Wednesday, November 18, 2026

POEZI



Kur lind fëmija, në këtë botë ai qan,

Dhe njerëzit rreth tij qeshin me gëzim;

Por urtësia e jetës këtë ligj e mban:

Ndryshe duhet të jetë ky udhëtim.



Puno me zemër, lër vepra që s’fshihen lehtë,

Që njerëzit rreth teje të qajnë me lotë;

Kujtimi yt le të mbetet përjetë,

Ndërsa ti të qeshësh, kur lë këtë botë.


....


Deti na ndan me valët e tij, 
Po shpirti ynë bashkë udhëton, 
Ne jemi dy zogj që duan shtëpi, 
Por qielli i hapur na strehon.

Fjalët që themi në orët e vona, 
Janë ura që ndërtojmë për kujtim, 
E ndonëse larg janë gjurmët tona,
Kjo dashuri mbetet i vetmi shpëtim.

....

Valixhja dhe vendlindja

Mbi tryezë mbeti një letër e vjetër, 
Që flet për dimrin që vjen në atdhe, 
Unë kërkoj fatin në një vend tjetër, 
Dhe mallin e ndiej si një brengë pa re.

Valixhja pret hapur te porta e ftohtë, 
Me dritën e fundit që derdhet në mur, 
E unë që nisem përsëri në këtë botë, 
Pa ditur se kur do të kthehem në gur.

....

Valixhja dhe vendlindja

Mbi tryezë mbeti një letër e vjetër, 
Që flet për dimrin që vjen në atdhe, 
Unë kërkoj fatin në një vend tjetër, 
Dhe mallin e ndiej si një brengë pa re.

Valixhja pret hapur te porta e ftohtë, 
Me dritën e fundit që derdhet në mur, 
E unë që nisem përsëri në këtë botë, 
Pa ditur se kur do të kthehem në gur.

....


Kafeneja 

Mbi kafenenë plot zëra të panjohur, 
Unë pi një kafe me shijen e mallit, 
Ndjej zemrën time si një zog i ngrohur,
Që kërkon fole në majë të malit.

Në këtë qytet ku dritat digjen ftohtë,
Hapat e njerëzve shkojnë pa kthim, 
Unë numëroj yjet në këtë botë, 
Dhe shpirtin e lë peng te një kujtim.


....

Berberi i lagjes

Në berberhanen e vogël
pasqyrën e kishte mbuluar pak avulli.
Një burrë u ul në karrige
dhe i tha ustait:

- Ma shkurto anash, po sipër lëri pak.
Nuk dua të dukem plak që sot.

Berberi qeshi nën buzë.
- Ore, plak bëhesh edhe po s’u qethe,
po hajde, si të duash.

Ndërsa gërshërët kërcisnin,
burri tregonte për djalin që s’e dëgjonte,
për nusen që kishte hallin e vet,
për një dhimbje mesi që s’i ndahej.

Kur u ngrit, pa veten në pasqyrë
dhe u rregullua te jaka e këmishës.

- Sa të detyrohem, usta?
- Lëre, se herën tjetër.

- Jo, jo, hesapet duhen larë.
Njeriu s’duhet t’i lërë gjërat pezull.

Doli me hap të matur,
duke fërkuar mjekrën e saporruar.

Berberi mori fshesën.
Mblodhi flokët e zinj, të thinjur,
të gjithë bashkë në një grumbull.

Iu duk e çuditshme:
sa herë pastronte dyshemenë,
gjente aty mosha të ndryshme të njerëzve,
por asnjëherë nuk gjente
atë fytyrë që kishin pasur dikur.

....

Me një këmbë te stacioni, me tjetrën te kroi, 
ne jemi ura që s'gjen kurrë lumë. 
Të hënën flasim fjalë zyrtare e të ftohta, 
të dielën kërkojmë në google erën e byrekut të nënës.
Rrënjët tona nuk janë më të futura në dhe, 
ato janë bërë si krahët e zogjve shtegtarë: 
mësojnë të jetojnë pa folé të përhershme, 
duke mbajtur gjallë në gjak vetëm gjeografinë e dhimbjes.

.....

Zëri yt vjen përmes një kablloje të hollë, 
si një damar hekuri nën oqeanin e kohës. 
Më thua se kopshti ka çelur lule pa erë,
se fëmijët po rriten në një gjuhë tjetër. 
E unë të shoh nga kjo dritare e ndezur, 
ku malli bëhet vetëm një pikë uji mbi xham.
Nuk ka më letër të zverdhur nga lotët, 
as zarfe që prisnin muaj të tërë në kufi;
tani kemi vetëm këtë dritë blu që na ndan, 
dhe një “mirupafshim” që digjet para se të fiket.

....

Era e bletëve

Në shpatin mbi fshat
plaku hapi kosheret një nga një.
Mbante tymosësen në njërën dorë,
me tjetrën largonte degët e thata.

I nipi e filmonte me telefon.

- Gjysh, shiko këtu, ktheje pak fytyrën.
Plaku s’e dëgjoi.
Po numëronte kosheret që kishin mbijetuar.

- Kjo s’na doli, tha,
dhe hoqi kapakun me kujdes.
- Eh, kështu e ka kjo punë,
jo çdo gjë që e ushqen, të jep mjaltë.

Djali qeshi, mendoi se po bënte shaka.
Pastaj pyeti sa kushton një kavanoz
dhe ku mund ta shiste në internet.

Plaku i tregoi një bletë
që kishte hyrë në mëngën e këmishës.

- Mos e tremb, mor bir.
Edhe ajo ka punën e saj.

Kur u kthyen, gjyshi i dha
një kavanoz mjaltë për në qytet.
- Mbaje për vete, mos e shit.

I nipi e futi në çantë,
bashkë me karikuesin e telefonit.

Plaku mbeti te porta,
duke parë kodrën që po zbrazej nga zërat.
Nuk e dinte nëse djali kishte mësuar
si mbahet një koshere,
por shpresonte të paktën
të mos i trembej më asaj që gumëzhin
pa kërkuar asgjë prej tij.


.....

Vendi ku nuk u ktheva

Një ditë do të vijë dikush dhe do të hapë sirtarin tim.

Do të gjejë syze pa xhama, një fotografi të zverdhur, disa letra që nuk i dërgova dhe një çelës pa derë.

Do të pyesë: Kujt i përkisnin këto gjëra?

Askush nuk do ta dijë se pas atij çelësi fshihej një shtëpi ku dikur qeshnim të gjithë.

Se fotografia mbante njerëz që tani jetojnë vetëm në të.

Se letrat ishin fjalë që nuk pata guxim t'i thosha, sepse gjithmonë besoja se nesër do të ishte më mirë.

Pastaj ai dikush do t'i mbyllë sirtarët dhe do të vazhdojë ditën e vet.

Pa e ditur se sapo kishte prekur gjithë jetën time.

Dhe ndoshta kështu ndodh me të gjithë ne:

Një ditë bëhemi sende që dikush i gjen rastësisht, ndërsa dikur ishim botë për dikë tjetër.

Por ka diçka që më dhemb më shumë se kjo:

Nuk është se një ditë do të vdesim.

Është se, ndërsa jetojmë, shpesh nuk jemi aty.


....

Radha e ujit

Në arat përmbi Delvinë
dy vëllezër kishin vite pa folur.
Njëri mbante anën e përroit,
tjetri kishte ngritur gardh me gurë.

Atë verë, uji erdhi pak.
Secili ruante radhën e vet,
me lopatë në dorë e inat në sy.

- Mos ma kthe nga ana jote!
- Shiko punën tënde, mor vëlla!

Një mëngjes, më i madhi erdhi pa zhurmë,
hoqi një gur nga kanali
dhe e la ujin të merrte drejtimin tjetër.

Deri në mbrëmje, arriti te domatet
e vëllait që s’i fliste prej vitesh.

