infantilizëm emocional. Fëmija psikologjik nuk reflekton; reagon impulsivisht. Nuk pranon përgjegjësi; kërkon fajtorë.

Melanie Klein argumentonte se pjekuria emocionale fillon kur individi arrin të pranojë se edhe vetja edhe të tjerët janë qenie të përziera - me të mira dhe të këqija njëkohësisht. Por mendja primitive nuk e duron këtë kompleksitet. Ajo ka nevojë për ndarje absolute: “unë jam i drejtë”, “ata janë të këqij”.

Në këtë stad, mungesa e turpit bëhet pothuajse e pashmangshme, sepse egoja nuk lejon asnjë vetëkritikë reale.

Aaron Beck do ta analizonte këtë edhe përmes shtrembërimeve konjitive. Njerëzit ndërtojnë narrativa mendore që i mbrojnë nga ndjenja e fajit:

minimizojnë dëmin që shkaktojnë,

ekzagjerojnë gabimet e të tjerëve,

justifikojnë sjelljen e vet,

interpretojnë kritikën si sulm personal.

Kështu mendja krijon një sistem vetëmbrojtës ku individi ruan imazhin pozitiv për veten edhe kur sjellja e tij është destruktive.

Albert Ellis do të shtonte se njerëzit shpesh vuajnë jo vetëm nga emocionet, por nga bindjet irracionale për veten: “Unë duhet të kem gjithmonë të drejtë.” “Nëse dikush më kritikon, po më zhvlerëson.” “Nuk duhet të dukem kurrë i dobët.”

Këto bindje prodhojnë ego të brishta që nuk e tolerojnë turpin, sepse çdo pranim gabimi përjetohet si kërcënim ndaj identitetit.

Të gjitha këto teori duket sikur bashkohen në një të vërtetë të dhimbshme: mungesa e turpit nuk është gjithmonë shenjë force apo inteligjence. Shumë herë është simptomë e një ndërgjegjeje të mpakur, e një egoje të frikësuar ose e një personaliteti që nuk arrin të përballet me veten.

Sepse turpi i shëndetshëm nuk e poshtëron njeriun; e humanizon. Ai e ndalon individin para se të shkelë mbi tjetrin. E detyron të reflektojë. E kujton se nuk është qendra absolute e universit.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse njerëzit më të mençur në histori kanë qenë shpesh edhe më të përulur. Jo sepse nuk kishin forcë, por sepse vetëdija i bënte të kuptonin sa lehtë mund të gabojë njeriu.

Ndërsa budallallëku i vërtetë nuk është mungesa e dijes. Budallallëku fillon kur njeriu humbet aftësinë për t’u ndalur para pasqyrës së vetes dhe për të ndier atë shqetësim të brendshëm moral që quhet: turp.

Pas gjithë këtyre analizave, e gjithë natyra e këtij problemi përmblidhet në mënyrë të jashtëzakonshme në një thënie profetike të thjeshtë, por tepër të thellë:

“ Nëse nuk ke turp, bën çfarë të duash.”

Sepse momenti kur njeriu humbet turpin, ai fillon gradualisht të humbasë kufirin mes lirisë dhe shthurjes morale, mes vetëbesimit dhe arrogancës, mes forcës dhe mizorisë. Turpi i shëndetshëm është roja e heshtur e ndërgjegjes njerëzore. Dhe kur ajo rojë largohet, egoja mbetet pa frena.

....

Pjekuria emocionale dhe psikologjia pozitive 

Ka filluar të përhapet gjithnjë e më shumë një filozofi moderne që në pamje të parë duket e shëndetshme, por në thelb fsheh një problem të madh psikologjik dhe moral. Është ideja se njeriu duhet të konsumojë vetëm “energji pozitive”, vetëm lajme të bukura, vetëm mendime optimiste, vetëm njerëz që e bëjnë të ndihet mirë, vetëm përmbajtje që nuk e shqetëson emocionalisht. Disa njerëz kanë filluar të ndërtojnë një lloj izolimi psikologjik ku çdo gjë që u duket “negative” largohet menjëherë nga jeta e tyre: temat e rënda, vuajtjet e të tjerëve, padrejtësitë sociale, tragjeditë njerëzore, debatet e vështira, realitetet e hidhura, madje edhe njerëzit që kalojnë dhimbje.

Në fillim kjo duket si kujdes për shëndetin mendor. Por në shumë raste nuk është shëndet emocional; është arratisje emocionale. Dhe ka një ndryshim të madh mes paqes së brendshme dhe izolimit egoist nga realiteti. Sepse jeta nuk është ndërtuar vetëm mbi ndjenja pozitive. Vetë ekzistenca njerëzore është një përzierje e dritës dhe errësirës, gëzimit dhe humbjes, dashurisë dhe dhimbjes, shpresës dhe ankthit. Të kërkosh një jetë ku ekzistojnë vetëm emocionet e bukura është njësoj si të kërkosh një oqean pa dallgë. Mund të duket qetësi, por nuk është realitet.

Carl Gustav Jung do ta quante këtë refuzim të “hijes”. Jungu besonte se njeriu nuk bëhet i plotë duke mohuar pjesët e errëta të jetës, por duke mësuar të bashkëjetojë me to. Ai paralajmëronte se çdo gjë që individi shtyp apo refuzon ta shohë, nuk zhduket; thjesht zbret në pavetëdije dhe fillon ta kontrollojë nga brenda. Një shoqëri që kërkon vetëm pozitivitet artificial krijon individë emocionalisht të brishtë, sepse ata nuk mësojnë kurrë si të përballen me vuajtjen reale. Dhe kjo është një nga ironitë më të mëdha të kohës moderne: njerëzit flasin vazhdimisht për “forcë mendore”, por ndërtojnë jetë ku shmangin çdo përballje me realitetin e vështirë. Ata duan qetësi pa durim, lumturi pa sakrificë, vetëbesim pa reflektim, paqe pa kaluar më parë përmes kaosit të jetës.

Viktor Frankl, i cili përjetoi kampet naziste, e kuptoi ndoshta më mirë se kushdo se njeriu nuk rritet duke shmangur vuajtjen, por duke gjetur kuptim përballë saj. Frankl nuk tha kurrë se dhimbja është e bukur. Ai tha diçka shumë më të thellë: se njeriu bëhet realisht njeri kur arrin të ruajë njerëzoren edhe në përballje me errësirën. Dhe kjo kërkon forcë karakteri, jo arratisje psikologjike. Një individ që i mbyll sytë para çdo gjëje të rëndë mund të ruajë përkohësisht rehatinë emocionale, por humbet gradualisht lidhjen me realitetin njerëzor. Sepse bota nuk përbëhet vetëm nga momentet tona personale të rehatisë. Diku një nënë po qan për fëmijën e saj. Diku një popull po vuan nga lufta. Diku një njeri po përballet me vetminë, varfërinë, padrejtësinë apo sëmundjen. Dhe nëse individi vendos të mos shohë asgjë që e trazon emocionalisht vetëm për të mbrojtur komoditetin e vet psikologjik, atëherë ai fillon të humbasë diçka thelbësore: empatinë.

Erich Fromm argumentonte se shoqëria moderne po prodhon njerëz që konsumojnë emocione si produkte. Edhe pozitiviteti është kthyer në konsum psikologjik. Njerëzit kërkojnë vazhdimisht përmbajtje që i bën të ndihen mirë menjëherë, pa i sfiduar, pa i tronditur, pa i detyruar të reflektojnë. Por Fromm paralajmëronte se një jetë e orientuar vetëm drejt rehatisë emocionale prodhon individë narcistikë dhe emocionalisht të papjekur. Sepse pjekuria emocionale nuk matet nga aftësia për të ndier vetëm gëzim. Matet nga aftësia për të qëndruar njerëzor edhe përballë vuajtjes.

Rollo May do të thoshte se ankthi dhe dhimbja janë pjesë e pandashme e ekzistencës. Njeriu që përpiqet t’i eliminojë plotësisht ato nga jeta, në të vërtetë po përpiqet të eliminojë vetë kompleksitetin e të qenit njeri. Ankthi nuk është gjithmonë armik. Shumë herë ai është sinjal vetëdijeje. Vetëm një qenie e vetëdijshme për jetën, humbjen dhe përgjegjësinë mund të ndiejë ankth ekzistencial. Por kultura moderne e ka kthyer çdo shqetësim emocional në diçka që duhet shmangur menjëherë. Dhe kështu njeriu fillon të jetojë në një lloj steriliteti emocional. Ai nuk do të shohë lajme të rënda. Nuk do biseda të thella. Nuk do tema që e tronditin. Nuk do përballje me padrejtësinë. Ai kërkon vetëm atë që e mban psikologjikisht rehat. Por rehatia e vazhdueshme nuk ndërton karakter. Përkundrazi, shumë herë e dobëson atë.

Nassim Nicholas Taleb përdori termin “antifragjilitet” për të përshkruar sistemet që forcohen përmes vështirësive. Edhe karakteri njerëzor funksionon shpesh kështu. Një individ që nuk përballet kurrë me realitetin e vështirë bëhet emocionalisht i brishtë. Mjafton një krizë e vogël që ta destabilizojë. Ndërsa njeriu që mëson të përballet me jetën në kompleksitetin e saj zhvillon elasticitet psikologjik. Një karakter i fortë nuk ndërtohet duke shmangur errësirën, por duke mësuar të ecë përmes saj pa humbur veten.

Carl Rogers besonte se autenticiteti është kusht themelor për shëndetin psikologjik. Dhe autenticiteti do të thotë të pranosh jetën siç është, jo siç do të doje të ishte. Një njeri autentik nuk mohon dhimbjen, frikën apo tragjedinë. Ai i pranon si pjesë të përvojës njerëzore dhe mëson t’i përpunojë pa u shkatërruar prej tyre. Në fakt, shumë nga njerëzit që predikojnë “vetëm pozitivitet” nuk kanë paqe reale brenda vetes; ata thjesht kanë frikë nga përballja me emocionet e vështira. Pozitiviteti i tyre bëhet mekanizëm shmangieje. Ata nuk po ndërtojnë forcë mendore, por mure psikologjike.

Sigmund Freud do të argumentonte se emocionet e shtypura nuk zhduken. Nëse individi refuzon të përballet me realitetin negativ, ai thjesht e shtyn atë në pavetëdije. Por ajo që shtypet kthehet më vonë në forma të tjera: ankth, irritim, zbrazëti, agresivitet, depresion apo krizë identitare. Prandaj shmangia nuk është zgjidhje psikologjike; është shtyrje e konfliktit.

Albert Ellis dhe Aaron Beck do të shtonin se mendja e shëndetshme nuk funksionon duke mohuar realitetin, por duke mësuar si ta interpretojë dhe menaxhojë atë racionalisht. Forca mendore nuk është të mos ndjesh asgjë negative. Forca është të mos shembesh prej saj. Dhe pikërisht këtu qëndron diferenca mes rehatisë emocionale dhe karakterit të fortë. Një njeri me karakter të fortë nuk ikën nga realiteti, nuk mbyll sytë para vuajtjes, nuk ndërton lumturinë mbi indiferencën ndaj botës, nuk zgjedh vetëm lajmet që e bëjnë të ndihet mirë. Ai mëson të jetojë me kompleksitetin e jetës. Mëson të menaxhojë emocionet pa u bërë skllav i tyre. Mëson të ruajë shpresën pa mohuar tragjedinë. Mëson të ndihmojë të tjerët pa humbur veten. Dhe mbi të gjitha, mëson se pjekuria njerëzore nuk është izolim nga errësira, por aftësi për të mbajtur dritën ndezur edhe kur errësira ekziston. Sepse humanizmi i vërtetë nuk është të kërkosh vetëm qetësinë tënde personale. Humanizëm është të mos humbasësh ndjeshmërinë ndaj botës, edhe kur ajo të lëndon emocionalisht. Një njeri që sheh vetëm atë që e kënaq, gradualisht fillon të jetojë në një realitet artificial. Dhe realiteti artificial mund të japë rehati të përkohshme, por nuk ndërton as mençuri, as karakter, as ndërgjegje. Jeta nuk të pyet nëse dëshiron vetëm pjesët e bukura të saj. Jeta është e plotë vetëm sepse përmban të dyja: edhe dritën, edhe errësirën, edhe plagën edhe ilaçin. Edhe gëzimin, edhe humbjen. Edhe buzëqeshjen, edhe lotin. Dhe ndoshta forca më e madhe njerëzore nuk është të jetosh vetëm me pozitivitetin, por të arrish të mbetesh njeri përballë gjithçkaje që jeta sjell.

.....

Aliu (r.a.) kur e çliroi Hajberin vetëm me njërën dorë të tij, pa e ndihmuar askush, e shkuli njërën portë të këtij qyteti. Kurse kur e barti kufomën e gruas së tij Fatimes, tha: "Më ndihmoni". 

Nga dhimbja nuk kishte fuqi ta barte atë.

Për këtë arsye mos e nënvlerësoni lodhjen e zemrës, sepse lodhja e saj mund të jetë shkaktare e çdo lodhje tjetër.

Ka disa histori që nuk mbeten të gjalla vetëm për shkak të madhështisë së forcës fizike, por sepse fshehin brenda tyre një të vërtetë shumë më të thellë mbi natyrën njerëzore. Historia e Aliut është një nga ato histori që e zbërthen njeriun në mënyrën më dramatike të mundshme. Sepse aty përplasen dy forca: forca e trupit dhe pesha e zemrës. Dhe shpesh njeriu e kupton shumë vonë se lodhja më e rëndë nuk është ajo që bie mbi muskuj, por ajo që bie mbi shpirt. Shoqëria moderne ka krijuar një iluzion të rrezikshëm mbi forcën. Shumë njerëz mendojnë se njeriu i fortë është ai që nuk thyhet kurrë emocionalisht, ai që nuk qan, nuk rrëzohet, nuk ndalet, nuk kërkon ndihmë. Forca është reduktuar në performancë, rezistencë dhe dominim. Por psikologjia e thellë njerëzore tregon diçka krejt tjetër: qenia njerëzore nuk rrëzohet gjithmonë nga pesha që mban trupi, por nga pesha që nuk arrin ta mbajë zemra.