Kur e pyetën kush e kishte bërë,
ai ndezi një cigare dhe tha:

- Hajt, se s’na merr gjë lumi
po i lamë pak ujë njëri-tjetrit.

Të nesërmen u takuan te kanali.
Nuk u përqafuan, as nuk kërkuan ndjesë.
Vetëm ndanë një copë bukë me djathë
dhe lanë lopatat mbështetur te i njëjti lis.

Nuk e di kush e nisi pajtimin,
uji që kapërceu kufirin
apo buka që s’pyeti kujt i përkiste.

Di vetëm se në atë vend
dy arat u gjelbëruan bashkë,
ndonëse pronarët e tyre
ende s’dinin si të flisnin.

....

Buka e parë

Furra hapej pa gdhirë,
kur rrugicat e Gjirokastrës
ende mbanin erën e shiut të natës.

Ustai nxirrte bukët me lopatë,
i radhiste mbi dërrasë
dhe frynte duart nga nxehtësia.

Një djalë i ri, që sapo kishte nisur punë,
e pyeti pse nuk i shiste menjëherë
ato që dilnin pak të djegura.

- Lëri mënjanë, mor bir,
jo çdo gjë që del nga zjarri
është gati për t’u dhënë të tjerëve.

Pak më vonë hyri një plakë,
me një trastë të vjetër në krah.

- Më jep një bukë, djalë,
po ma zgjidh mirë, se e kam për nipërit.

Ustai ia futi edhe një kulaç të vogël.
Ajo kërkoi të paguante,
ai bëri sikur nuk e dëgjoi.

- Të paça me jetë, i tha ajo,
se boll kemi parë kohë të liga.

Kur u largua, djali pyeti:
- Po kështu do t’ua japësh të gjithëve?

Ustai fshiu miellin nga përparësja.

- Jo, mor bir.
Po ndonjëherë njeriu ka uri
edhe për gjëra që nuk shiten në dyqan.

Jashtë, dita kishte marrë dhenë.
Brenda, brumi priste radhën e vet.
Dhe buka vazhdonte të piqej,
pa pyetur kush kishte para
e kush kishte ardhur vetëm
për të mos u kthyer duarbosh në shtëpi.


....

Përgjigjja e fundit

E pyeta detin pse nuk mban asgjë përgjithmonë.
Ai hodhi në breg një këpucë të vjetër.

E pyeta qiellin pse nuk përgjigjet kurrë.
Një yll u shua pa bërë asnjë zhurmë.

E pyeta tokën pse mban gjithë ato plagë në heshtje.
Ajo fshehu nën rrënjë një copë nga ëndrrat e mia të vjetra.

E pyeta erën ku i merr gjithë këto fjalë që s'i thotë askush.
Ajo fshiu nga dritarja ime një pikë loti të harruar.

E pyeta njeriun çfarë kërkon gjithë jetën.
Ai më tregoi duart, kishte humbur gjithçka duke ndërtuar diçka që nuk do ta merrte me vete.

Pastaj pyeta veten:
Nëse nesër do të më jepej mundësia të filloja përsëri, çfarë do të ndryshoja?

Nuk do të kërkoja më të kisha përgjigje për gjithçka.

Do të dëgjoja më gjatë njerëzit që më donin.

Do të rrija edhe pak aty ku isha i lumtur.

Do të kërkoja falje pa pritur të më kërkonin.

Do të shikoja më shpesh perëndimet pa menduar se çfarë vjen pas tyre.

Do t'u jepja më shumë kohë atyre që nuk kërkojnë asgjë, por thjesht duan praninë time.

Dhe ndoshta, për herë të parë në jetë, nuk do ta pyesja më kohën sa më kishte mbetur.

Do ta pyesja veten ku e kisha lënë atë që më kishte dhënë.

....

Emrat e rrugëve

Sot erdhën e ndërruan tabelat e rrugëve,
vunë emra të rinj nëpër kryqëzime.
Një bojë blu, ca vida të shtrënguara,
dhe lagjja, me urdhër, mori tjetër emër.

Një plak që po kthehej nga pazari
ndaloi para tabelës së sapovendosur.

- Po këtë rrugë si e quajtkan tani?
- Rruga e Dëshmorëve, i thanë.
- Mirë, po ne këtu kemi jetuar te Kroi i Thatë.

Qeshi pak dhe vazhdoi rrugën,
duke përshëndetur njerëzit me emrat e vjetër.

Ai njihte çdo kthesë nga një ngjarje:
këtu i kishte rënë djali nga biçikleta,
atje kishin bërë dasmën e Marigosë,
përtej ishte shtëpia ku s’i fliste më i vëllai.

Në mbrëmje, një taksist pyeti një grua
ku ndodhej rruga e vjetër.

- Hajt, bir, mos shiko tabelat,
pyet për dyqanin e Nasos,
pastaj merr djathtas te fiku i madh.

Ndoshta qytetet kanë nevojë për emra të rinj,
por njerëzit kanë një mënyrë tjetër orientimi:
nuk mbajnë mend ku kanë qenë rrugët,
por çfarë u ka ndodhur aty.

Dhe ka adresa që nuk gjenden në asnjë hartë,
sepse ata që dinin të të çonin atje
kanë ikur një nga një,
pa lënë pas asnjë udhëzim.


.....

Mes katit të tretë dhe të katërt

Ashensori u ndal papritur,
diku mes dy kateve.
Drita bëri dy herë sikur po shuhej,
pastaj mbetëm në gjysmë të rrugës.

Brenda ishim tre veta:
një grua me qese pazari,
një djalë që s’hiqte sytë nga telefoni
dhe unë, me një trastë librash.

Gruaja nisi të kërkonte ajër.
- Hajt, moj, mos u tremb, i thashë,
do të vijë dikush të na nxjerrë.

Ajo qeshi me zor.
- Nuk kam frikë nga ashensori, bir.
Kam frikë se më pret burri në shtëpi
dhe nuk di të bëjë as vezë të skuqura.

Djali ngriti kokën për herë të parë.
- Edhe im atë është kështu, tha,
po tani rri vetëm.

Nuk e di si ndodhi,
por filluam të flisnim si njerëz
që njiheshin prej kohësh.

Kur erdhi drita,
secili mori katin e vet.
Gruaja shkoi në të pestin,
djali në të dytin,
unë zbrita në të parin.

Asnjëri nuk pyeti për emrin e tjetrit.

Të nesërmen u takuam te hyrja.
Përshëndetjet ishin të zakonshme,
pak të ftohta, siç i kemi ne.

Mendova atëherë se sa çudi është njeriu:
duhet t'i ndalet ashensori
që të dëgjojë hallet e tjetrit.

Pastaj ngutet të mbërrijë në katin e vet,
sikur atje e pret ndonjë përgjigje
për të gjitha ato që nuk pati guxim
të pyeste rrugës.

....

Gjërat që nuk i thamë në kafe

Kafeneja ishte mbushur si përherë,
lugët përplaseshin në filxhanë,
dikush fliste për politikë,
një tjetër për çmimin e naftës,
kurse ne rrinim përballë njëri-tjetrit
me aq shumë gjëra pa thënë.

Ti trazove kafenë tri herë,
edhe pse sheqeri ishte tretur.
Unë pashë nga xhami,
ku një grua po tërhiqte zvarrë
një karrocë me zarzavate.

- Ç’u bëre kështu, more mik?
Më pyete, sikur të mos më njihje.

Desha të të tregoja për netët pa gjumë,
për ca njerëz që m’i mori mërgimi,
për atë telefonatë që ende e pres,
për babanë që nuk do të më thërrasë më
nga dhoma tjetër.

Po thashë vetëm:
- Mirë, ja, si gjithë bota.

Ti pagove kafetë,
unë kundërshtova sa për zakon.
Dolëm bashkë deri te kryqëzimi
dhe u ndamë me një "hajt, shihemi".

Sa lehtë i themi këto fjalë,
sikur koha të na ketë dhënë ndonjë garanci.

Tani, sa herë kaloj andej,
më duket se tavolina jonë është ende bosh,
me dy filxhanë të palarë
dhe një bisedë që ngeli pa mbaruar.

Bobo, sa shumë njerëz kemi pranë
dhe sa pak arrijmë t’u tregojmë
se çfarë po na zien përbrenda.

Ndoshta kjo është një nga marrëzitë tona:
presim çastin e duhur për t’u hapur,
ndërkohë që jeta nuk pret,
as nuk pyet nëse e mbaruam fjalinë.

....


Pas sezonit

Në fund të tetorit, Saranda bëhet më e qetë,
Karriget e lokaleve futen njëra mbi tjetrën,
dritaret e hoteleve mbyllen,
dhe deti mbetet me ata që s’kanë ku të nxitojnë.

Te një hotel i vogël, pranë shëtitores,
një grua lan çarçafët e fundit të sezonit.
I shkund në ballkon, i palos me kujdes,
pastaj numëron dhomat që s’do të hapen më.

I shoqi i thotë:
- Hajt moj grua, lëri për nesër, se u lodhe.

Ajo nuk përgjigjet.
Ka gjetur një vath të vogël nën krevatin shtatë.
E mban në pëllëmbë,
sikur pronarja e tij të mund të kthehet ta kërkojë.

Në korridor ka mbetur era e një parfumi,
një faturë e palosur mbi komodinë
dhe një gotë me shenjën e buzëve.

Njerëzit ikin, dhomat mbeten,
por secili lë ndonjë gjë pas vetes,
ndonjëherë edhe pa e ditur.

- Ç’i do këto sende, moj grua? - e pyet burri.

- Asgjë, mor burrë. Po mbase dikujt i mungojnë.

Pastaj mbyll dritaren dhe fik dritën.

Jashtë, deti vazhdon të përplasë dallgët
te shkallët ku verës bëhej nami.
Nesër do të vijë dikush tjetër,
do të kërkojë një dhomë me pamje nga deti
dhe do të thotë se ka ardhur për të pushuar.

Askush nuk e di sa histori të huaja
mund të mbajë një dhomë e vetme,
pa i treguar kurrë.


......


Një filxhan për dikë që mungon

Në këtë tryezë ka vend për dy,
por sonte kam shtruar vetëm për njërin.
Kafenë e bëra si dikur,
pa e ditur nëse më kishte marrë malli
për shijen apo për kohën.

Qiriu po digjet ngadalë,
si një njeri që nuk dëshiron
ta shqetësojë askënd me ikjen e vet.

Në raft heshtin librat,
secili me një histori të pambyllur.
Edhe unë kam disa të tilla,
por nuk di më në cilën faqe
e lashë veten.

Jashtë, nata nuk pyet
kush është i lumtur e kush jo.
Ajo mbërrin në çdo dritare
me të njëjtën errësirë.

Marr filxhanin në duar.
Është ende i ngrohtë.
Sa e çuditshme,
disa gjëra dinë të na mbajnë ngrohtë
edhe pa na njohur.

Mendoj për njerëzit
që dikur uleshin pranë meje,
për bisedat që nuk kishin fund,
për heshtjet që nuk na vinin në siklet,
për ata që sot
nuk kanë më një arsye për të trokitur.

Nuk më mungojnë vetëm njerëzit.
Më mungon edhe ai njeri që isha
kur ata ishin këtu.

Kafeja po ftohet.
Qiriu është shkurtuar.
Në fund të tryezës
ka mbetur një rreth i vogël drite.

Dhe papritur kuptoj:

Ndoshta plakemi pikërisht kështu,
jo kur na mbushen flokët me thinja,
por kur fillojmë të përgatisim
edhe kujtimet për të na bërë shoqëri.

Nesër do ta laj filxhanin,
do ta shuaj qiriun,
do të hap përsëri dritaren.

Askush nuk do ta dijë
se çfarë ndodhi sonte.

Vetëm kjo tryezë
do të mbajë mend
se për disa orë
nuk isha vetëm.


.....

Një pako 

Te posta e Delvinës, një mëngjes të hënë, një grua e moshuar priste radhën me një kuti kartoni. E kishte mbështjellë me letër kafe, e kishte lidhur me spango, si dikur.

Punonjësi e pyeti çfarë kishte brenda.

- Ca petulla të thata, një palë çorape leshi, pak rigon nga bahçja dhe një fotografi. Për djalin, në burg.

- Po fotografi pse i çon, moj nënë? 
- Se ka kohë që s’e ka parë oborrin tonë.

Burri shkroi adresën me shkronja të mëdha. Ajo nxori nga çanta një copë letër tjetër, ku kishte shënuar numrin e telefonit, mos ndodhte të humbiste pakoja.

- Sa bëhen, bir?

Pagoi, mori faturën dhe e palosi me kujdes. Pastaj ndenji edhe pak te shkallët e postës, sikur të priste dikë që mund të vinte.

Kur u kthye në shtëpi, hapi dollapin dhe nxori një këmishë të vjetër. Iu duk se djali kishte lënë ende erën e vet në jakën e saj.

"Hajt, me shëndet, ku je që je", mërmëriti, ndërsa ndizte sobën.

Dhe në anën tjetër, një burrë që punonte turnin e natës do të merrte pas disa ditësh një kuti dhe do ta hapte me duar të nxira nga puna.

Ndoshta do të hante një petull në këmbë, ndoshta do t’i vishte çorapet vetëm kur të ftohej, por fotografinë do ta vendoste mbi komodinë.

Se njeriu mund të ndërrojë shtatë adresa, të mësojë shtatë gjuhë, të fitojë para sa të dojë;

por ka disa fjalë që nuk përkthehen dot dhe disa duar që, edhe nga larg, vazhdojnë të të mbajnë si dikur.

....

Kur mbaron muzika

Në dasmën e mbesës, gjyshja rrinte në krye të sofrës, me shaminë e zezë lidhur pas koke dhe një karficë të vjetër në jakë.

Të rinjtë hidhnin valle, dikush i binte gotës me lugë, një kushëri nga Gjirokastra këndonte këngën që s’e mbante mend deri në fund.

- Hajde, moj nënë, dil edhe ti! I thanë disa herë.

Ajo qeshi, bëri me dorë: - Lërmëni, more, se i kam bërë unë ato kërcime.

Por kur nisi një këngë e vjetër popullore, gishtat iu vunë mbi tryezë, duke ndjekur ritmin që këmbët nuk e ndiqnin më.

Për një çast pa përballë të shoqin, aty ku dikur ai i zgjaste dorën dhe i thoshte: "Hajde, moj grua, se na iku kënga!"

Tani karrigia e tij rrinte bosh.

Kur u shpërndanë dasmorët, ajo mblodhi disa petale nga dyshemeja, i futi në çantë pa ndonjë arsye dhe kërkoi ta çonin në shtëpi.

Të nesërmen, mbesa gjeti në xhep njëzet euro dhe një letër të palosur:

"Paçi këmbën e mbarë, bijë. Mos e kurseni gëzimin kur jeni bashkë. Se kur të vijë mosha ime, do të kuptoni që edhe një valle e vetme mund të bëhet kujtim për shumë vjet."

Dhe poshtë, me shkrim të dridhur:

"Të paça me jetë, moj bijë."


.....