Sigmund Freud do të thoshte se dhimbja emocionale është një nga forcat më të fuqishme që ndikon gjithë strukturën psikike të njeriut. Humbja e një personi të dashur nuk është vetëm ngjarje emocionale; është tronditje e gjithë arkitekturës së brendshme. Kur individi lidhet thellësisht emocionalisht me dikë, ai nuk humbet vetëm praninë fizike të tij. Humbet një pjesë të vetes. Humbet kujtime, kuptime, zakone, identitet emocional. Dhe kjo është arsyeja pse dhimbja mund ta dobësojë njeriun më shumë sesa çdo lodhje fizike. Freudi e kuptoi se mendja dhe trupi nuk janë dy botë të ndara. Emocionet e rënda depërtojnë në trup. Pikëllimi lodh sistemin nervor, dobëson energjinë, ndryshon frymëmarrjen, tensionon muskujt dhe e bën njeriun të ndiejë sikur po bart një peshë të padukshme. Prandaj ka njerëz që mund të durojnë vite pune fizike, por shemben nga një humbje emocionale.

Carl Gustav Jung do ta shihte këtë histori si përplasje mes arketipit të luftëtarit dhe arketipit të njeriut të plagosur. Jungu besonte se brenda çdo njeriu jetojnë shumë identitete psikologjike njëkohësisht. Një njeri mund të jetë hero në betejë dhe fëmijë i thyer në dashuri. Mund të jetë i pathyeshëm përballë botës dhe krejt i pambrojtur përballë humbjes së një zemre që e donte. Kjo është tragjedia dhe bukuria e natyrës njerëzore: forca nuk e anulon ndjeshmërinë. Në fakt, shumë herë njerëzit më të fortë emocionalisht janë pikërisht ata që ndiejnë më thellë. Sepse vetëm një zemër që ka dashur realisht mund të thyhet aq fort.

John Bowlby, përmes teorisë së lidhjes emocionale, tregoi se lidhjet njerëzore janë biologjikisht dhe psikologjikisht themelore për ekzistencën tonë. Kur humbet një figurë me të cilën je lidhur thellësisht, truri nuk e përjeton vetëm si trishtim; e përjeton si kërcënim ekzistencial. Kjo është arsyeja pse dhimbja e humbjes mund të shkaktojë lodhje fizike, mpirje emocionale, çrregullim të përqendrimit dhe madje dobësi trupore. Pra kur thuhet se zemra mund ta lodhë trupin, kjo nuk është metaforë poetike. Është realitet psikologjik dhe biologjik.

Wilhelm Reich argumentonte se emocionet jetojnë edhe në trup. Pikëllimi nuk është vetëm mendim; është tkurrje fizike. Trupi rëndohet, shpatullat bien, fryma ngadalësohet, energjia shuhet. Njeriu fillon ta ndiejë veten sikur po mban një barrë të padukshme. Dhe sa më e thellë të jetë lidhja emocionale, aq më e rëndë bëhet ajo barrë. Kjo është arsyeja pse disa njerëz, pas humbjeve të mëdha, nuk arrijnë as të ngrihen nga krevati. Jo sepse janë të dobët fizikisht, por sepse shpirti ka hyrë në lodhje ekzistenciale.

Viktor Frankl do të thoshte se njeriu mund të përballojë pothuajse çdo vështirësi fizike kur zemra ka kuptim, por kur zemra plagoset thellë, edhe gjërat më të lehta bëhen të rënda. Humbja e një personi të dashur është një nga momentet ku njeriu përballet brutalish me boshllëkun ekzistencial. Ai kupton se ka dhimbje që nuk shërohen me forcë, me krenari apo me vullnet. Sepse jo çdo betejë fitohet me muskuj. Disa beteja zhvillohen në ringun e shpirtit.

Erich Fromm do të argumentonte se shoqëria moderne ka frikë nga ndjeshmëria. Ajo glorifikon njeriun “e fortë”, por shpesh tall njeriun që lëndohet emocionalisht. Nga burrat pritet të durojnë gjithçka pa u thyer. Të mos qajnë. Të mos tregojnë dhimbje. Por kjo është një nga gënjeshtrat më të mëdha psikologjike që ka ndërtuar kultura njerëzore. Sepse ndjeshmëria nuk është dobësi. Aftësia për të dashur thellë është pikërisht ajo që e bën njeriun të prekshëm ndaj dhimbjes. Dhe sa më e madhe të jetë dashuria, aq më e rëndë bëhet humbja.

Donald Winnicott do ta quante këtë autenticitet emocional. Një njeri real nuk është ai që fsheh plagët, por ai që pranon se i ka. Kërkimi i ndihmës nuk është shenjë dobësie; është shenjë njerëzore. Vetëm egoja primitive mendon se duhet të mbajë gjithçka vetëm. Në fakt, momenti kur një njeri i fortë pranon: “Nuk mundem vetëm,” është shumë herë moment më i madh force sesa vetë rezistenca fizike. Sepse kërkon më shumë kurajë të pranosh plagën sesa ta maskosh atë.

Rollo May do të thoshte se dashuria dhe dhimbja janë të pandashme. Vetëm ai që nuk lidhet kurrë me askënd nuk rrezikon të thyhet. Por një jetë pa lidhje të thella nuk është jetë e plotë. Kjo është arsyeja pse njerëzit më të ndjeshëm shpesh janë edhe ata që mbajnë barrët më të mëdha emocionale. Dhe megjithatë, pikërisht aty lind madhështia njerëzore: në faktin se njeriu vazhdon të dashurojë, edhe pse e di se një ditë mund të humbasë.

Carl Rogers besonte se shërimi fillon kur njeriu pranon veten në tërësinë e tij: forcën, dobësinë, lotin, lodhjen dhe nevojën për të tjerët. Shoqëria shpesh e idealizon pavarësinë absolute, por qenia njerëzore nuk është krijuar për të bartur gjithçka vetëm. Njerëzit kanë nevojë për mbështetje emocionale, për praninë e tjetrit, për duar që ndihmojnë kur zemra nuk ka më forcë. Sepse ndonjëherë trupi mund të vazhdojë, por zemra ndalon.

Daniel Kahneman do të shtonte se emocionet ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën si truri përjeton energjinë dhe lodhjen. Pikëllimi konsumon kapacitetin mendor. Mendja lodhet duke përpunuar humbjen, kujtimet, boshllëkun dhe dhimbjen. Kjo lodhje psikike pastaj përkthehet edhe në dobësi fizike. Pra “lodhja e zemrës” nuk është figurë romantike. Është realitet i thellë njerëzor. Pra, kjo histori nuk flet vetëm për një njeri të fortë që u dobësua nga dhimbja. Ajo flet për një të vërtetë universale: qenia njerëzore nuk matet vetëm nga fuqia për të ngritur pesha, por nga aftësia për të mbajtur plagët e shpirtit. Ka njerëz që mund të përballojnë luftëra, varfëri, lodhje fizike dhe vështirësi të pafundme, por shemben kur humbin dikë që e donin. Dhe kjo nuk i bën të dobët. Përkundrazi, kjo tregon se zemra e tyre ka qenë e gjallë. Sepse lodhja më e rëndë nuk është gjithmonë ajo që shihen nga sytë. Ka lodhje që nuk duken në trup, por që e shkatërrojnë njeriun nga brenda. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia dhe tragjedia e natyrës njerëzore: njeriu mund të jetë më i fortë se hekuri përballë botës, por krejt i pafuqishëm përballë dhimbjes së zemrës. Dhe pikërisht këtu fillon një nga paradokset më të mëdha të psikologjisë njerëzore: njeriu nuk rrëzohet gjithmonë nga ajo që është objektivisht më e rëndë, por nga ajo që zemra e tij e përjeton si më kuptimplotë. Dy njerëz mund të mbajnë të njëjtën barrë fizike, por të mos mbajnë të njëjtën barrë emocionale. Sepse dhimbja nuk matet vetëm me intensitetin e ngjarjes; matet me lidhjen shpirtërore që individi ka pasur me atë që humbet.

Alfred Adler do ta shpjegonte këtë përmes ndjenjës së përkatësisë dhe lidhjes njerëzore. Adler besonte se njeriu nuk është qenie e izoluar; ai jeton psikologjikisht përmes marrëdhënieve. Kur humbet një person që ka qenë pjesë e identitetit të tij emocional, individi ndien sikur është shkëputur një pjesë e strukturës së vet. Kjo është arsyeja pse pikëllimi nuk është thjesht trishtim; është krizë e kuptimit personal. Adler argumentonte se forca e karakterit nuk qëndron te mungesa e dhimbjes, por te aftësia për të vazhduar të jetosh njerëzisht pavarësisht saj. Dhe ndoshta kjo është një nga keqkuptimet më të mëdha të njerëzimit: njerëzit admirojnë forcën fizike sepse shihet, por nuk kuptojnë sa heroike është rezistenca emocionale që nuk duket.

Elisabeth Kübler-Ross, e njohur për teorinë e fazave të pikëllimit, tregoi se humbja kalon nëpër procese të thella psikologjike: mohimi, zemërimi,

pazari emocional, depresioni, pranimi.

Por ajo që është e rëndësishme është se këto faza nuk janë thjesht emocione të përkohshme. Ato ndikojnë në të gjithë organizmin njerëzor. Një zemër e plagosur e lodh mendjen, ndërsa një mendje e lodhur e dobëson trupin. Prandaj pikëllimi shpesh shoqërohet me rraskapitje fizike, pagjumësi, humbje energjie dhe ndjesi boshllëku.

Kjo është arsyeja pse disa njerëz, pas humbjeve të mëdha, ndihen sikur janë plakur vite brenda pak muajsh.

Jacques Lacan do të thoshte se njeriu nuk dashuron vetëm praninë fizike të tjetrit, por edhe kuptimin që ai person i jep ekzistencës së vet. Kur humbet dikë të dashur, nuk humbet vetëm një trup apo një zë. Humbet një pjesë të botës së brendshme. Humbet mënyrën si e shihje jetën përmes syve të atij personi. Prandaj dhimbja e humbjes shpesh është edhe krizë identitare: “Kush jam tani pa atë?” “Si vazhdon jeta kur mungon ai që i jepte kuptim shumë gjërave?” Kjo e bën lodhjen e zemrës shumë më të rëndë se lodhja fizike. Sepse trupi lodhet dhe pushon. Por zemra vazhdon të kërkojë atë që nuk ekziston më.

Abraham Maslow do ta lidhte këtë me nevojën njerëzore për dashuri dhe përkatësi. Maslow argumentonte se pas nevojave bazike fizike, një nga nevojat më të rëndësishme të njeriut është lidhja emocionale. Kur kjo lidhje thyhet, individi nuk humbet vetëm një marrëdhënie; humbet siguri emocionale, ndjenjë kuptimi dhe ekuilibër të brendshëm. Dhe pikërisht sepse dashuria është kaq themelore për natyrën njerëzore, humbja e saj mund të tronditë gjithë qenien.

Bessel van der Kolk, i cili studioi traumën psikologjike, tregoi se trupi “e mban mend” dhimbjen emocionale. Trauma dhe pikëllimi nuk jetojnë vetëm në kujtime; ato regjistrohen në sistemin nervor, në tensionin trupor, në frymëmarrje dhe në reagimet biologjike. Kjo shpjegon pse njerëzit e plagosur emocionalisht ndonjëherë ndihen fizikisht të paralizuar nga lodhja. Shpirti i rënduar fillon të ndikojë edhe biologjinë e njeriut.

Karen Horney do të shtonte se shumë njerëz përpiqen të fshehin dhimbjen për shkak të presionit social. Ata ndihen të detyruar të duken të fortë edhe kur janë duke u shembur nga brenda. Por shtypja e emocioneve nuk e eliminon dhimbjen; vetëm e thellon atë. Shoqëria shpesh i mëson njerëzit: “Mos qaj.” “Mos u dobëso.” “Mbaje veten.” Por psikologjikisht kjo mund të jetë shkatërruese. Sepse emocioni i papranuar nuk zhduket. Ai grumbullohet. Dhe sa më shumë shtypet, aq më e rëndë bëhet barra e zemrës.

Alice Miller argumentonte se një nga plagët më të mëdha të njerëzimit është mohimi i ndjenjave autentike. Kur individi nuk lejohet të përjetojë dhimbjen e vet natyrshëm, ai fillon të ndahet nga vetja. Dhe njeriu që ndahet nga vetja humbet gradualisht edhe paqen e brendshme. Kjo është arsyeja pse disa njerëz duken funksionalë nga jashtë, por brenda ndihen të rrënuar. Ata vazhdojnë të ecin, të punojnë, të buzëqeshin, por zemra e tyre është në lodhje të fshehur.

Melanie Klein do ta lidhte pikëllimin me frikën primitive të humbjes dhe braktisjes. Humbja e një personi të dashur aktivizon shtresat më të thella të cenueshmërisë njerëzore. Njeriu kupton se gjithçka që dashuron është e përkohshme. Dhe kjo vetëdije është një nga barrat më të rënda ekzistenciale. Sepse çdo dashuri e madhe fsheh brenda saj edhe frikën e humbjes.

Irvin Yalom do të thoshte se pikëllimi është çmimi që paguajmë për lidhjen njerëzore. Vetëm ai që nuk dashuron kurrë nuk rrezikon të thyhet. Por një jetë pa lidhje të thella është ekzistencë e zbrazët. Yalom argumentonte se njeriu bëhet realisht i gjallë vetëm kur guxon të lidhet emocionalisht, edhe pse e di se një ditë mund të vuajë. Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën dhimbjen kaq të rëndë: ajo lind nga dashuria.