Kur trëndafili çel në mes të dimrit
Nën qiellin gri që hesht mbi gur e shteg,
Kur dimri shtrin mbi degë frymën e ftohtë,
Si rreze dielli mbi të zymtin breg,
Një trëndafil çel dhe e bën më ngrohtë.
Mes gjembave të mprehtë, në gur të shkretë,
Ku gjethet dridhen lehtë nën mjegullnajë,
Ai hap petalet si premtim i qetë,
Me zemër prush dhe me shkëlqim në majë.
Pas krahëve tij fle një lule e tharë,
Që stinës së shkuar i fali çdo gjë,
Por jeta rilind si një ëndërr e parë,
Dhe heshtjes së dimrit i jep tjetër zë.
Kush tha se pranvera kërkon veç blerim,
Kur shpirti di vetë të ndezë një stinë?
Ky trëndafil i verdhë është një kushtrim,
Që shkrin çdo acar dhe sjell ngrohtësinë.
Ndaj mos u tremb kur acari po fryn,
Dhe qielli vishet me një mjegull gri,
Kur rrezja e artë në zemër të hyn,
Çel trëndafili dhe sjell mrekulli!

....

Borxhi i një fjale

Në kafenenë e vjetër të lagjes një burrë hyri për të pyetur për dikë. U ul pranë sobës, porositi një kafe dhe nisi të rrotullonte filxhanin me gisht.

- E njeh Qemalin? 
- Cilin Qemal, mor mik? 
- Atë që banonte përtej urës, që kishte një vajzë me dy gërsheta.

Kamarieri mendoi pak. - Qemali ka vdekur, o xhaxha. Burrit iu drodh buza.

- E di, bir. Erdha të shihja nëse e kujtonte ende njeri.

Heshtën të dy. Jashtë kaloi një furgon me mallra, një grua thërriti fëmijën nga ballkoni, dikush shau motin se i kishte prishur rrobat.

Jeta vazhdonte, si gjithmonë, pa e ditur se në një tavolinë dikush po numëronte të vdekurit e vet.

Kur kërkoi të paguante, kamarieri i tha:

- Lëre, xhaxha, këtë kafe e ke nga unë.

Plaku u ngrit, veshi pallton dhe i tha te dera:

- Të paça, bir. Po ruaje këtë zakon, se një ditë do të kërkosh edhe ti dikë që ta kujtojë një tjetër.

Doli pa kthyer kokën.

Në tavolinë kishte mbetur filxhani, një njollë e vogël kafeje dhe emri i një njeriu që atë ditë nuk ishte harruar.


......

Përtej një fjale 

Sa sprova kaluam, sa bukë kemi ndarë,
Në gëzime e dhimbje, një shpirt i pandarë.
Të lidhur në jetë si vëllazëri e rrallë,
Nga stuhitë e jetës ne dolëm gjallë.

Një fjalë pa peshë, e hedhur në erë,
Ta lëndoi zemrën dhe mbylli një derë.
Pa dashur u kthye në plagë të rëndë,
Dhe heshtja e ftohtë na zuri një vend.

Më vret kjo distancë, ky mur i papritur,
Një çast i nxituar s'e fshin dot të shkuarën.
Të kërkoj falje me shpirt të tronditur,
Që prisha pa mendje miqësinë e ngritur.

Një fjalë e vogël s'mund ta vrasë një jetë,
As vitet e arta që ndërtuam bashkë.
Le ta thyejmë heshtjen dhe të flasim drejt,
Se rrënja e miqësisë mbetet e lashtë.

....

Nyja që nuk zgjidhej

Në limanin e vogël të Sarandës, një peshkatar plak ndreqte rrjetën me syze të ulura mbi hundë.

Ishte i vetmi që ende dilte në det kur të tjerët thoshin se s’ia vlente më. Nafta kushtonte, peshku ishte pak, dhe vitet nuk falnin si dikur.

Një djalë iu afrua për ta ndihmuar. - Pse nuk e hedh këtë rrjetë, xhaxha? Ka më shumë vrima se peshq zë.

Plaku kaloi fillin nëpër një nyjë të vjetër.

- Se kjo më ka mbajtur gjallë, mor djalë. Nuk hidhet tutje çdo gjë që është konsumuar.

Pastaj uli kokën përsëri.

Në pëllëmbë i kishte mbetur një shenjë e bardhë nga litari, aty ku dikur mbante dorën e të atit kur dilnin bashkë në det.

Anija e tij tani lëkundej pranë kalatës, me emrin pothuajse të fshirë nga kripa.

Dikur kishte ëndërruar t’i blinte djalit një barkë, tani shpresonte që ai të gjente një punë ku të mos i numëronte ditët sipas motit.

Kur mbaroi, e palosi rrjetën dhe e la mbi dërrasat e varkës.

Deti atë mëngjes ishte pa dallgë. Vetëm një pulëbardhë kërkonte diçka në ujë.

Plaku ndezi një cigare dhe mendoi se njeriu kalon një jetë duke lidhur nyje, disa për të mos humbur atë që ka, disa për të mos u kthyer aty ku ka qenë.

Por ka nyje, or mik, që nuk i zgjidh dot as koha, as duart e lodhura, as gjithë deti që ke përpara.


.....

Përmasa e një mungese

Në dyqanin e vogël të rrobaqepësit hyri një burrë me një pallto të vjetër.

- Ma ngushto pak te beli, usta, se më ka mbetur e madhe.

Rrobaqepësi e mori, kaloi pëllëmbën mbi astar dhe nisi të kërkonte vendin e tegelit.

- Këtë pallto e ke prej kohësh?

- Që kur u martova. Ma bleu ime shoqe në Gjirokastër. Atë ditë kishim dalë pa lekë në xhep, po ajo tha: "Sot do ta marrim, nesër s’i dihet ç’na sjell jeta".

Burri qeshi nën mustaqe.

- Tani ajo s’është më, unë kam mbetur me ca rroba që nuk di kujt t’ia lë.

Ustai nuk tha gjë. Matën, shënoi me shkumës, hoqi dy gjilpëra nga mënga.

- Po ta lë pak të lirë, i tha, se mos të shëndoshet trupi prapë.

- Eh, mor mik, trupi ndoshta, po njeriu nuk mbushet më si dikur.

Jashtë kaloi një makinë me rroba, shitësi thërriste nëpër rrugë, një vajzë kërkonte të atin nga telefoni.

Kur erdhi të merrte pallton, burri e veshi para pasqyrës. Nuk e shikoi veten, por ktheu jakën nga ana e majtë dhe preku një fije të dalë nga qepja.

- Këtu ma mbante ajo një gjilpërë, kur më shkëputej astari.

Pastaj nxori kuletën.

Rrobaqepësi i mori vetëm gjysmën e lekëve.

- Pjesën tjetër ma sjell kur të kesh kohë.

Burri e kuptoi, por nuk e falënderoi. Vetëm i shtrëngoi dorën.

Ka njerëz që nuk dinë të kërkojnë mëshirë, as të pranojnë se u dhemb diçka.

Veshin pallton, mbyllin kopsat, dalin në rrugë e thonë: "Hajt, se kështu e ka kjo dynja".

Dhe askush nuk e merr vesh sa shumë gjëra mund t'i ketë mbuluar një copë astar i qepur mirë.


....


Pusi i avllisë

Në avllinë e shtëpisë së vjetër ka mbetur një pus pa kovë. Guri rreth tij është nxirë nga shirat, kurse kapaku prej dërrase mbahet me një tullë të thyer.

Dikur, në mëngjes, gratë vinin me shtamba në krah, shkëmbenin lajmet e fshatit, qeshnin për ndonjë krushqi të prishur dhe ankoheshin për çmimet e pazarit.

Aty u panë edhe dy sy që pëlqeheshin, aty u zunë dy kunata për një fjalë, aty një nënë priti të birin që ishte nisur për kurbet pa i thënë lamtumirë.

Tani uji vjen me një të kthyer të rubinetit. Nuk ka më radhë, as shtamba, as ndonjë plakë që thotë: "Hajt, moj bijë, mbushe ti e para, se mua s'më pret njeri në shtëpi".

Para ca ditësh erdhi një burrë nga Athina, hapi portën, pa pusin dhe u ul në gur. I kishte vdekur e ëma atë dimër dhe nuk dinte ç’të bënte me shtëpinë.

Nxori telefonin, fotografoi avllinë, pastaj thirri një agjenci pronash.

Nuk e di nëse do ta shesë, nëse do ta blejë ndonjë i panjohur, apo do të ngrihet aty një godinë e re.

Po pusi do të mbetet në kujtesën e gurëve, me gjithë ato zëra që ranë në ujë dhe nuk i nxori më askush.

Çudi, more, me këtë punën e jetës: sa shumë mundohemi t'ua lehtësojmë të ardhmen fëmijëve, sa shumë gjëra heqim nga shtëpia që ata të mos kenë barrë kur të ikin.

Dhe kur kthehen, nuk gjejnë më as barrën, as shtëpinë që lanë, por vetëm vendin ku dikur kishin mësuar të thërrisnin njëri-tjetrin.


....

Mesazhe prej njëmbëdhjetë sekondash

Nëna nuk di të shkruajë gjatë në telefon, i ngatërrohen shkronjat, i del fjala tjetër nga ajo që mendon.

Prandaj dërgon zëra.

"Bir, bleva domatet, po ishin pa shije. Mos harro të marrësh ilaçin. Sot fryu erë nga mali, mblidhi rrobat nëse i ke nxjerrë."

Njëmbëdhjetë sekonda, katërmbëdhjetë, ndonjëherë njëzet.

Unë i dëgjoj në autobus, mes zhurmës së frenave dhe bisedave të huaja. Nuk i përgjigjem gjithmonë menjëherë. Them me vete: më vonë.

Po darka vjen me punët e veta, me një faturë që duhet paguar, me ndonjë mik që të ndal te rruga, me ca halle që nuk pyesin a ke kohë.

Pastaj vjen një mesazh tjetër:

"Hë, bir, si je? Asgjë, thashë të të dëgjoja pak."

Dhe aty kuptoj se ajo nuk kishte ndonjë lajm. Nuk i ishte prishur gjë, nuk i duhej ndonjë porosi, nuk kishte ndonjë hall për të më treguar.

Donte vetëm të dinte nëse zëri i saj kishte mbërritur deri tek unë.

Sa gjëra të vogla i quajmë bezdi kur na vijnë çdo ditë, dhe sa të mëdha na duken kur nuk na vijnë më.

Tani, kur më dërgon një mesazh, e lë të mbarojë deri në fund, edhe kur përsërit të njëjtën fjalë tri herë radhazi.

Se, fundja, çfarë nxitimi paskemi, more, kur edhe gjërat që na presin nesër nuk e dinë nëse do të na gjejnë aty?

PSIKOLOGJI DITORE




(1)

Ndonjëherë nuk na mungon mundësia për ta ndryshuar jetën; na mungon gatishmëria për të filluar pa qenë të sigurt se gjithçka do të shkojë mirë.

E ke vënë re sa herë e kemi shtyrë një punë, një bisedë, një vendim, duke pritur të vijë dita e duhur? Presim të na kalojë lodhja, të na qetësohet mendja, të na përmirësohet gjendja ekonomike, të ndryshojnë njerëzit përreth nesh. Presim edhe pak, pastaj edhe pak, derisa një ditë kuptojmë se koha nuk ka pritur bashkë me ne.

Njeriu ka një zakon të çuditshëm: kërkon siguri përpara se të bëjë hapin e parë, ndërkohë që shpesh siguria vjen vetëm pasi ka ecur disa hapa.

Mendo për dikë që dëshiron të ndryshojë punë, por ka frikë se mos mbetet pa të ardhura. Për dikë që dëshiron t'i kërkojë falje një njeriu, por druhet se mos nuk falet. Për atë që ka një ide të mirë, por e mban në sirtar nga frika se mos të tjerët e përqeshin. Secili ka arsyet e veta dhe jo çdo frikë është e pabazë. Ka vendime që duhen menduar gjatë, rreziqe që duhen peshuar dhe përgjegjësi që nuk mund të anashkalohen. Por ka edhe një ndryshim të madh midis kujdesit dhe ikjes së fshehur pas kujdesit.

Kujdesi të ndihmon të përgatitesh. Frika, kur merr drejtimin e jetës sate, të bind se nuk je përgatitur kurrë mjaftueshëm.

Dhe kështu, pa e kuptuar, fillon të jetosh duke ruajtur gjithçka që ke, por pa i dhënë vetes mundësinë të fitosh diçka të re.

Nuk po flas vetëm për para, punë apo sukses. Ndonjëherë ajo që duhet të fitosh është një bisedë e sinqertë me fëmijën tënd. Ndonjëherë është guximi për t'i thënë një njeriu se mënyra si të trajton po të lëndon. Herë të tjera është aftësia për të pranuar se një rrugë që ke ndjekur prej vitesh nuk të çon më atje ku dëshiron të shkosh.

Nuk është turp të ndryshosh mendim. Turpëruese bëhet vetëm kur e kupton se po jeton kundër asaj që beson, por vazhdon të mbrosh zgjedhjen e vjetër vetëm sepse ke frikë të pranosh se ke gabuar.

Psikologjikisht, kjo është e kuptueshme. Mendja jonë shpesh i jep më shumë peshë asaj që mund të humbasim sesa asaj që mund të fitojmë. Një mundësi e re na tërheq, por njëkohësisht na kujton gjithçka që mund të rrezikojmë. Për këtë arsye, ndonjëherë qëndrojmë në një gjendje që na bën të pakënaqur, vetëm sepse e njohim. E panjohura na duket më e rrezikshme edhe kur e njohura po na dëmton ngadalë.

Prandaj, mos e pyet veten vetëm: "Po sikur të dështoj?"

Pyet edhe: "Çfarë po më kushton fakti që nuk po provoj?"

Kjo pyetje meriton të qëndrojë pak më gjatë në mendjen tënde. Sepse çdo zgjedhje ka një çmim, por edhe moszgjedhja. Kur nuk e thua fjalën që duhet thënë, paguan me një marrëdhënie të paqartë. Kur nuk e mëson një aftësi që të nevojitet, paguan me mundësi të humbura. Kur vazhdon të shtysh kujdesin për veten, paguan me lodhjen që nesër mund të bëhet më e vështirë për t'u përballuar.

Megjithatë, mos e kthe këtë mendim në një arsye tjetër për të qenë i ashpër me veten.

Ndoshta ke kaluar një periudhë kur mezi ke gjetur forcën të ngrihesh nga shtrati. Ndoshta ke humbur dikë dhe ende nuk je mësuar me vendin bosh që ka lënë. Ndoshta ke mbajtur mbi supe përgjegjësi që të tjerët nuk i kanë parë kurrë. Nëse është kështu, nuk të duhet dikush që të të bërtasë se duhet të ecësh më shpejt. Të duhet të kuptosh se çfarë mund të bësh sot, pa e mohuar atë që ke kaluar.

Ka ditë kur përparim është të mbarosh një punë të rëndësishme. Ka ditë të tjera kur përparim është të mos i përgjigjesh me zemërim dikujt që të provokon. Ndonjëherë është të kërkosh ndihmë, në vend që të bësh sikur i përballon të gjitha. Ndonjëherë është të pranosh se ke nevojë për pushim dhe të mos ndihesh fajtor për këtë.

Jeta nuk matet vetëm me gjërat që arrijmë të ndërtojmë. Matet edhe me mënyrën si i trajtojmë njerëzit gjatë rrugës, me çfarë bëjmë kur kemi pushtet mbi dikë më të dobët, me sa të ndershëm mbetemi kur askush nuk na kontrollon dhe me aftësinë për të mos e kthyer zhgënjimin tonë në vuajtje për të tjerët.

Mund të jesh i suksesshëm në punë dhe i padrejtë në shtëpi. Mund të fitosh respektin e njerëzve që nuk të njohin dhe të humbasësh besimin e atyre që të njohin më mirë se kushdo. Mund të kesh argumentin e duhur dhe përsëri të zgjedhësh fjalët e gabuara. Prandaj, përpara se ta quash veten njeri që po ecën përpara, shiko edhe se çfarë po lë pas te njerëzit që takon.