Daniel Goleman do ta shihte këtë edhe përmes inteligjencës emocionale. Njeriu i fortë emocionalisht nuk është ai që nuk ndjen dhimbje, por ai që di ta përpunojë pa u shkatërruar prej saj. Inteligjenca emocionale nuk është mungesë emocionesh; është aftësia për të kuptuar, menaxhuar dhe jetuar me to. Dhe kjo kërkon pjekuri të jashtëzakonshme. Sepse është shumë më e lehtë të shtirësh forcë sesa të përballesh sinqerisht me plagët e tua.

Søren Kierkegaard do të thoshte se dhimbja është pjesë e pashmangshme e thellësisë njerëzore. Vetëm qenia që mendon, dashuron dhe lidhet shpirtërisht mund të vuajë kaq thellë. Por pikërisht kjo aftësi për të vuajtur është edhe prova se zemra ka qenë e gjallë. E gjithë kjo histori duket sikur na çon drejt një të vërtete shumë të thjeshtë dhe shumë njerëzore: ka plagë që nuk i sheh syri, por që e lodhin njeriun më shumë se çdo barrë fizike. Dhe ndonjëherë, njeriu që duket më i fortë përballë botës, është pikërisht ai që po zhvillon betejën më të rëndë brenda vetes. Sepse zemra ka një lodhje që muskujt nuk e kuptojnë. Dhe shpirti ka dhimbje që as forca më e madhe fizike nuk arrin t’i mbajë vetëm.

.....

Psikologjia e keqkuptuar 

Ka një keqkuptim shumë të përhapur në shoqërinë moderne: njerëzit mendojnë se psikologu është vetëm ai personi me diplomë në mur, me klinikë private, me tavolinë profesionale dhe me terminologji akademike. Sikur psikologjia të fillojë vetëm aty ku ekziston profesioni formal. Por e vërteta njerëzore është shumë më e thellë dhe shumë më e vjetër sesa institucionet moderne. Sepse para se të ekzistonin klinikat, universitetet apo terapitë bashkëkohore, njeriu gjithmonë ka kërkuar një qenie tjetër ku të mbështetet emocionalisht. Gjithmonë ka kërkuar dikë që ta dëgjojë, ta kuptojë, ta qetësojë, ta orientojë apo thjesht ta bëjë të ndihet më pak vetëm përballë jetës. Në këtë kuptim, psikologu nuk është vetëm profesion. Psikologu është funksion njerëzor. Mund të jetë një mik. Një nënë. Një gjyshe. Një burrë i urtë. Një grua që di të dëgjojë. Një i panjohur që të kupton më shumë sesa njerëzit që të njohin prej vitesh. Sepse ajo që e shëron njeriun shumë herë nuk është vetëm teoria; është ndjesia se dikush po e mban emocionalisht pa e gjykuar.

Carl Rogers e kuptoi këtë më mirë se shumë psikologë të tjerë. Rogers argumentonte se shërimi psikologjik fillon jo domosdoshmërisht nga teknikat klinike, por nga marrëdhënia autentike njerëzore. Ai besonte se individi transformohet kur përballet me: empati reale, pranueshmëri pa kushte, dhe autenticitet emocional. Pra njeriu nuk ka nevojë gjithmonë për dikë që ta analizojë si objekt klinik. Shpesh ka nevojë vetëm për dikë pranë të cilit nuk ka frikë të jetë vetvetja. Sa njerëz ka që nuk kanë shkuar kurrë te një psikolog profesionist, por janë shpëtuar nga një bisedë e vetme me dikë që dinte të dëgjonte? Dhe sa të tjerë kanë folur me “specialistë”, por janë larguar më bosh se më parë sepse nuk kanë ndier ngrohtësi njerëzore? Sepse mendja nuk hapet gjithmonë përballë autoritetit akademik. Ajo hapet përballë sigurisë emocionale.

Donald Winnicott do ta quante këtë “holding environment” - një hapësirë psikologjike ku individi ndihet i mbajtur emocionalisht. Winnicott besonte se shërimi fillon kur njeriu ndien se ekziston dikush që mund ta përballojë emocionalisht praninë e tij pa e refuzuar. Dhe kjo mund të ndodhë edhe jashtë çdo klinike. Mund të ndodhë në një kafene. Në një shëtitje nate. Në një bisedë të rastësishme. Në heshtjen pranë një njeriu që të jep paqe pa folur shumë. Sepse ndonjëherë njeriu nuk kërkon zgjidhje. Kërkon praninë e dikujt që e bën të ndihet i kuptuar.

Erich Fromm argumentonte se një nga sëmundjet më të mëdha të kohës moderne është izolimi emocional. Njerëzit jetojnë pranë njëri-tjetrit, por jo me njëri-tjetrin. Flasin shumë, por komunikojnë pak. Janë të lidhur teknologjikisht, por të shkëputur shpirtërisht. Prandaj ka kaq shumë vetmi në një epokë me kaq shumë komunikim. Dhe pikërisht për këtë arsye, një njeri që të dëgjon sinqerisht bëhet pothuajse terapeutik për shpirtin. Sepse shumë herë dhimbja nuk vjen vetëm nga problemet. Vjen nga ndjesia se askush nuk po të kupton.

Alfred Adler besonte se njeriu shërohet përmes ndjenjës së përkatësisë. Sipas tij, problemet psikologjike thellohen kur individi ndihet i izoluar emocionalisht nga të tjerët. Kjo është arsyeja pse një mik që të bën të ndihesh i pranuar mund të ndikojë më shumë në shëndetin tënd mendor sesa dhjetë këshilla teorike. Sepse zemra njerëzore nuk jeton vetëm me logjikë. Ajo jeton me lidhje.

John Bowlby, përmes teorisë së lidhjes emocionale, tregoi se njerëzit kanë nevojë biologjike dhe psikologjike për figura sigurie emocionale. Kjo nevojë nuk mbaron në fëmijëri. Edhe të rriturit kërkojnë njerëz pranë të cilëve ndihen emocionalisht të sigurt. Një psikolog i vërtetë, në kuptimin më njerëzor të fjalës, është pikërisht ai person pranë të cilit: nuk ndihesh i gjykuar, nuk ke nevojë të shtiresh, nuk ke frikë të tregosh dobësinë, dhe largohesh me më pak peshë në zemër. Sepse ndonjëherë terapia më e madhe nuk është analiza e thellë psikike. Është ndjesia: “më në fund dikush më kuptoi.”

Viktor Frankl do të thoshte se njeriu mbijeton shpirtërisht përmes kuptimit dhe lidhjeve njerëzore. Frankl pa në kushtet më çnjerëzore se njerëzit që kishin dikë për të cilin jetonin, dikë që i mbante emocionalisht gjallë, rezistonin më shumë psikologjikisht. Kjo tregon diçka shumë të rëndësishme: prania njerëzore mund të bëhet forcë ekzistence. Prandaj nuk duhet nënvlerësuar ndikimi që ka një njeri i mirë mbi psikikën e tjetrit. Ka njerëz që pa e ditur kanë shpëtuar jetë vetëm sepse kanë qenë aty në momentin e duhur.

Carl Gustav Jung besonte se njeriu transformohet përmes marrëdhënieve autentike. Shpesh ne e njohim veten më mirë kur dikush tjetër na sheh me sinqeritet. Kjo është arsyeja pse disa biseda të thella mbeten në kujtesë për vite të tëra. Ato nuk kanë qenë vetëm shkëmbim fjalësh; kanë qenë përplasje shpirtërash. Dhe ndonjëherë një njeri i zakonshëm arrin të depërtojë në shpirtin tënd më shumë sesa një profesionist. Jo sepse di më shumë teori, por sepse ka më shumë ndjeshmëri.

Abraham Maslow argumentonte se pas nevojave bazike fizike, njeriu ka nevojë për dashuri, përkatësi dhe vlerësim emocional. Kur individi ndien se ekziston dikush që e kupton dhe e mbështet, psikika fillon të stabilizohet. Kjo është arsyeja pse energjia njerëzore është reale psikologjikisht. Ka njerëz pranë të cilëve ndihesh i lodhur edhe pa arsye të dukshme. Dhe ka të tjerë pranë të cilëve ndihesh më i lehtë, më i qetë, më i kthjellët. Sepse emocionet janë ngjitëse.

Daniel Goleman, përmes teorisë së inteligjencës emocionale, tregoi se njerëzit transmetojnë gjendje emocionale te njëri-tjetri. Një individ emocionalisht i qetë dhe empatik mund të ndikojë drejtpërdrejt në sistemin nervor të tjetrit. Kjo është arsyeja pse ndonjëherë mjafton vetëm prania e një njeriu të mirë për të ndier qetësi. Jo çdo shërim vjen nga fjalët. Disa shërime vijnë nga mënyra si dikush të bën të ndihesh.

Rollo May do të thoshte se njeriu ka nevojë të ndihet “i parë” ekzistencialisht. Një nga dhimbjet më të mëdha njerëzore është të jetosh mes njerëzve dhe megjithatë të ndihesh i padukshëm. Prandaj një person që të dëgjon me vëmendje bëhet kaq i rëndësishëm psikologjikisht. Sepse dëgjimi i vërtetë është formë dashurie njerëzore. Sigurisht, kjo nuk do të thotë se profesionistët nuk janë të rëndësishëm. Ka plagë psikologjike që kërkojnë trajtim klinik serioz. Ka trauma, depresione dhe çrregullime që kanë nevojë për ndihmë profesionale. Por problemi fillon kur njerëzit mendojnë se psikologjia ekziston vetëm brenda zyrave profesionale. Në realitet, psikologjia fillon që në mënyrën si një njeri të sheh në sy kur je i thyer. Një njeri që të jep qetësi, të rikthen shpresë, të ndihmon të kuptosh veten, të largon barrën nga zemra, dhe të bën të ndihesh më mirë pasi largohesh prej tij, ka prekur një nga dimensionet më të thella të psikologjisë njerëzore. Sepse në fund, para se të ishte shkencë, psikologjia ishte nevojë njerëzore për mirëkuptim. Dhe ndoshta “psikologët” më të mëdhenj të jetës nuk kanë qenë gjithmonë ata me diploma, por ata njerëz që kanë ditur të mbajnë një shpirt tjetër kur ai po rrëzohej.

Por pikërisht këtu duhet bërë edhe një ndalesë kritike, sepse kjo ide - që çdo njeri i afërt, i ngrohtë apo empatik mund të jetë “psikolog” - megjithëse ka një të vërtetë të madhe njerëzore brenda saj, mund të bëhet edhe e rrezikshme nëse idealizohet pa kufi. Sepse jo çdo njeri që të dëgjon, të kupton. Jo çdo njeri që të jep qetësi, të shëron. Dhe jo çdo lidhje emocionale që të bën të ndihesh mirë, është domosdoshmërisht e shëndetshme psikologjikisht. Kjo është ana tjetër e realitetit që shumë njerëz nuk duan ta shohin.

Sigmund Freud paralajmëronte se njeriu shpesh projekton nevojat e veta emocionale mbi të tjerët. Kjo do të thotë se ndonjëherë individi nuk lidhet me dikë sepse ai person është realisht i mirë për të, por sepse ai person i aktivizon boshllëqe të vjetra emocionale: mungesën e dashurisë, mungesën e vëmendjes, nevojën për mbështetje, frikën nga vetmia. Pra fakti që ndihesh “mirë” pranë dikujt nuk është gjithmonë provë se ai person po të ndihmon psikologjikisht. Shpesh mund të jetë vetëm lehtësim emocional i përkohshëm. Ka njerëz që të japin ndjesi sigurie, por të mbajnë të varur emocionalisht. Ka njerëz që të dëgjojnë, por gradualisht të manipulojnë. Ka njerëz që të bëjnë të ndihesh i kuptuar, por të ushqejnë dobësinë në vend që të të ndihmojnë të rritesh. Dhe këtu hyn diferenca mes ngushëllimit dhe zhvillimit psikologjik.

Carl Gustav Jung do të thoshte se jo çdo marrëdhënie që të jep paqe është domosdoshmërisht transformuese. Ndonjëherë njerëzit kërkojnë individë që i mbajnë larg përballjes me hijen e tyre. Ata afrohen me ata që i qetësojnë, por jo me ata që i sfidojnë të rriten. Dhe kjo është shumë e rëndësishme psikologjikisht: njeriu nuk ka nevojë vetëm për mirëkuptim; ka nevojë edhe për pasqyrë. Sepse ekzistojnë njerëz që të përkëdhelin plagët, por nuk të ndihmojnë kurrë t’i shërosh. Të japin rehati, por jo zhvillim. Të japin varësi emocionale, jo pjekuri.

Erich Fromm do ta quante këtë “pseudo-dashuri” apo lidhje neurotike. Fromm argumentonte se shumë marrëdhënie ndërtohen jo mbi zhvillim reciprok, por mbi nevojë emocionale. Njerëzit nuk lidhen sepse e ndihmojnë njëri-tjetrin të rriten, por sepse i mpijnë përkohësisht vetmitë dhe frikërat e njëri-tjetrit. Kjo është arsyeja pse disa njerëz ndihen “mirë” vetëm kur dikush u thotë vazhdimisht atë që duan të dëgjojnë. Por psikologjia reale nuk është gjithmonë e rehatshme. Një psikolog i vërtetë - qoftë profesionist apo jo - ndonjëherë duhet edhe të të trazojë. Duhet të të detyrojë të shohësh gabimet e tua. Duhet të të përballë me vetëmashtret. Duhet të të nxjerrë nga iluzionet ku je rehatuar. Sepse shërimi nuk vjen gjithmonë nga qetësia. Shumë herë fillon nga përballja.