Nuk ke pse të jesh i përsosur. Por ke përgjegjësi të mos e përdorësh papërsosmërinë si justifikim për të mos u përmirësuar.

Sot, përpara se të fillosh punët e ditës, zgjidh një gjë që e ke shtyrë prej kohësh. Jo dhjetë. Vetëm një.

Nëse duhet të marrësh një vendim, shkruaj çfarë di me siguri, çfarë po hamendëson dhe çfarë duhet të mësosh përpara se të veprosh. Nëse duhet të rregullosh një marrëdhënie, mendo çfarë pjese të përgjegjësisë të takon ty, pa marrë mbi vete edhe fajet e tjetrit. Nëse je i lodhur nga një zakon që po të dëmton, mos u mbështet vetëm te premtimi se nesër do të kesh më shumë vullnet. Ndrysho diçka në mjedisin tënd, në orarin tënd ose në mënyrën si e organizon ditën, që zgjedhja e mirë të bëhet më e lehtë.

Mos prit gjithmonë të ndihesh ndryshe për të vepruar ndryshe. Shpesh ndjenja ndryshon pasi ndryshon veprimi.

Dhe në mbrëmje, kur dita të ketë mbaruar, mos e gjyko veten vetëm nga ajo që nuk arrite. Shiko edhe çfarë bëre më mirë se dje, cilën padrejtësi nuk e përsërite, cilën përgjegjësi nuk e shmange dhe cilën gjë e kuptove për veten.

Nuk do të fitosh çdo ditë. Disa ditë do të kthehesh te zakonet e vjetra, do të humbasësh durimin, do të gabosh në një vendim ose do të pendohesh për një fjalë. Atëherë mos e përdor një ditë të keqe si provë se nuk mund të ndryshosh. Shikoje si një rast për të kuptuar se ku e humbe drejtimin dhe çfarë duhet të bësh ndryshe herën tjetër.

Mbi të gjitha, mos e ngatërro një jetë të mirë me një jetë pa vështirësi. Ka njerëz që kanë kaluar shumë dhe përsëri kanë ruajtur mirësinë. Ka të tjerë që, sapo u kanë ecur punët, kanë harruar se si ndihesh kur ke nevojë për dikë. Vështirësia nuk e bën automatikisht njeriun të mençur dhe suksesi nuk e bën automatikisht të keq. Ajo që ka rëndësi është çfarë mësojmë nga ajo që na ndodh.

Ndoshta sot nuk do të ndryshojë asgjë e madhe në jetën tënde. Do të zgjohesh, do të pish kafen, do të kryesh punët, do të takosh të njëjtët njerëz dhe do të përballesh me disa nga të njëjtat shqetësime. Por brenda kësaj dite të zakonshme mund të bësh një zgjedhje që nuk e ke bërë më parë.

Mund të dëgjosh deri në fund, pa përgatitur përgjigjen ndërsa tjetri flet. Mund të mos e marrësh çdo kritikë si sulm ndaj vlerës sate. Mund të mos i japësh një njeriu tjetër pushtetin për të vendosur se çfarë humori do të kesh gjatë gjithë ditës. Mund të pranosh se nuk e di diçka, pa u ndier më pak i vlefshëm. Mund të bësh një të mirë pa pasur nevojë ta tregosh.

Këto gjëra duken të vogla, por aty ku formohet karakteri nuk ka gjithmonë dëshmitarë dhe duartrokitje.

Në fund, mos kërko që çdo ditë të të japë një arsye të madhe për të jetuar me shpresë. Ndonjëherë arsyeja gjendet te një punë e bërë me ndershmëri, te një njeri që e ke ndihmuar, te një gabim që nuk e përsërite, te një mbrëmje kur kthehesh në shtëpi dhe e di se, me gjithë vështirësitë, nuk ke tradhtuar atë që e konsideron të drejtë.

Nuk mund ta zgjedhësh gjithçka që do të të ndodhë sot. Por mund të mendosh më mirë përpara se të reagosh, të flasësh më drejt kur është e nevojshme dhe të mos heqësh dorë nga vetja vetëm sepse rruga nuk po hapet aq shpejt sa dëshiron.

Filloje ditën pa i kërkuar jetës të të premtojë se do të jetë e lehtë.

Kërko prej vetes diçka më të arsyeshme: të mos e bësh më të vështirë atë që mund ta zgjidhësh, të mos e lëndosh atë që mund ta kuptosh dhe të mos e shtysh pafund atë që e di se duhet ta bësh.

Pastaj vazhdo me punët e tua.

Ndonjëherë ndryshimi i parë nuk duket fare nga jashtë. Askush nuk e vëren, askush nuk të përgëzon dhe asgjë nuk ndryshon menjëherë përreth teje. Por ti e di se sot, në një çast kur mund të kishe vepruar si gjithmonë, zgjodhe të bëje diçka ndryshe.

Dhe kjo është një pikënisje që ia vlen të mos e nënvlerësosh.


(2)


Ndonjëherë, njeriu lodhet jo nga rruga që bën, por nga mendimet që merr me vete. Shkon në punë duke kujtuar një fjalë që e lëndoi, kthehet në shtëpi duke menduar për një problem të nesërm dhe harron se dita e sotme po kalon pa e jetuar. Mendja është shërbëtore e mirë, por bëhet sundimtare e keqe kur nuk na lë të pushojmë. Mos u përpiq t’i zgjidhësh të gjitha sot. Disa gjëra kërkojnë veprim, të tjerat durim, ndërsa disa nuk varen fare prej teje. Mençuria qëndron edhe te dallimi mes tyre.

Sot, kur të të rëndojë diçka, pyet veten: «A mund të bëj diçka për këtë tani, apo thjesht po e mundoj veten duke e menduar?» Nëse mundesh, vepro. Nëse nuk mundesh, mos e dëno veten për pafuqinë që nuk e ke zgjedhur. Nuk është detyra jote ta mbash gjithë botën mbi supe. Është detyra jote të mos humbasësh veten duke u përpjekur ta mbash.


(3)


Armiku më i madh nuk është bota. Është versioni yt i papërfunduar.

Shumë njerëz kalojnë vite duke fajësuar fatin, familjen, shoqërinë, ekonominë, politikën apo njerëzit që i kanë zhgënjyer. Dhe nuk po them se këto nuk ndikojnë. Ndikojnë. Madje ndonjëherë ndikojnë shumë. Por ekziston një pyetje që ndryshon gjithçka: Po çfarë po bën ti me atë që të ka mbetur në dorë?

Historia e njerëzimit nuk është shkruar vetëm nga ata që patën kushte të mira. Përkundrazi, shumë prej njerëzve që lanë gjurmë u formuan pikërisht nga vështirësitë. Nuk ishte mungesa e dhimbjes ajo që i bëri të fortë. Ishte mënyra se si vendosën ta përdornin dhimbjen.

Psikologu Viktor Frankl, i cili mbijetoi në kampet naziste të përqendrimit, shkroi se njeriut mund t'i merret pothuajse gjithçka, përveç një gjëje: liria për të zgjedhur qëndrimin e tij ndaj rrethanave. Kjo nuk është thjesht një fjali për t'u duartrokitur. Është një përgjegjësi e rëndë.

Sa herë ke thënë: "Do ta filloj nesër"? Sa herë ke pritur momentin perfekt? E vërteta është se momenti perfekt nuk vjen. Ai krijohet.

Disiplina është ura midis ëndrrës dhe realitetit. Motivimi të ngre në këmbë për një ditë. Disiplina të mban në këmbë për vite.

Mos u krahaso me njeriun që sheh në rrjetet sociale. Krahasohu me atë që ishe dje. Nëse sot je një hap më i mirë, ke fituar një betejë. Nëse nesër bëhesh edhe një hap tjetër, ke filluar të fitosh luftën.