Aaron Beck dhe Albert Ellis treguan se mendja njerëzore është e mbushur me shtrembërime konjitive dhe bindje irracionale. Nëse dikush vetëm të ngushëllon pa të ndihmuar të kuptosh gabimet në mënyrën si mendon, ai mund të të bëjë të ndihesh më mirë për momentin, por jo domosdoshmërisht më mirë në afatgjatë. Për shembull: një mik mund të të justifikojë gjithmonë,

një familjar mund të të mbrojë verbërisht, një partner mund të të japë validim emocional të vazhdueshëm, por kjo nuk do të thotë se po të ndihmojnë të rritesh psikologjikisht. Ndonjëherë njeriu ka nevojë jo për dikë që i thotë: “Ti ke gjithmonë të drejtë,” por për dikë që i thotë: “Po gënjen veten.” Dhe kjo kërkon kurajë të rrallë emocionale.

Friedrich Nietzsche do të argumentonte se vuajtja dhe përballja me realitetin janë pjesë e domosdoshme e rritjes njerëzore. Një njeri që kërkon vetëm njerëz që e bëjnë të ndihet mirë, rrezikon të mbetet emocionalisht infantil. Sepse jeta nuk të zhvillon vetëm duke të ledhatuar; shumë herë të formon duke të thyer. Kjo nuk do të thotë se njeriu duhet të jetojë në dhimbje apo toksicitet. Por do të thotë se rehatia emocionale nuk është gjithmonë sinonim i së vërtetës.

Jean-Paul Sartre do të shtonte se njeriu ka aftësi të jashtëzakonshme për të ikur nga përgjegjësia personale. Shpesh individi kërkon njerëz që e ndihmojnë të ruajë iluzionin për veten, jo njerëz që e detyrojnë të shohë autenticitetin brutal të ekzistencës së tij. Kjo është arsyeja pse disa “këshillues” bëhen të rrezikshëm pa e kuptuar. Ata nuk ndihmojnë në zhvillimin psikologjik; ndihmojnë në ruajtjen e vetëmashtrimit.

Carl Rogers vetë, megjithëse theksonte empatinë dhe pranimin pa kushte, nuk besonte te rehatia boshe emocionale. Ai argumentonte se marrëdhënia terapeutike funksionon vetëm kur ekziston autenticitet real. Dhe autenticiteti do të thotë që ndonjëherë duhet të thuhet edhe e vërteta e vështirë. Sepse një njeri që të mban gjithmonë rehat mund të të pengojë të evoluosh.

Jordan Peterson do të thoshte se kuptimi i jetës nuk gjendet duke shmangur barrët, por duke mësuar si t’i mbash ato me dinjitet. Një person që vetëm të qetëson pa të nxitur drejt përgjegjësisë personale mund të të japë lehtësim afatshkurtër, por jo forcë karakteri. Dhe pikërisht këtu ndryshon psikologjia e thellë nga ngushëllimi sipërfaqësor.

Një psikolog i vërtetë - në kuptimin më njerëzor të fjalës - nuk është vetëm ai që të dëgjon. Është ai që: të kupton pa të përdorur, të mbështet pa të kontrolluar, të qetëson pa të dobësuar, të sfidon pa të poshtëruar, dhe të ndihmon të përballesh me veten pa të shkatërruar. Sepse ndonjëherë njerëzit që na bëjnë të ndihemi më mirë, nuk janë ata që na shërojnë më shumë. Dhe ndonjëherë njerëzit që na trazojnë më shumë, janë pikërisht ata që na detyrojnë të rritemi.

Pra, psikologjia nuk është vetëm art i ngushëllimit. Është edhe art i përballjes me të vërtetën. Dhe e vërteta njerëzore rrallëherë është plotësisht e rehatshme.

....

Pavetëdija në formimin tonë 

Ka diçka tragjike dhe njëkohësisht thellësisht njerëzore në mënyrën se si qenia njerëzore përsërit plagët e veta. Shpesh njerëzit mendojnë se zgjedhjet e tyre bëhen me vetëdije të plotë, sikur çdo vendim të lindë nga logjika e kthjellët e momentit. Por psikologjia moderne, psikanaliza, neuroshkenca dhe filozofia ekzistenciale tregojnë diçka shumë më të ndërlikuar: shumë herë ne nuk zgjedhim lirisht. Ne rikthehemi tek ajo që na është bërë familjare emocionalisht, edhe kur ajo na shkatërron..Dhe kjo është arsyeja pse njeriu shpesh e gjen veten duke jetuar të njëjtën histori me fytyra të ndryshme.

Një person që është lënduar nga refuzimi mund të vazhdojë të kërkojë njerëz emocionalisht të paarritshëm.

Një person që është rritur në kaos mund të ndihet i zbrazët në qetësi.

Një person që është mësuar me dashuri të kushtëzuar mund të mos dijë si të pranojë dashurinë e shëndetshme.

Një person që është mësuar të luftojë për vëmendje mund të ndihet i pavlefshëm kur nuk duhet të vuajë për të marrë dashuri. Dhe paradoksi më i madh është ky: shumë njerëz nuk vuajnë sepse nuk e dinë se çfarë i lëndon. Vuajnë sepse e dinë, por prapë nuk arrijnë të ndalen. 

Jungu e kuptoi këtë ndoshta më thellë se kushdo tjetër kur tha: “Derisa ta bësh të pavetëdijshmen të vetëdijshme, ajo do të udhëheqë jetën tënde dhe ti do ta quash fat.” Kjo fjali nuk është vetëm reflektim filozofik. Është një diagnozë e natyrës njerëzore. Jungu besonte se shumica e njerëzve jetojnë të drejtuar nga mekanizma të pavetëdijshëm që janë ndërtuar shumë herët në jetë. Përvojat e fëmijërisë, mënyra si kemi marrë dashuri, mënyra si jemi ndier të sigurt ose të refuzuar, krijojnë modele të brendshme që më pas fillojnë të drejtojnë zgjedhjet tona pa e kuptuar ne vetë..Dhe pikërisht këtu lind fenomeni i përsëritjes psikologjike. Ne nuk kërkojmë domosdoshmërisht lumturinë. Ne kërkojmë atë që sistemi ynë emocional e njeh si “shtëpi”, edhe kur ajo shtëpi ka qenë e mbushur me plagë.

Freud e quajti këtë repetition compulsion - detyrimi i pavetëdijshëm për të ripërsëritur përvoja të vjetra emocionale. Freud vuri re se njerëzit shpesh rikthehen vazhdimisht te situata që i lëndojnë. Jo sepse kënaqen me vuajtjen, por sepse psikika përpiqet në mënyrë të pavetëdijshme të “rishkruajë” plagën e vjetër.

Një fëmijë që nuk mori dashuri të qëndrueshme mund të rritet duke kërkuar partnerë emocionalisht të paqëndrueshëm.

Një individ që u rrit mes kritikës mund të ndihet çuditërisht “normal” vetëm në marrëdhënie ku ndihet i pavlerësuar. Sepse truri nuk pyet: “A është kjo e mirë për mua?” Ai pyet: “A e njoh këtë ndjesi?” Dhe ajo që është e njohur krijon iluzionin e sigurisë, edhe kur është shkatërruese.

Bowlby dhe teoria e tij e lidhjes emocionale shpjegon pse marrëdhëniet tona të para ndikojnë aq fort në gjithë jetën emocionale. Bowlby argumentonte se mënyra si jemi lidhur emocionalisht me figurat kryesore në fëmijëri krijon “modelet e brendshme të marrëdhënieve”.

Nëse dashuria ishte e paqëndrueshme, individi mund të zhvillojë ankth emocional.

Nëse dashuria ishte e ftohtë, ai mund të mësojë të shmangë afërsinë.

Nëse dashuria vinte me frikë, kritika apo kontroll, ai mund ta ngatërrojë tensionin me dashurinë.

Prandaj ka njerëz që ndihen më të tërhequr nga kaosi sesa nga qetësia. Sepse sistemi nervor është mësuar me mbijetesë, jo me paqe.

Fromm argumentonte se trupi dhe sistemi nervor ruajnë kujtimet emocionale edhe kur mendja përpiqet t’i harrojë. Trauma nuk jeton vetëm në mendime; ajo regjistrohet në reagimet automatike të trupit: në tension, në frikë, në mënyrën si reagojmë ndaj afërsisë, në mënyrën si shmangim intimitetin, në mënyrën si sulmojmë apo tërhiqemi emocionalisht. Kjo është arsyeja pse disa njerëz reagojnë me panik ndaj braktisjes edhe kur nuk ekziston rrezik real. Sistemi nervor nuk po jeton në të tashmen. Ai po rikthen të kaluarën. Mendja krijon “skemë” të brendshme - bindje automatike për veten dhe botën.

“Nuk jam i denjë për dashuri.”

“Njerëzit gjithmonë largohen.”

“Duhet të luftoj për t’u pranuar.”

“Nëse tregoj dobësi, do të lëndohem.”

Këto bindje nuk janë gjithmonë të vetëdijshme. Por ato ndikojnë mënyrën si interpretojmë çdo marrëdhënie dhe çdo situatë. Dhe pastaj ndodh diçka tragjike: individi fillon të krijojë realitete që përforcojnë plagën e tij të vjetër.

Ai zgjedh njerëz që e refuzojnë.

Ai shmang ata që e duan sinqerisht.

Ai saboton qetësinë sepse qetësia i duket e huaj.

Jo sepse dëshiron të vuajë, por sepse pavetëdija kërkon vazhdimësi.

Psikologjia konjitive do ta lidhte këtë me “veten e rreme” që individi krijon për të mbijetuar emocionalisht. Shumë njerëz mësojnë që në fëmijëri të fshehin nevojat reale, emocionet reale dhe autenticitetin e tyre për të marrë pranimin e të tjerëve. Dhe më vonë ata vazhdojnë të jetojnë përmes roleve: shpëtimtari, i forti, ai që duron gjithçka, ai që kënaq të gjithë, ai që nuk kërkon asgjë. Por brenda tyre vazhdon të jetojë një plagë që nuk është dëgjuar kurrë.

Shumë nga mekanizmat tanë emocionalë janë strategji mbijetese të ndërtuara kundër ankthit të hershëm. Disa njerëz afrohen tepër me të tjerët për të mos ndier braktisje.

Disa tërhiqen emocionalisht për të mos u lënduar.

Disa kërkojnë kontroll për të mos ndier pafuqinë e dikurshme. Por problemi është se strategjitë që dikur na ndihmuan të mbijetonim, më vonë mund të fillojnë të na shkatërrojnë marrëdhëniet.

Shumë sjellje njerëzore lindin nga ndjenja e inferioritetit dhe nevoja për kompensim. Një individ që dikur është ndier i pavlerë mund të kërkojë vazhdimisht validim, kontroll apo superioritet emocional. Dhe kështu shpesh marrëdhëniet nuk ndërtohen mbi dashuri të qetë, por mbi plagë që kërkojnë konfirmim.

Pra, njeriu vazhdimisht kërkon te të tjerët atë pjesë të munguar të vetes. Kjo është arsyeja pse disa njerëz lidhen jo me personin real përballë, por me fantazinë psikologjike që projektojnë mbi të. Shumë marrëdhënie nuk janë takim i dy njerëzve.

Janë takim i dy plagëve.

Transformimi fillon vetëm kur individi arrin të pranojë veten pa maska. Sepse ndryshimi nuk ndodh përmes urrejtjes ndaj vetes, por përmes vetëdijes dhe autenticitetit. Dhe kjo është ndoshta pika më e rëndësishme: një model nuk është identitet. Është një mekanizëm i mësuar.

Truri krijon rrugë nervore automatike bazuar në përsëritje. Sa më shumë përsëritet një reagim emocional, aq më automatik bëhet ai. Kjo do të thotë se sjelljet tona nuk janë gjithmonë “karakter”; shpesh janë qarqe nervore të stërvitura nga përvoja.Por neuroplasticiteti tregon edhe diçka jashtëzakonisht shpresëdhënëse: ajo që është ndërtuar, mund të rindërtohet.

Truri mund të krijojë shtigje të reja.

Sistemi nervor mund të mësojë siguri.

Individi mund të mësojë dashuri pa frikë.

Mund të mësojë kufij pa faj.

Mund të mësojë qetësi pa sabotim.

Por kjo kërkon diçka që shumë njerëz e shmangin:

përballjen me vetveten. Sepse ndryshimi real nuk fillon kur njeriu thjesht kupton plagën. Fillon kur ndalon së identifikuari me të.

Njeriu nuk është i dënuar nga e kaluara e tij. Ai ka aftësinë të zgjedhë kuptimin dhe drejtimin e jetës së vet, edhe pasi është plagosur. Dhe ndoshta kjo është shpresa më e madhe psikologjike: fakti që modelet tona nuk janë fat. Ato janë histori që sistemi ynë nervor mësoi për të mbijetuar. Dhe ajo që është mësuar mund të çmësohet. Ajo që është automatike mund të bëhet e vetëdijshme. Ajo që dikur ishte plagë, një ditë mund të bëhet urtësi.

Sepse njeriu nuk transformohet duke ikur nga e kaluara. Transformohet kur mëson ta shohë atë pa u robëruar më prej saj.

....

Dija si memorie dhe dija si ndërgjegje 

Ka një dallim të madh mes njeriut që ka mbushur mendjen me informacion dhe atij që ka ndërtuar urtësi. Ky dallim nuk shihet menjëherë në mënyrën si flet, sepse të dy mund të përdorin fjalë të bukura, teori të ndërlikuara dhe argumente të forta. Por shihet me kalimin e kohës, në mënyrën si reagojnë ndaj jetës, ndaj njerëzve, ndaj dhimbjes, ndaj pushtetit, ndaj kritikës dhe ndaj vetvetes. Sepse dija mekanike mund të mbushë kujtesën, por jo domosdoshmërisht ndërgjegjen. Kjo është arsyeja pse ekzistojnë njerëz tepër të ditur që mbeten emocionalisht të cekët, moralisht të paformuar dhe njerëzisht të pazhvilluar. Kanë lexuar shumë, por nuk kanë reflektuar thellë. Kanë mësuar teori, por nuk kanë kuptuar njeriun. Kanë stërvitur mendjen për të ruajtur informacion, por jo shpirtin për të kuptuar jetën. Prandaj thuhet me të drejtë: " ka njerëz që dijen e kanë mësuar në mënyrë mekanike, dhe herë pas here duhet të përdorin “grason e urtësisë”, sepse përndryshe u zë ndryshk." Kjo metaforë është shumë më e thellë sesa duket. Sepse ndryshku nuk e shkatërron menjëherë hekurin. Ai fillon ngadalë, në qetësi, duke i marrë forcën nga brenda. Edhe mendja njerëzore mund të ndryshket kështu. Jo nga mungesa e informacionit, por nga mungesa e reflektimit, vetëdijes dhe urtësisë.

Kjo quhet inflacion intelektual. Jungu paralajmëronte se shumë njerëz identifikohen aq fort me dijen dhe intelektin e tyre, sa humbin kontaktin me thellësinë e vetvetes. Ata fillojnë të besojnë se të dish shumë do të thotë automatikisht të kuptosh shumë. Por Jung e dinte se mendja mund të bëhet edhe maskë. Një njeri mund të përdorë dijen për të fshehur pasiguritë, zbrazëtinë emocionale apo mungesën e pjekurisë shpirtërore. Dhe atëherë dija nuk bëhet mjet ndriçimi, por mekanizëm egoje. Kjo është arsyeja pse disa njerëz dinë të flasin për emocionet, por nuk dinë t’i menaxhojnë ato. Dinë të flasin për moralin, por jo ta jetojnë. Dinë të flasin për jetën, por jo ta kuptojnë. Sepse ekziston një ndryshim i madh mes njohjes konceptuale dhe transformimit të brendshëm. Sokrati e kuptoi këtë shumë shekuj më parë kur tha: “E vetmja gjë që di është se nuk di asgjë.” Kjo nuk ishte përulësi boshe intelektuale. Ishte vetëdije e thellë mbi kufijtë e mendjes njerëzore. Sokrati e dinte se sa më shumë mëson njeriu, aq më shumë kupton kompleksitetin e realitetit. Ndërsa mendja mekanike ndodh shpesh e kundërta: sa më shumë informacion grumbullon, aq më shumë fillon të mendojë se ka kuptuar gjithçka. Dhe pikërisht aty fillon ndryshku i mendjes: kur dija pushon së qeni kërkim dhe kthehet në arrogancë.

Piaget argumentonte se inteligjenca reale nuk është ruajtja mekanike e informacionit, por aftësia për t’u përshtatur, reflektuar dhe rindërtuar mënyrën si kuptojmë botën. Piaget besonte se mendja zhvillohet kur individi përballet me kontradikta dhe detyrohet të rishikojë bindjet e veta. Por mendja mekanike ka frikë nga kjo.

Ajo nuk kërkon të kuptojë. Kërkon të konfirmojë atë që tashmë di. Prandaj ka njerëz që lexojnë shumë, por nuk ndryshojnë kurrë. Dija hyn në kujtesë, por nuk prek karakterin.

Froom do të thoshte se shoqëria moderne ka krijuar kulturën e konsumimit të dijes. Njerëzit grumbullojnë citime, teori, diploma dhe informacion, njësoj siç grumbullojnë objekte materiale. Por Fromm argumentonte se ekziston një dallim mes “të pasurit dije” dhe “të qenit i urtë”. Sepse mund të zotërosh informacion pa u transformuar prej tij. Dhe kjo shihet qartë te njerëzit që flasin vazhdimisht për etikë, empati, vetëdije apo spiritualitet, por në jetën reale mbeten egoistë, arrogantë dhe emocionalisht primitivë. Kjo ndodh sepse informacioni nuk e ndryshon automatikisht njeriun. Reflektimi po.

Shumë njerëz ndërtojnë një “vetvete të rreme” intelektuale. Ata mësojnë si të tingëllojnë të zgjuar, si të duken të kulturuar, si të projektojnë imazhin e njeriut të ditur, por brenda mbeten emocionalisht të papjekur. Sepse mendja mund të stërvitet për performancë, ndërsa urtësia kërkon përballje të sinqertë me vetveten. Dhe kjo përballje është shumë më e vështirë sesa të lexosh libra.

Daniel Kahneman tregoi se mendja njerëzore funksionon shpesh në mënyrë automatike dhe mekanike. Ai foli për dy sisteme të mendimit:

- mendimi i shpejtë, automatik dhe intuitiv,

- dhe mendimi i ngadaltë, reflektiv dhe analitik.

Shumë njerëz jetojnë pothuajse tërësisht në mënyrën automatike të të menduarit. Edhe dijen e përdorin mekanikisht: përsërisin ide, citime dhe teori pa reflektuar realisht mbi to. Kjo është arsyeja pse mund të takosh njerëz tepër të lexuar që reagojnë emocionalisht si fëmijë kur kritikohen.

Sepse informacioni nuk e ka kaluar kurrë filtrin e vetëdijes së thellë.

Rogers besonte se njeriu rritet vetëm kur është autentik me veten. Rogers e dinte se ekziston rreziku që individi të ndërtojë identitet mbi atë që “di”, jo mbi atë që “është”. Dhe sa më shumë njeriu lidhet me imazhin e të diturit, aq më e vështirë bëhet të pranojë gabimin, pasigurinë apo injorancën e vet. Por urtësia fillon pikërisht aty:

te aftësia për të pranuar kufijtë e mendjes së vet.

Freud ta lidhte këtë me kompensimin psikologjik. Shumë njerëz përdorin dijen për të kompensuar ndjenjat e inferioritetit. Ata ndërtojnë superioritet intelektual për t’u ndier më të vlefshëm. Prandaj ndonjëherë njerëzit më agresivë në debat nuk janë më të sigurtit, por më të pasigurtit. Kanë nevojë të fitojnë intelektualisht sepse emocionalisht nuk ndihen të mjaftueshëm. Kjo është arsyeja pse dija pa urtësi mund të prodhojë arrogancë. Ndërsa urtësia prodhon përulësi.

Frankl besonte se kuptimi i jetës nuk gjendet te grumbullimi i dijes, por te transformimi i brendshëm që ajo krijon. Frankl pa njerëz shumë të kulturuar që humbën njerëzoren në situata ekstreme, dhe njerëz të thjeshtë që ruajtën dinjitetin, empatinë dhe moralin. Kjo e çon njeriun drejt një pyetjeje shumë të rëndësishme:

çfarë vlere ka dija nëse nuk të bën më njerëzor? Sepse qëllimi i dijes nuk është vetëm të mbushë mendjen. Është të zgjerojë ndërgjegjen.

Zhvillimi më i lartë njerëzor nuk është inteligjenca e ftohtë, por vetërealizimi. Dhe vetërealizimi kërkon integrim: të mendjes, emocioneve, etikës,

vetëdijes, dhe karakterit. Një mendje që vetëm ruan informacion pa zhvilluar urtësi mbetet e fragmentuar. Prandaj ka njerëz shumë inteligjentë që nuk dinë të jetojnë në paqe me veten.

Shumë të arsimuar, por emocionalisht kaotikë.

Shumë racionalë, por moralisht të zbrazët. Sepse urtësia nuk matet vetëm me atë që di.

Matet me mënyrën si ajo dije ndryshon mënyrën si jeton.

Një thënie që më ka pëlqyer është : “Më mirë një kokë e formuar mirë sesa një kokë e mbushur me çdo gjë.” Dhe ndoshta ky është thelbi i gjithë problemit modern. Shoqëria po prodhon njerëz me mendje të mbushura, por jo domosdoshmërisht të formuara. Sepse informacioni është kudo. Por urtësia kërkon diçka shumë më të rrallë: heshtje,

reflektim, vetëkritikë, përvojë, dhimbje, dhe kurajë për të parë veten pa maska. Pra, dija mekanike është si një mjet metalik që lihet pa përdorim të vërtetë: fillon të ndryshket. Jo sepse i mungon materiali, por sepse i mungon jeta. Dhe “grasoja e urtësisë” është pikërisht ajo që e mban mendjen njerëzore të gjallë: përulësia për të mësuar, guximi për të reflektuar, dhe aftësia për ta kthyer dijen në vetëdije njerëzore. Sepse mendja që vetëm grumbullon informacion mund të bëhet bibliotekë.

Por vetëm mendja që reflekton thellë mund të bëhet dritë.

.....

Logjika dhe emocionet 

"Jo çdo herë emocioni të çon në vendime të gabuara dhe jo çdo herë logjika të çon në vendime të drejta."

Një nga mitet më të përhapura të kohës sonë është ideja se emocioni është armiku i arsyes dhe se logjika është gjithmonë rruga drejt së vërtetës. Shpesh dëgjojmë njerëz që thonë: “Mos vepro me zemër, vepro me mendje”, sikur mendja dhe zemra të ishin dy ushtri që luftojnë njëra-tjetrën. Sikur emocionet të ishin burim i gabimit dhe logjika burim i pagabueshmërisë. Por realiteti njerëzor është shumë më kompleks. Historia e filozofisë, psikologjisë dhe shkencës së logjikës tregon se jo çdo emocion është irracional dhe jo çdo logjikë është e drejtë. Në fakt, disa nga krimet më të mëdha njerëzore janë kryer me logjikë të ftohtë, ndërsa disa nga aktet më të mëdha të guximit, dashurisë dhe sakrificës janë lindur nga emocione të thella. Problemi nuk është emocioni apo logjika në vetvete. Problemi është marrëdhënia mes tyre.

Kur emocionet shohin atë që logjika nuk e sheh

Damasio revolucionarizoi mënyrën si e kuptojmë vendimmarrjen. Për shumë kohë shkenca mendonte se njeriu merr vendime kryesisht përmes logjikës. Por Damasio zbuloi se njerëzit që kishin humbur aftësinë për të përjetuar emocione për shkak të dëmtimeve neurologjike, megjithëse ruanin inteligjencën dhe logjikën, bëheshin pothuajse të paaftë për të marrë vendime. Ata mund të analizonin pafundësisht opsionet, por nuk arrinin të zgjidhnin. Pse? Sepse emocionet nuk janë pengesë për vendimmarrjen. Ato janë pjesë e saj. Emocioni është një sistem informacioni. Ai përmbledh përvoja, kujtime, intuita, sinjale të pavetëdijshme dhe i paraqet mendjes një orientim të shpejtë. Prandaj ndonjëherë zemra e kupton rrezikun përpara se mendja ta artikulojë.

Jung dhe urtësia e pavetëdijes

Jungu besonte se njeriu nuk është vetëm qenie racionale. Brenda tij ekziston një botë e tërë simbolesh, intuitash, arketipesh dhe përvojash të pavetëdijshme. Kur një njeri ndien se diçka nuk shkon, pa mundur ende ta shpjegojë logjikisht, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se është irracional. Ndonjëherë pavetëdija ka vënë re diçka që vetëdija ende nuk e ka përpunuar. Prandaj Jung paralajmëronte kundër tiranisë së racionalizmit ekstrem. Sepse jo gjithçka që është e vërtetë mund të shprehet menjëherë në formë silogjizmi.

Daniel Kahneman dhe kufijtë e logjikës

Daniel Kahneman tregoi se mendja jonë nuk funksionon si makinë logjike. Ai foli për dy sisteme mendimi. Sistemi i parë është intuitiv, emocional dhe i shpejtë. Sistemi i dytë është analitik, logjik dhe i ngadaltë. Por Kahneman nuk tha kurrë se sistemi logjik është gjithmonë superior. Përkundrazi. Ai tregoi se edhe mendimi racional bie vazhdimisht në kurthe, paragjykime dhe iluzione. Njeriu mund të ndërtojë argumente tepër logjike mbi premisa krejtësisht të gabuara. Dhe kur premisat janë të gabuara, përfundimi mund të jetë perfekt logjikisht dhe njëkohësisht krejtësisht i gabuar.

Aristoteli dhe kufijtë e silogjizmit

Aristoteli, themeluesi i logjikës formale, e dinte shumë mirë këtë problem. Logjika nuk garanton të vërtetën. Ajo garanton vetëm që përfundimi të rrjedhë saktë nga premisat. Nëse themi:

- Të gjithë zogjtë fluturojnë.

- Pinguini është zog.

- Prandaj pinguini fluturon.

Argumenti është logjikisht i ndërtuar. Por përfundimi është faktikisht i gabuar sepse premisa e parë është e pasaktë. Kjo është arsyeja pse logjika nuk mund të zëvendësojë realitetin. Ajo duhet të bashkëpunojë me të.

David Hume dhe skllavëria e arsyes

Hume bëri një deklaratë që tronditi filozofinë: “Arsyeja është dhe duhet të jetë skllave e pasioneve.” Ai nuk donte të thoshte se emocionet duhet të sundojnë verbërisht. Ai donte të tregonte se logjika nuk krijon qëllime. Logjika vetëm tregon rrugën. Janë emocionet, dëshirat, vlerat dhe idealet që përcaktojnë se ku duam të shkojmë. Logjika mund të të ndihmojë të ndërtosh një urë.

Por nuk mund të të tregojë pse duhet ta ndërtosh.