Mos prit që njerëzit të besojnë te ti përpara se të besosh vetë. Mos prit duartrokitje për të filluar punën. Duartrokitjet janë shpërblimi, jo karburanti.

Kur të dalësh nga kjo sallë, jeta nuk do të ndryshojë menjëherë. Problemet do të jenë aty. Pengesat do të jenë aty. Edhe frika do të jetë aty. Por shpresa ime është që edhe ti të mos jesh më ai person që hyri këtu.

Sepse ndryshimi nuk fillon kur ndryshon bota. Ndryshimi fillon në çastin kur vendos të mos i japësh më justifikimeve pushtet mbi jetën tënde.
Mos kërko një jetë më të lehtë. Ndërto një karakter më të fortë.

Dhe kujtoje gjithmonë këtë: e ardhmja nuk është diçka që e pret. Është diçka që e ndërton, me vendimet që merr sot, me zakonet që krijon sot dhe me guximin që zgjedh të tregosh sot.


(4)

Ka njerëz që e nisin ditën duke kërkuar nga të tjerët atë që vetë kanë harruar t’u japin: mirëkuptimin. Një fjalë e ashpër në mëngjes mund t’ia rëndojë dikujt gjithë ditën. Një përgjigje e duruar mund t’ia ndryshojë një çast të vështirë. Ne nuk e dimë çfarë beteje ka bërë tjetri para se të dalë nga shtëpia, ndaj mos e mat dhimbjen e tij me qetësinë që shfaq. Urtësia e vjetër na mëson se gjuha mund të jetë urë, por edhe plagë. Para se të flasësh, pyet veten nëse po kërkon të kuptohesh apo thjesht të fitosh. Sot provo diçka të vogël: dëgjoje një njeri pa e ndërprerë, pranoje një gabim pa u justifikuar dhe mos e kthe lodhjen tënde në barrë për dikë tjetër. Kjo nuk do të thotë të lejosh të tjerët të të shkelin kufijtë. Mirësia pa dinjitet bëhet vetësakrifikim, ndërsa dinjiteti pa mirësi mund të kthehet në ftohtësi. Ndoshta pjekuria fillon atëherë kur nuk pyet më vetëm kush të kupton ty, por edhe sa përpiqesh të kuptosh të tjerët.


(5)


Ka një çast në jetë kur duhet të ndalosh së prituri që njerëzit ta vënë re mundin tënd. Jo sepse vlerësimi nuk ka rëndësi, por sepse, po e lidhe qetësinë tënde me sytë e të tjerëve, do të mbetesh gjithmonë në pritje.
Një pemë nuk e ndërpret rritjen sepse askush nuk e vështron. Ajo vazhdon të thithë ujë, të forcojë rrënjët dhe të përballojë stinët, edhe kur askush nuk i numëron gjethet.
Edhe ti mëso të punosh për atë që beson, pa e kthyer çdo përpjekje në kërkesë për duartrokitje. Disa njerëz nuk do ta kuptojnë mundin tënd; të tjerë do ta kuptojnë, por nuk do ta pranojnë kurrë. Mos e harxho jetën duke kërkuar drejtësi nga çdo vështrim.
Megjithatë, mos e përdor këtë si justifikim për të mos dëgjuar kritikat e drejta. Krenaria të izolon po aq sa varësia nga miratimi.
Bëje atë që e konsideron të vlefshme edhe kur askush nuk të përgëzon, por ki mençurinë të dallosh kur këmbëngulja është virtyt dhe kur është thjesht kokëfortësi.


(6)


Ndonjëherë, pa e kuptuar, fillojmë ta jetojmë jetën sipas kalendarit të të tjerëve. Dikush ndërton shtëpi, dikush krijon familje, dikush fiton para, e ne pyesim veten pse ende nuk kemi mbërritur aty ku janë ata. Por kush ta tha se jeta është garë dhe se të gjithë duhet të nisen në të njëjtën orë? Një njeri mund të lulëzojë në të njëzetat, një tjetër ta gjejë veten pas të pesëdhjetave. Dikush mëson nga librat, dikush nga një dashuri e humbur, e dikush vetëm pasi jeta ia rrëzon bindjet që i kishte mbajtur për të vërteta. Mos e përçmo stinën ku ndodhesh vetëm sepse tjetri po korr frytet e punës së tij. Ti nuk e njeh gjithë historinë që fshihet pas buzëqeshjes së tij, as ai nuk e njeh betejën tënde.
Sot, në vend që të numërosh çfarë kanë arritur të tjerët, pyet veten çfarë mund të mësosh, të ndreqësh ose të fillosh me mundësitë që ke. Koha jote nuk ka pse të përputhet me kohën e askujt. Mjafton që, kur të shohësh pas, të mos zbulosh se ke kaluar gjithë jetën duke u përpjekur të bëheshe dikush tjetër.


(7)


Ka njerëz që e kalojnë gjysmën e jetës duke pritur të vijë dita kur do të ndihen të lumtur, pa kuptuar se lumturia nuk troket gjithmonë si mysafir i lajmëruar. Ndonjëherë fshihet te buka e ngrohtë mbi tryezë, te zëri i dikujt që të pyet nëse ke ngrënë, te një telefonatë pa ndonjë arsye të veçantë. Por mendja, e mësuar të kërkojë atë që i mungon, shpesh nuk e sheh atë që ka. Edhe urtësia e të lashtëve na kujton se njeriu mund të zotërojë shumë dhe përsëri të ndihet i varfër, nëse dëshirat ia kanë zënë sytë. Kjo nuk do të thotë të heqësh dorë nga ëndrrat. Do të thotë të mos e kthesh të tashmen në një dhomë pritjeje ku jeta kalon, ndërsa ti mendon për një të ardhme që ende nuk ka ardhur. Sot, gjatë një çasti të zakonshëm, ndalu dhe vëre diçka që zakonisht e kalon pa e parë. Mos e fotografo, mos e publiko, mos kërko dëshmitarë. Përjetoje. Ndoshta shpirti nuk ka nevojë gjithmonë për diçka të re; ndonjëherë ka nevojë të zgjohet ndaj asaj që e ka pranë.


(8)

Ndonjëherë, njeriu plaket jo nga vitet, por nga bindjet që nuk pranon t’i vërë më në dyshim. Mban një inat prej dhjetë vjetësh, përsërit të njëjtin gabim dhe prapë pret që jeta t’i japë një rezultat tjetër. Mendja ka një dredhi të hollë: na bën të ndihemi të sigurt kur kemi të drejtë, edhe atëherë kur faktet na tregojnë të kundërtën. Prandaj, të pranosh se je gabuar kërkon më shumë guxim sesa të fitosh një debat. Të lashtët e kuptonin se ena që është plot nuk mund të marrë ujë të ri. Edhe njeriu që mendon se i di të gjitha mbetet nxënës i dobët. Sot, provo të dëgjosh një mendim që bie ndesh me tëndin, pa u përgatitur menjëherë për ta rrëzuar. Ndoshta nuk do të ndryshosh mendje, por mund të zbulosh diçka që nuk e kishe parë. Mos e ndërto krenarinë mbi pamundësinë për të gabuar. Njeriu nuk humbet dinjitet kur korrigjon veten; humbet mundësinë për t’u rritur kur e mbron gabimin vetëm që të mos i ulet mendja në sytë e të tjerëve.