Viktor Frankl dhe logjika pa kuptim

Frankl pa se njeriu nuk jeton vetëm me racionalitet. Njeriu jeton me kuptim. Një vendim mund të duket logjik nga jashtë dhe megjithatë të jetë katastrofik për shpirtin. Një punë me pagë të lartë mund të jetë zgjedhje logjike. Por nëse ajo shkatërron kuptimin e jetës së individit, a është vërtet zgjedhja më e mirë? Frankl do të përgjigjej:

Jo. Sepse njeriu nuk është makinë llogaritëse.

Erich Fromm dhe iluzioni i racionalitetit

Fromm paralajmëronte se njerëzit shpesh racionalizojnë atë që në të vërtetë është emocionalisht e motivuar. Shumë herë ne nuk marrim vendime logjike. Ne marrim vendime emocionale dhe më pas shpikim argumente logjike për t'i justifikuar. Kjo është arsyeja pse dy njerëz me të njëjtat fakte arrijnë në përfundime krejtësisht të kundërta. Jo sepse logjika është e ndryshme. Por sepse emocionet dhe identitetet që qëndrojnë pas saj janë të ndryshme.

Jean Piaget dhe pjekuria e mendimit

Piaget tregoi se zhvillimi intelektual nuk nënkupton thjesht më shumë logjikë. Ai nënkupton aftësinë për të parë perspektiva të ndryshme, për të korrigjuar bindjet dhe për të pranuar kompleksitetin. Mendja e papjekur kërkon përgjigje absolute. Mendja e pjekur mëson të jetojë me nuanca. Dhe pikërisht aty bashkohen emocioni dhe logjika.

Lawrence Kohlberg dhe logjika morale

Lawrence tregoi se logjika morale evoluon. Një njeri mund të përdorë logjikë për interes personal. Një tjetër për bindje shoqërore. Një tjetër për parime universale. Pra jo çdo logjikë është moralisht e barabartë. Dy njerëz mund të arsyetojnë në mënyrë logjike dhe megjithatë njëri të mbrojë padrejtësinë, ndërsa tjetri drejtësinë.

Kur logjika bëhet e rrezikshme

Historia është plot me shembuj ku logjika pa empati ka prodhuar katastrofa. Shumë sisteme shtypëse kanë qenë tepër logjike. Shumë diskriminime janë justifikuar me argumente të strukturuara. Shumë mizori janë mbështetur mbi racionalizime të kujdesshme. Sepse logjika është mjet. Jo busull morale. Një thikë mund të përdoret për të shpëtuar jetë në kirurgji ose për të vrarë. Logjika funksionon njësoj. Gjithçka varet nga vlerat që e drejtojnë. Urtësia lind nga bashkimi. Kjo është arsyeja pse psikologjia moderne po largohet gjithnjë e më shumë nga ideja e konfliktit mes zemrës dhe mendjes.

Shumë të tjerë argumentuan se pjekuria njerëzore nuk arrihet kur emocionet mposhten nga logjika.

Ajo arrihet kur emocionet kuptohen dhe logjika përdoret për t'i orientuar. Sepse emocionet pa logjikë mund të bëhen impulsive. Por logjika pa emocione mund të bëhet çnjerëzore. Dhe ndoshta urtësia e vërtetë nuk qëndron as te zemra e vetme, as te mendja e vetme. Ajo lind kur zemra i jep kuptim drejtimit dhe mendja i jep formë rrugës.

Prandaj është e vërtetë: Jo çdo herë emocioni të çon në vendime të gabuara dhe jo çdo herë logjika të çon në vendime të drejta. Sepse njeriu nuk është vetëm qenie logjike. Nuk është vetëm qenie emocionale. Ai është një përzierje e ndërlikuar kujtimesh, instinktesh, arsyetimesh, vlerash, përvojash, intuitash dhe kuptimesh. Dhe sa më shumë e kupton këtë kompleksitet, aq më pak beson në përgjigje absolute dhe aq më shumë i afrohesh urtësisë.

Por debati mes emocionit dhe logjikës nuk mbaron këtu. Në fakt, sa më thellë të futesh në historinë e psikologjisë, filozofisë dhe shkencës së mendimit, aq më shumë kupton se problemi nuk është të zgjedhësh mes zemrës dhe mendjes. Problemi është të kuptosh se kur secila prej tyre është duke të treguar të vërtetën dhe kur është duke të mashtruar. Sepse edhe emocioni mund të jetë i mençur. Edhe logjika mund të jetë e verbër.

Dhe ndonjëherë ndodh pikërisht e kundërta e asaj që shoqëria na ka mësuar.

Baruch Spinoza: emocionet nuk janë armiku i arsyes

Spinoza ishte një nga mendimtarët e parë që sfidoi idenë se emocionet janë domosdoshmërisht irracionale. Sipas tij, emocionet nuk janë sëmundje të mendjes. Ato janë pjesë e natyrshme e saj. Problemi nuk është që ndiejmë. Problemi është që nuk kuptojmë atë që ndiejmë. Një emocion i kuptuar bëhet burim urtësie. Një emocion i pakuptuar bëhet burim skllavërie. Prandaj Spinoza mendonte se liria nuk arrihet duke shtypur emocionet, por duke i njohur ato. Sa konflikte do të shmangeshin nëse njerëzit do të kuptonin se zemërimi i tyre shpesh fsheh frikë, se urrejtja shpesh fsheh plagë, dhe se arroganca shpesh fsheh pasiguri?

George Kelly dhe syzet psikologjike

Kelly zhvilloi teorinë e konstrukteve personale. Ai argumentonte se njerëzit nuk reagojnë ndaj realitetit objektiv, por ndaj mënyrës se si e interpretojnë atë. Dy persona mund të përballen me të njëjtën situatë. Njëri e sheh si mundësi.

Tjetri si kërcënim. Logjika e të dyve mund të jetë e qëndrueshme brenda sistemit të tyre të besimeve.

Por përfundimet janë krejtësisht të ndryshme. Kjo tregon diçka të rëndësishme: Shumë herë nuk gabon logjika. Gabojnë filtrat mbi të cilët logjika ndërton përfundimet.

Leon Festinger dhe lufta e brendshme

Leon formuloi teorinë e disonancës konjitive. Ai vuri re se njerëzit nuk e durojnë lehtë kontradiktën mes bindjeve dhe sjelljeve të tyre. Kur realiteti sfidon bindjet tona, shpesh nuk ndryshojmë bindjet. Ndryshojmë interpretimin e realitetit. Prandaj një njeri mund të përdorë logjikë shumë të sofistikuar për të mbrojtur një gabim të qartë. Jo sepse është budalla. Por sepse egoja po përpiqet të mbrojë identitetin e vet. Në këtë rast, logjika nuk po kërkon të vërtetën. Po kërkon rehati psikologjike.

Jonathan Haidt dhe elefanti emocional

Jonathan përdori një metaforë të famshme. Ai tha se mendja njerëzore është si një kalorës mbi një elefant. Kalorësi është arsyeja. Elefanti është emocioni. Shumica e njerëzve mendojnë se kalorësi kontrollon gjithçka. Por Haidt argumentonte se në shumicën e rasteve elefanti zgjedh drejtimin dhe kalorësi shpik shpjegime pas faktit. Kjo nuk do të thotë se arsyeja është e pavlerë. Do të thotë se emocionet janë shumë më të fuqishme sesa pranojmë zakonisht. Dhe një njeri që nuk kupton emocionet e veta, rrallëherë kupton edhe logjikën e vet.

Albert Bandura dhe mashtrimi moral

Bandura studioi mekanizmat e shkëputjes morale.

Ai tregoi se njerëzit mund të kryejnë veprime të dëmshme pa u ndier fajtorë. Si? Përmes racionalizimit. Ata përdorin logjikën për të justifikuar atë që emocionalisht ose moralisht do të duhej t'i shqetësonte. Kjo është arsyeja pse inteligjenca nuk garanton moral. Një mendje shumë inteligjente mund të prodhojë justifikime shumë inteligjente për sjellje shumë të gabuara.

Lawrence Kohlberg dhe kufijtë e arsyetimit moral

Kohlberg tregoi se ekzistojnë nivele të ndryshme të zhvillimit moral. Disa njerëz mendojnë: "Çfarë fitoj unë?" Të tjerë: "Çfarë thotë shoqëria?" Dhe disa: "Çfarë është e drejtë pavarësisht interesit tim?" Kjo do të thotë se dy njerëz mund të përdorin logjikë, por të arrijnë në rezultate krejt të ndryshme sepse operojnë nga nivele të ndryshme të vetëdijes morale.

Martin Seligman dhe optimizmi realist

Seligman sfidoi një tjetër paragjykim. Ai tregoi se jo çdo emocion pozitiv është i dobishëm dhe jo çdo emocion negativ është i dëmshëm. Frika mund të të shpëtojë. Trishtimi mund të të bëjë më reflektiv. Dyshimi mund të të mbrojë nga mashtrimi. Ndërsa optimizmi i verbër mund të të çojë në katastrofë. Prandaj nuk ka emocione "të mira" dhe "të këqija" në mënyrë absolute. Ka emocione të kuptuara dhe emocione të pakuptuara.

Gerd Gigerenzer dhe inteligjenca e intuitës

Gigerenzer argumentoi se intuita nuk është gjithmonë armike e racionalitetit. Në shumë situata komplekse, truri përdor heuristika - rregulla të shpejta mendore - që mund të prodhojnë vendime më të mira sesa analizat e pafundme. Një zjarrfikës mund të ndiejë intuitivisht se një ndërtesë do të shembet. Një mjek me përvojë mund të dallojë një problem para analizave. Një njeri mund të kuptojë se një marrëdhënie nuk është e shëndetshme shumë kohë përpara se të ketë prova të qarta. Kjo nuk është magji. Është përvojë e grumbulluar që pavetëdija e përpunon më shpejt sesa vetëdija.

Herbert Simon dhe racionaliteti i kufizuar

Simon tregoi se njerëzit nuk janë qenie plotësisht racionale. Ne marrim vendime me informacion të paplotë, me kohë të kufizuar dhe me kapacitete të kufizuara njohëse. Prandaj logjika jonë nuk është kurrë perfekte. Ne nuk zgjedhim gjithmonë alternativën optimale. Zgjedhim atë që duket mjaftueshëm e mirë në kushtet që kemi. Kjo teori rrëzon mitin e njeriut krejtësisht racional.

Kurt Lewin dhe fusha psikologjike

Lewin argumentonte se sjellja njerëzore është rezultat i ndërveprimit mes personit dhe mjedisit. Prandaj një vendim nuk është vetëm produkt i logjikës apo emocionit.

Është produkt i:

- historisë personale,

- kulturës,

- presionit social,

- gjendjes emocionale,

- kontekstit momental.

Shpesh ne e mbivlerësojmë rolin e karakterit dhe nënvlerësojmë fuqinë e situatës.

Bertrand Russell dhe dyshimi intelektual

Russell vuri re diçka të jashtëzakonshme: "Njerëzit budallenj janë plot siguri, ndërsa njerëzit e mençur janë plot dyshime." Kjo nuk do të thotë se duhet të jetojmë në pasiguri të përhershme. Do të thotë se mendja e pjekur kupton kufijtë e vet. Ajo nuk bie në dashuri me përfundimet e saj. Ajo i teston vazhdimisht.

Karl Popper dhe logjika e korrigjimit

Popper argumentonte se përparimi nuk vjen duke provuar se kemi të drejtë. Vjen duke kërkuar mënyra për të zbuluar ku gabojmë. Kjo është ndoshta forma më e lartë e logjikës. Logjika e pa shëndetshme kërkon fitore. Logjika e shëndetshme kërkon korrigjim. Logjika e pa shëndetshme mbron egon. Logjika e shëndetshme mbron të vërtetën. Dhe ndoshta pikërisht këtu bashkohen të gjitha këto teori.

Emocioni mund të gabojë.

Logjika mund të gabojë.

Intuita mund të gabojë.

Përvoja mund të gabojë.

Por njeriu fillon t'i afrohet urtësisë kur pushon së pyeturi:

."A është zemra ime apo mendja ime?"

"A jam duke kërkuar të vërtetën apo thjesht një arsye për të mbrojtur atë që dua të besoj?"

Sepse në fund, forma më e lartë e inteligjencës nuk është as emocioni, as logjika. Është ndershmëria intelektuale për t'i vënë të dyja në provë.

.....

Logjika dhe emocionet në këndvështrimin Islam dhe Biblik

Islami nuk e trajton njeriun si qenie vetëm emocionale dhe as si qenie vetëm logjike. Nëse do ta përkthenim në gjuhën e psikologjisë moderne, Islami e sheh njeriun si një bashkëveprim mes arsyes ('akl), zemrës (kalb), shpirtit (ruh), dëshirave (nefs) dhe vullnetit moral. Pikërisht për këtë arsye, këndvështrimi islam mbi temën "jo çdo herë emocioni të çon në vendime të gabuara dhe jo çdo herë logjika të çon në vendime të drejta" është shumë më i balancuar sesa ndarja e thjeshtë mes zemrës dhe mendjes. Një nga gabimet më të mëdha është të mendosh se Islami kërkon shtypjen e emocioneve. Në realitet, Kurani dhe tradita profetike nuk e paraqesin emocionin si armik. Përkundrazi, emocionet shihen si pjesë e natyrës që Zoti ka vendosur tek njeriu. Frika mund të jetë e dobishme nëse e mbron njeriun nga e keqja. Dashuria mund të jetë e dobishme nëse e afron me të mirën. Mëshira konsiderohet virtyt. Dhembshuria konsiderohet forcë. Turpi konsiderohet mbrojtje morale. Madje vetë dashuria për Zotin, për prindërit, për drejtësinë dhe për të vërtetën janë emocione. Pra Islami nuk thotë: "Hiqi emocionet." Ai thotë: "Disiplinoji emocionet." Sepse emocioni nuk është problem në vetvete. Problem bëhet kur ai sundon mbi të vërtetën. Për shembull, zemërimi është emocion natyror. Por nëse zemërimi të shtyn të bësh padrejtësi, atëherë ai është bërë shkatërrues. Dashuria është emocion fisnik. Por nëse dashuria të verbon ndaj së vërtetës, ajo bëhet problem. Urrejtja mund të lindë natyrshëm. Por nëse urrejtja të shtyn të mohosh drejtësinë, ajo bëhet padrejtësi. Prandaj Kurani vazhdimisht e lidh moralin me drejtësinë edhe kur emocionet shkojnë në drejtim tjetër. Nga ana tjetër, Islami nuk e adhuron logjikën si autoritet absolut. Në historinë e filozofisë islame ka pasur mendimtarë si Al-Ghazali, Ibn Rushd, Ibn Taymiyyah dhe shumë të tjerë që diskutuan kufijtë e arsyes njerëzore. Ata nuk e mohuan logjikën. Përkundrazi. E përdorën gjerësisht. Por paralajmëruan se arsyeja njerëzore ka kufij. Një njeri shumë inteligjent mund të ndërtojë argumente brilante për të mbrojtur interesat e veta. Mund të përdorë logjikën për të justifikuar krenarinë. Mund të përdorë logjikën për të justifikuar padrejtësinë. Mund të përdorë logjikën për të mashtruar veten. Në terminologjinë islame kjo lidhet shpesh me ndjekjen e dëshirave (hawa). Kjo është shumë afër asaj që psikologjia moderne e quan racionalizim. Njeriu merr një vendim të motivuar nga egoja, interesi apo pasioni, dhe më pas ndërton argumente logjike për ta mbrojtur. Në këtë pikë Islami dhe psikologjia moderne takohen në mënyrë të habitshme. Ajo që Sigmund Freud do ta quante mekanizëm mbrojtës, shumë dijetarë islamë e përshkruanin si vetëmashtrim të nefsit. Ajo që Leon Festinger do ta quante disonancë konjitive, shumë moralistë islamë e përshkruanin si përpjekje e njeriut për të harmonizuar gabimin me ndërgjegjen. Një aspekt shumë interesant është koncepti islam i zemrës (qalb). Në gjuhën moderne, kur themi "zemër", zakonisht nënkuptojmë emocionin. Por në traditën islame, zemra nuk është vetëm burim emocionesh. Ajo është qendra e vetëdijes morale. Prandaj Kurani shpesh flet për njerëz që kanë sy por nuk shohin dhe kanë zemra por nuk kuptojnë. Kjo është shumë domethënëse. Sipas këtij këndvështrimi, problemi nuk është mungesa e inteligjencës. Problemi mund të jetë deformimi moral i zemrës. Një njeri mund të jetë gjenial intelektualisht dhe megjithatë të mos arrijë të dallojë të drejtën nga e gabuara, sepse egoja, interesi apo krenaria i kanë errësuar gjykimin. Kjo ide ngjan shumë me atë që Jonathan Haidt argumenton sot: njerëzit rrallë arsyetojnë në mënyrë krejt neutrale; identiteti, morali dhe emocionet ndikojnë fuqishëm në mënyrën si mendojnë. Një tjetër pikë interesante është se Islami nuk e sheh urtësinë (hikmah) si të njëjtë me dijen. Mund të kesh shumë dije dhe pak urtësi. Mund të dish shumë rregulla dhe të mos kuptosh thelbin. Mund të fitosh debate dhe të humbasësh të vërtetën. Kjo është arsyeja pse në traditën islame urtësia vlerësohet më lart sesa grumbullimi mekanik i informacionit. Sepse urtësia është aftësia për të vendosur çdo gjë në vendin e vet: emocionin në vendin e vet, logjikën në vendin e vet, drejtësinë në vendin e vet, mëshirën në vendin e vet.

Islami nuk i vendos zemrën dhe mendjen në luftë me njëra-tjetrën. Ai i sheh si dy mjete që duhet të bashkëpunojnë. Zemra pa arsye mund të bëhet sentimentale dhe impulsive. Arsyeja pa zemër mund të bëhet e ftohtë dhe mizore. Zemra pa moral mund të ndjekë pasionet. Arsyeja pa moral mund të justifikojë padrejtësitë. Prandaj ideali islam nuk është as njeriu që jeton vetëm me emocion, as ai që jeton vetëm me logjikë. Ideali është njeriu që ka zemër të gjallë, mendje të kthjellët dhe ndërgjegje të drejtë. Sepse jo çdo emocion është armik i së vërtetës dhe jo çdo logjikë është aleate e saj. Ndonjëherë emocioni të paralajmëron për atë që logjika ende nuk e ka kuptuar. Dhe ndonjëherë logjika ndërton justifikime për atë që zemra e di se është gabim. Urtësia fillon kur njeriu mëson t'i dëgjojë të dyja, por të mos bëhet skllav i asnjërës.

Bibla

Bibla e trajton këtë temë në një mënyrë që, në shumë aspekte, ngjan me traditën islame dhe me atë që kanë zbuluar më vonë psikologjia e filozofia: njeriu nuk është vetëm mendje dhe as vetëm emocion. Problemi nuk është ekzistenca e emocioneve apo e logjikës, por gjendja morale dhe shpirtërore e personit që i përdor ato. Nëse do ta përmblidhnim mesazhin biblik me pak fjalë, ai do të ishte diçka e tillë: As emocioni nuk është gjithmonë i gabuar dhe as arsyeja njerëzore nuk është gjithmonë e mjaftueshme. Bibla është plot me shembuj ku emocionet çojnë drejt së vërtetës dhe po aq plot me shembuj ku emocionet çojnë drejt gabimit. Po ashtu është plot me raste ku arsyetimi njerëzor prodhon urtësi, por edhe me raste ku prodhon krenari, mashtrim dhe vetëbesim të tepruar. Një nga figurat qendrore të traditës biblike, King Solomon, konsiderohet simbol i urtësisë. Në librat e urtësisë që i atribuohen atij, nuk lavdërohet thjesht inteligjenca. Lavdërohet urtësia. Dhe urtësia nuk paraqitet si sasi informacioni apo aftësi për të fituar debate. Ajo paraqitet si aftësia për të gjykuar drejt. Ky dallim është shumë i rëndësishëm. Sepse një njeri mund të jetë shumë inteligjent dhe njëkohësisht shumë i pamatur. Mund të jetë shumë logjik dhe njëkohësisht shumë arrogant. Mund të jetë shumë i ditur dhe shumë i padrejtë. Bibla e njeh këtë rrezik. Për këtë arsye ajo flet vazhdimisht kundër krenarisë intelektuale. Një temë që përsëritet shpesh është ideja se njeriu mund të mashtrojë veten duke besuar se është më i mençur sesa është në të vërtetë. Kjo lidhet çuditërisht me atë që psikologët modernë si Daniel Kahneman, Amos Tversky dhe David Dunning kanë treguar mbi paragjykimet njohëse dhe mbivlerësimin e vetes. Bibla e trajton këtë shumë përpara se të ekzistonte psikologjia moderne. Ajo e konsideron krenarinë një nga verbëritë më të mëdha të njeriut. Nga ana tjetër, Bibla nuk e paraqet emocionin si armik. Në shumë pjesë të saj, dhembshuria, dashuria, mëshira, trishtimi, pendimi dhe gëzimi paraqiten si pjesë të rëndësishme të jetës morale. Madje figura e Jesusit të Nazaretit përshkruhet duke qarë, duke ndier dhembshuri, duke u trishtuar dhe duke shfaqur emocione të thella. Kjo është domethënëse. Nëse emocionet do të konsideroheshin automatikisht dobësi apo gabim, ato nuk do të kishin vend kaq qendror në narrativën biblike. Por Bibla bën edhe një dallim të rëndësishëm. Jo çdo emocion është udhërrëfyes i sigurt. Zemërimi mund të jetë i drejtë, por mund të bëhet edhe shkatërrues. Frika mund të jetë paralajmërim i dobishëm, por mund të kthehet në paralizë. Dashuria mund të jetë sakrificë, por mund të bëhet edhe verbëri. Kjo është arsyeja pse Bibla flet vazhdimisht për vetëkontrollin. Në gjuhën e psikologjisë moderne, mund të thuhej se ajo kërkon rregullim emocional dhe jo shtypje emocionale. Një tjetër element shumë interesant është mënyra se si Bibla e trajton zemrën. Në kulturën moderne, zemra zakonisht lidhet vetëm me ndjenjat. Por në tekstet biblike, zemra është shumë më tepër se kaq. Ajo është qendra e dëshirave, motiveve, ndërgjegjes dhe vendimeve. Prandaj kur Bibla flet për "zemrën", shpesh nuk ka parasysh vetëm emocionin, por gjithë botën e brendshme të njeriut. Kjo është një ide që ngjan me disa teori të Carl Gustav Jung, i cili argumentonte se njeriu ka shtresa të thella psikike që ndikojnë mendimet dhe veprimet e tij pa qenë gjithmonë të vetëdijshme. Një aspekt tjetër i rëndësishëm është se Bibla nuk e idealizon arsyen njerëzore. Në shumë raste ajo tregon se njerëzit mund të përdorin inteligjencën e tyre për të justifikuar gabime. Kjo përputhet me atë që Albert Bandura e quante shkëputje morale dhe me atë që Leon Festinger e quante disonancë konjitive. Njeriu ka aftësi të jashtëzakonshme për të racionalizuar. Mund të bëjë diçka të gabuar dhe më pas të ndërtojë argumente të sofistikuara për ta justifikuar. Prandaj Bibla nuk e paraqet shpëtimin e njeriut si rezultat të inteligjencës së tij. Ajo paralajmëron vazhdimisht se arsyeja njerëzore mund të devijojë kur shkëputet nga morali, përulësia dhe e vërteta. Në traditën biblike ekziston edhe ideja e "urtësisë së zemrës". Kjo është shumë interesante sepse nuk është as emocion i pastër dhe as logjikë e pastër. Është një formë gjykimi ku arsyeja, përvoja, morali dhe ndërgjegjja bashkohen. Në këtë pikë, Bibla afrohet shumë me atë që filozofët si Aristotle e quanin phronesis - urtësi praktike. Jo thjesht të dish. Jo thjesht të ndiesh. Por të dish si të jetosh drejt. Prandaj, nëse do të nxirrnim një përfundim të përgjithshëm nga këndvështrimi biblik mbi temën:

Emocionet nuk janë automatikisht të gabuara.

Logjika nuk është automatikisht e drejtë.

Zemra mund të mashtrojë.

Mendja mund të mashtrojë.

Emocioni mund të të afrojë me të vërtetën.

Logjika mund të të largojë prej saj.

Por edhe e kundërta mund të ndodhë.

Për këtë arsye, ideali biblik nuk është as sundimi i emocioneve dhe as sundimi i logjikës. Ideali është urtësia. Dhe urtësia lind kur njeriu bashkon arsyen, ndërgjegjen, përvojën, përulësinë dhe ndjeshmërinë morale në kërkimin e së vërtetës.

.....

Sasia dhe cilësia e dijes - iluzionini i dijes 

Një nga paragjykimet më të përhapura në historinë e njerëzimit është bindja se sasia e dijes është e barabartë me cilësinë e gjykimit. Kjo ide është rrënjosur aq thellë në mendësinë kolektive, sa shumë njerëz nuk e vënë më fare në diskutim. Që në fëmijëri na mësohet se ai që ka lexuar më shumë libra, ai që ka më shumë diploma, ai që zotëron më shumë informacione, është automatikisht më afër së vërtetës. Pastaj kjo bindje zgjerohet edhe më tej: nëse ai di më shumë, atëherë kupton më mirë; nëse kupton më mirë, atëherë gjykon më drejt; dhe nëse gjykon më drejt, atëherë mendimi i tij duhet të ketë më shumë vlerë se mendimi i të tjerëve.

Në pamje të parë kjo duket logjike. Por pikërisht këtu fillon gabimi. Sepse historia e mendimit njerëzor, psikologjia moderne, neuroshkenca dhe vetë shkenca e logjikës kanë treguar vazhdimisht se njohuria, inteligjenca, urtësia dhe gjykimi janë katër gjëra të ndryshme.

Një njeri mund të dijë shumë dhe të kuptojë pak.

Mund të kuptojë shumë dhe të gjykojë keq.

Mund të jetë tepër inteligjent dhe njëkohësisht i verbër ndaj paragjykimeve të veta.

Mund të ketë lexuar biblioteka të tëra dhe prapë të mos jetë në gjendje të dallojë të vërtetën nga iluzioni. 

Kjo është arsyeja pse Jungu paralajmëronte se intelekti mund të bëhet një maskë shumë e sofistikuar e egos. Sipas Jungut, njeriu shpesh identifikohet aq fort me dijen e vet, sa fillon të besojë se vetë njohuria e bën superior. Dhe pikërisht në atë moment dija pushon së qeni mjet kërkimi dhe bëhet instrument vetëadhurimi. Jungu kishte vënë re diçka që e shohim çdo ditë: njerëzit nuk mbrojnë gjithmonë të vërtetën; ata mbrojnë imazhin që kanë ndërtuar për veten. Dhe sa më shumë investon dikush në identitetin e “njeriut të ditur”, aq më e vështirë bëhet për të të pranojë se mund të gabojë.

Nga ana tjetër, Freud do të thoshte se mendja njerëzore nuk udhëhiqet vetëm nga arsyeja. Freud tregoi se pas shumë bindjeve tona fshihen motive të pavetëdijshme, nevoja për pushtet, dëshira për prestigj, frika nga refuzimi dhe etja për superioritet. Kjo do të thotë se edhe njeriu më i lexuar mund të mos jetë duke argumentuar për shkak të së vërtetës, por për shkak të nevojës psikologjike për të fituar. Dhe këtu fillon një fenomen shumë i rrezikshëm shoqëror: autoriteti intelektual fillon të zëvendësojë argumentin.

Në vend që të pyetet: “A është i saktë ky argument?”, pyetet: “Kush e tha?”

Në vend që të analizohet arsyeja, analizohen diplomat.

Në vend që të peshohet logjika, peshohet reputacioni.

Kjo është ajo që logjicienët e quajnë argumentum ad verecundiam, ose apel ndaj autoritetit. Është një gabim logjik i njohur që nga koha e Aristotelit. Aristoteli e dinte se autoriteti mund të jetë i dobishëm si tregues ekspertize, por nuk mund të jetë provë e së vërtetës. Një argument nuk bëhet i saktë sepse e tha një profesor. Ai bëhet i saktë vetëm nëse mbështetet nga arsye, prova dhe logjikë e pastër. Megjithatë, shoqëritë njerëzore kanë pasur gjithmonë prirjen të bien në këtë kurth. Kjo ndodh sepse mendja kërkon rrugë të shkurtra. Është më e lehtë të besosh dikë me reputacion sesa të analizosh vetë argumentin.

Këtë mekanizëm e studioi në mënyrë të thellë Kahneman. Në teorinë e tij mbi Sistemin 1 dhe Sistemin 2 të mendimit, Kahneman tregoi se mendja jonë përdor vazhdimisht heuristika, pra shkurtore mendore. Një nga këto është supozimi se njerëzit me status, arsimim apo prestigj duhet të kenë të drejtë. Kjo na kursen energji mendore, por shpesh na largon nga e vërteta. Prandaj ndodh ajo që shohim çdo ditë: një argument i dobët e thënë nga një person i famshëm pranohet menjëherë, ndërsa një argument i fortë e thënë nga një njeri i zakonshëm shpërfillet. Në psikologjinë sociale, Kahneman tregoi se njerëzit kanë prirje të frikshme për t'iu përshtatur autoritetit dhe shumicës, edhe kur e dinë se shumica gabon. Eksperimentet e tij zbuluan se individët shpesh heshtin jo sepse nuk kanë argumente, por sepse kanë frikë nga gjykimi social. Këtu fillon një tragjedi e fshehur psikologjike. Shumë njerëz nuk heshtin sepse nuk kanë mendim. Ata heshtin sepse janë bindur se mendimi i tyre nuk ka vlerë.

Janë rritur duke dëgjuar:

“Çfarë di ti?”

“Sa libra ke lexuar?”

“Kush je ti që flet?”

“Lëri ekspertët të flasin.”

Pak nga pak krijohet ajo që quhet ulje e vetë-efikasitetit. Individi fillon të humbasë besimin në aftësinë e vet për të menduar. Ai fillon të delegojë gjykimin e tij te të tjerët. Dhe kur një njeri humbet besimin në aftësinë për të arsyetuar, ai humbet një pjesë të lirisë së vet. Kjo lidhet edhe me teorinë mbi pafuqinë e mësuar. Kur individi bindet vazhdimisht se mendimi i tij nuk ka rëndësi, ai pushon së provuari. Nuk argumenton më. Nuk pyet më. Nuk sfidon më. Nuk kërkon më të kuptojë. Ai dorëzohet intelektualisht para figurave që konsiderohen superiore. Por paradoksi është se historia e ideve është plot me raste ku e vërteta nuk erdhi nga autoritetet. Shpesh ajo erdhi nga individë që guxuan të kundërshtonin autoritetin.

Pra, inteligjenca nuk matet nga sasia e informacionit, por nga aftësia për të ristrukturuar mënyrën e të menduarit. Një mendje që nuk mund të ndryshojë, nuk është e zhvilluar, pavarësisht sa libra ka lexuar. Po kështu, argumenti se shenja e vërtetë e mendimit racional nuk është aftësia për të provuar se ke të drejtë, por gatishmëria për të pranuar mundësinë se mund të gabosh. Kjo është një nga ndarjet më të mëdha mes dijes dhe urtësisë.

Dija thotë:

“Unë e di.”

Urtësia pyet:

“Po sikur të jem duke gabuar?”

Në këtë kuptim, Sokrati mbetet ndoshta figura më revolucionare e historisë së mendimit. Ai nuk pretendonte të ishte më i mençuri sepse dinte më shumë. Ai konsiderohej i mençur sepse e kuptonte kufirin e dijes së vet. Dhe ndoshta këtu qëndron helmi që ka hyrë në mendjet e shumë njerëzve: ngatërrimi i dijes me autoritetin, i autoritetit me të vërtetën dhe i së vërtetës me statusin. Kur një shoqëri fillon të vlerësojë më shumë titullin sesa argumentin, ajo fillon të dobësojë vetë themelin e mendimit kritik. Kur njerëzit fillojnë të heshtin vetëm sepse përballë tyre ndodhet dikush më i lexuar, atëherë nuk po humbet vetëm debati; po humbet potenciali njerëzor. 

Sepse logjika nuk pyet sa libra ke lexuar.

Psikologjia nuk pyet sa diploma ke në mur.

E vërteta nuk pyet sa ndjekës ke.

Argumenti nuk bëhet i saktë nga goja që e thotë.

Ai bëhet i saktë vetëm kur përputhet me arsyen, provat dhe realitetin.

Dhe ndoshta forma më e lartë e urtësisë nuk është të flasësh si njeriu më i ditur në dhomë, por të jesh aq i lirë mendërisht sa të dëgjosh me seriozitet edhe atë që di më pak se ti, sepse historia e mendimit njerëzor na mëson vazhdimisht një të vërtetë të thjeshtë: ndonjëherë një argument i drejtë nga një mendje e thjeshtë vlen më shumë se një bibliotekë e tërë e përdorur për të mbrojtur një gabim. Dhe pikërisht këtu fillon një shtresë edhe më i thellë e problemit, sepse paragjykimi ndaj njeriut "më pak të lexuar" nuk është thjesht gabim logjik; ai është një fenomen kompleks psikologjik që prek mënyrën se si ndërtohen identitetet, marrëdhëniet sociale, hierarkitë dhe vetë koncepti i vlerës njerëzore.

Përmes teorisë së krahasimit social, argumentohet se njerëzit e kuptojnë veten duke e krahasuar vazhdimisht me të tjerët. Kjo do të thotë se për shumë individë, dija nuk përdoret vetëm për të kuptuar botën, por edhe për të ndërtuar status. Kur leximi, kultura apo diploma kthehen në instrumente statusi, ato pushojnë së qeni mjete zhvillimi dhe fillojnë të përdoren si mjete dallimi.

Atëherë nuk dëgjojmë më pyetjen:

"Çfarë është e vërteta?"

Por pyetjen:

"Kush është më lart?"

Dhe sapo biseda zhvendoset nga kërkimi i së vërtetës tek renditja e njerëzve në shkallë prestigji, mendimi kritik fillon të vdesë.

Kjo lidhet ngushtë me atë që Bourdier e quajti kapital kulturor. Bourdieu vuri re se shoqëritë shpesh e përdorin dijen si formë pushteti simbolik. Njerëzit që zotërojnë një lloj gjuhe, terminologjie apo kulture të caktuar fitojnë prestigj, ndërsa të tjerët ndihen inferiorë, edhe kur argumentet e tyre mund të jenë po aq të vlefshme. Kështu lind një iluzion shumë i rrezikshëm: njerëzit fillojnë të mendojnë se vlera e një ideje varet nga statusi i personit që e shpreh. Por historia është plot me shembuj ku njerëz pa pozita, pa diploma dhe pa autoritet institucional kanë parë më qartë se elitat intelektuale të kohës së tyre.

Harward Gardner sfidoi vetë idenë tradicionale të inteligjencës. Në teorinë e inteligjencave të shumëfishta, ai argumentonte se nuk ekziston vetëm një lloj zgjuarsie. Ka inteligjencë logjike, gjuhësore, sociale, emocionale, praktike, muzikore, hapësinore dhe forma të tjera të aftësisë njerëzore. Prandaj njeriu që nuk ka lexuar shumë libra mund të ketë një kuptim të jashtëzakonshëm të natyrës njerëzore. Një fermer mund të kuptojë jetën më mirë se një profesor. Një nënë mund të kuptojë psikologjinë e fëmijës më mirë se një teoricien. Një plak i thjeshtë mund të ketë urtësi që nuk gjendet në asnjë bibliotekë. Sepse inteligjenca nuk është vetëm ajo që matet me provime.

Sternberg shkoi edhe më tej me teorinë e tij triarkike të inteligjencës. Ai dallonte inteligjencën analitike, krijuese dhe praktike. Sternberg argumentonte se shumë njerëz që shkëlqejnë në sistemet akademike nuk janë domosdoshmërisht më të aftët për të marrë vendime të mençura në jetën reale. Dhe pikërisht këtu shfaqet dallimi mes njeriut të informuar dhe njeriut të mençur.

Njëri di shumë gjëra.

Tjetri di si t'i përdorë ato.

Ai tregoi se suksesi dhe pjekuria njerëzore varen shpesh më shumë nga inteligjenca emocionale sesa nga inteligjenca akademike. Aftësia për të dëgjuar, për të kuptuar emocionet, për të kontrolluar impulset dhe për të ndërtuar marrëdhënie të shëndetshme shpesh ka ndikim më të madh në jetën reale sesa sasia e informacionit të grumbulluar.

Megjithatë, shoqëria shpesh lavdëron njeriun që di të flasë bukur dhe nënvlerëson njeriun që di të kuptojë më shumë.

Ky është një paradoks që e ka shoqëruar njerëzimin prej shekujsh.

David Dunning dhe Justin Kruger identifikuan fenomenin e njohur si efekti Dunning-Kruger. Ata zbuluan se njerëzit me njohuri të kufizuara shpesh mbivlerësojnë aftësitë e tyre, por paradoksi interesant është se edhe njerëzit shumë të ditur mund të bien në kurthin e mbivlerësimit kur fillojnë të besojnë se ekspertiza e tyre në një fushë u jep autoritet në çdo fushë tjetër. Kjo shpjegon pse ndonjëherë individë tepër të arsimuar bëjnë gabime të mëdha jashtë zonës së tyre të ekspertizës. Dija në një fushë nuk garanton urtësi universale.

Tetlock studioi për dekada aftësinë e ekspertëve për të parashikuar ngjarje. Rezultatet e tij ishin tronditëse: shumë ekspertë nuk parashikonin ngjarjet më mirë sesa rastësia statistike. Tetlock zbuloi se problemi nuk ishte mungesa e dijes, por mbibesimi në dijen e vet. Sa më shumë bindet njeriu se nuk mund të gabojë, aq më i verbër bëhet ndaj gabimeve të tij. Kjo lidhet drejtpërdrejt me atë që Popperi e konsideronte zemrën e racionalitetit: falsifikueshmërinë. Për Popperin, mendimtari racional nuk është ai që mbledh argumente për të provuar se ka të drejtë, por ai që kërkon vazhdimisht mënyra për të testuar nëse mund të jetë duke gabuar. Në këtë kuptim, mendja e mbyllur nuk karakterizohet nga mungesa e dijes. Ajo karakterizohet nga mungesa e dyshimit ndaj vetes.

Dewey argumentonte se edukimi nuk duhet të synojë mbushjen e mendjes me fakte, por zhvillimin e aftësisë për të menduar. Dewey besonte se një shoqëri e shëndetshme nuk është ajo ku disa flasin dhe të tjerët dëgjojnë në heshtje. Është ajo ku të gjithë mësojnë të arsyetojnë. Sepse demokracia e mendimit fillon aty ku njerëzit nuk kanë frikë të bëjnë pyetje.

Freire kritikonte atë që e quante "modeli bankar i edukimit", ku nxënësit trajtohen si depozita ku hidhet informacion. Sipas Freire-s, edukimi i vërtetë nuk është transferim njohurish, por dialog.

Dhe dialogu nuk mund të ekzistojë aty ku njëra palë konsiderohet automatikisht superiore dhe tjetra inferiore. Kur një njeri ndalon së dëgjuari tjetrin vetëm sepse e konsideron më pak të lexuar, ai nuk po mbron dijen. Ai po mbron hierarkinë.

Zhvillimi psikologjik ndodh vetëm në mjedise ku individi ndihet i dëgjuar dhe i respektuar. Një person që vazhdimisht poshtërohet për mungesën e arsimimit fillon të ndërtojë një vetë-imazh të dobët. Gradualisht ai humbet guximin për të menduar me zërin e vet. Dhe kjo është një humbje jo vetëm personale, por shoqërore. Sepse sa ide të vlefshme nuk janë thënë kurrë nga frika? Sa pyetje të rëndësishme nuk janë bërë kurrë nga turpi? Sa argumente të drejta nuk janë dëgjuar kurrë sepse folësi nuk kishte prestigj?

Pra, problemi më i madh nuk është se disa njerëz lexojnë shumë. Leximi është bekim për mendjen njerëzore. Problemi fillon kur leximi kthehet në kriter për të matur vlerën e njeriut. Sepse logjika nuk banon në numrin e librave. Psikologjia nuk banon në numrin e diplomave. Urtësia nuk banon në numrin e citimeve. Ato banojnë te aftësia për të dëgjuar, për të reflektuar, për të dyshuar në vetvete, për të analizuar argumentin dhe për të kërkuar të vërtetën edhe kur ajo vjen nga goja e atij që ka më pak status, më pak famë dhe më pak shkollim.

Historia e mendimit njerëzor na mëson vazhdimisht një të vërtetë që egoja nuk e pëlqen: e vërteta nuk ka detyrim të dalë gjithmonë nga më i lexuari i dhomës. Ndonjëherë ajo del nga ai që ka mësuar të mendojë, jo vetëm të lexojë.