(9)

Ka njerëz që e kalojnë jetën duke u përpjekur të duken të fortë, derisa harrojnë të jenë të sinqertë me veten. Qeshin kur lëndohen, thonë «s’ka gjë» kur brenda tyre ka shumë gjëra dhe pranojnë më tepër sesa mund të mbajnë, vetëm që të mos zhgënjejnë askënd. Por çfarë vlere ka paqja që blen duke i shpallur luftë vetes? Edhe trupi, kur e lodh përtej kufijve, kërkon pushim. Edhe shpirti ka nevojë për çaste kur nuk duhet të shpjegojë asgjë, të kënaqë askënd apo të luajë rolin e njeriut që i përballon të gjitha.
Urtësia e vjetër na mëson të njohim masën, sepse edhe gjërat e mira, kur teprohen, mund të bëhen barrë. Sot, mos premto diçka vetëm nga frika se mos dikush mërzitet. Mos e fsheh lodhjen pas një buzëqeshjeje të detyruar. Mëso të thuash «sot nuk mundem» pa e shndërruar çdo kufi në një ndjenjë faji. Nuk je i detyruar të shterosh veten për t’u dëshmuar të tjerëve se ke zemër. Edhe zemra që jep ka nevojë të ruajë diçka për vete.


(10)

Mos prit të të vijë dëshira për të bërë atë që e di se duhet bërë. Shpesh, dëshira vjen pasi ke filluar, jo përpara se të lëvizësh.

Shiko një zejtar që riparon një karrige të vjetër. Ai nuk e hedh tutje sepse një këmbë është thyer. E shqyrton, kupton ku është dobësia dhe punon me durim. Nuk e shpëton karrigen duke u zemëruar me të, por duke kuptuar çfarë i nevojitet.

Edhe jetën tonë ndonjëherë e trajtojmë gabim. Kur një zakon na dëmton, e urrejmë veten. Kur një marrëdhënie vështirësohet, fajësojmë gjithçka. Kur dështojmë, e quajmë veten të paaftë. Por gjykimi nuk është riparim dhe pendimi, pa ndryshim, mbetet vetëm një rreth ku sillemi.

Sot zgjidh një gjë të vogël që kërkon ndreqje. Rregullo një detyrim të lënë pas dore, kërko falje për një padrejtësi ose hiq një zakon që ta vështirëson ditën.

Mos kërko ta rindërtosh gjithë jetën brenda një mëngjesi. Urtësia nuk qëndron vetëm te aftësia për të krijuar gjëra të bukura, por edhe te durimi për të ndrequr atë që ende mund të shpëtohet.


(11)

Ndonjëherë, ajo që na mban peng nuk është ajo që na kanë bërë, por biseda që vazhdojmë të bëjmë me veten për atë që ndodhi. E rikthejmë skenën, ndërrojmë përgjigjet, imagjinojmë çfarë duhej të kishim thënë dhe presim që e kaluara të na japë një fund tjetër. Por e kaluara nuk ndryshon sa herë e kujton. Ndryshon vetëm mënyra si ti e mban brenda vetes. Të falësh nuk do të thotë ta shpallësh të drejtë atë që të lëndoi. As të harrosh, as të rikthehesh aty ku u thye besimi. Do të thotë të mos ia lejosh më asaj ngjarjeje të vendosë për çdo marrëdhënie që do të krijosh nesër. Sot, nëse një kujtim të rëndon, shkruaj çfarë mësove prej tij dhe çfarë nuk dëshiron të përsërisësh. Pastaj pyet veten nëse po mbrohesh nga një rrezik i vërtetë apo po ndëshkon të tashmen për fajet e së shkuarës. Shpirti nuk shërohet duke mohuar plagën, por duke mësuar të jetojë pa e hapur çdo ditë. Mos ia jep së shkuarës të drejtën të të lëndojë dy herë: një herë kur ndodhi dhe një herë sa herë refuzon të ecësh përtej saj.


(12)


Ka ditë kur bën gjithçka siç duhet, por prapë nuk sheh asnjë ndryshim. Punon, përpiqesh, kujdesesh për detyrimet dhe në mbrëmje të duket sikur ke kaluar gjithë ditën duke lëvizur pa mbërritur askund.

Pikërisht këtu sprovohet durimi: jo kur gjërat ecin mirë, por kur mundi yt nuk të jep ende përgjigje.

Mendo për njeriun që mëson një gjuhë të huaj. Për javë të tëra ngatërron fjalët, harron rregullat dhe ndihet i paaftë. Pastaj, një ditë, kupton një bisedë që dikur i dukej e pamundur. Ajo ditë nuk erdhi nga një mrekulli, por nga qindra përpjekje të vogla që ai pothuajse i kishte harruar.

Edhe ti mund të jesh duke ndërtuar diçka që ende nuk duket.

Mos e mat çdo ditë me rezultate të mëdha. Pyet veten nëse sot ke bërë një hap, ke mësuar diçka ose ke shmangur një gabim të përsëritur. Këto janë fitore që nuk bëjnë zhurmë, por ndryshojnë drejtimin e jetës.

Mos e braktis një rrugë të mirë vetëm sepse ecja është e ngadaltë. Por kontrollo herë pas here nëse po përparon vërtet, sepse këmbëngulja ka vlerë vetëm kur shoqërohet me mendim dhe ndryshim.

(13)

Mos e ngatërro qetësinë me dorëzimin. Ka raste kur njeriu nuk bën zhurmë, nuk kundërshton dhe nuk përpiqet t’i bindë të gjithë se ka të drejtë, jo sepse i mungon forca, por sepse ka kuptuar se jo çdo betejë ia vlen energjinë që kërkon.

Mendo sa herë të është prishur dita për një fjalë të dëgjuar, një sjellje të padrejtë apo një njeri që nuk të trajtoi siç prisje. Ndoshta ai e harroi ngjarjen pas pesë minutash, ndërsa ti ia fale orë të tëra të jetës.

Këtu qëndron një nga padrejtësitë që ia bëjmë vetes: u japim të tjerëve pushtetin të na përcaktojnë gjendjen shpirtërore, edhe kur ata nuk mbajnë asnjë përgjegjësi për të.

Sot, para se të reagosh ndaj diçkaje që të prek, prit pak. Pyet veten: a kërkon kjo situatë një përgjigje, një veprim apo thjesht largimin tim?

Mos hesht kur duhet të mbrosh dinjitetin, por mos u bëj rob i nevojës për t’iu përgjigjur gjithçkaje.

Ndonjëherë, fitorja më e madhe nuk është ta mposhtësh tjetrin, por të mos lejosh që sjellja e tij të të kthejë në një njeri që nuk dëshiron të jesh.

(14)

Ndonjëherë, njeriu e humb gëzimin jo sepse i mungon diçka, por sepse është mësuar të mos i japë më vlerë asaj që ka. Një derë që hapet çdo mëngjes, një zë i njohur në shtëpi, dikush që të pret pa të kërkuar llogari për lodhjen tënde… Derisa një ditë, mungesa na mëson çmimin e pranisë. Urtësia e lashtë na kujton se asgjë nuk na është dhënë me garanci të përjetshme. Njerëzit ndryshojnë, koha ikën dhe edhe gjërat më të zakonshme mund të kthehen në kujtime që do të donim t’i përjetonim edhe një herë. Prandaj, mos e lër mirënjohjen vetëm për ditët kur të ndodh diçka e madhe. Thuaje fjalën e mirë pa pritur rastin e përsosur. Telefonoje atë njeri që të vjen ndër mend. Ulu pak më gjatë me familjen, pa e mbajtur mendjen te telefoni. Nuk mund ta ndalosh kohën dhe as t’i mbash të gjithë pranë përgjithmonë. Por mund të zgjedhësh të mos jesh i pranishëm vetëm me trup, ndërsa mendja jote endet diku tjetër. Një ditë do të kuptosh se disa nga çastet që sot i quan të zakonshme, ishin pikërisht ato që i jepnin jetës kuptim. Mos prit t’i humbasësh për t’i vlerësuar.

(15)

Ndonjëherë nuk je i zhgënjyer nga jeta; je thjesht i lodhur nga mënyra si po përpiqesh ta përballosh atë. Zgjohesh, kryen detyrat, u përgjigjesh njerëzve, mban përgjegjësitë mbi supe dhe në fund të ditës nuk të mbetet as dëshira për të folur. Pastaj fillon të mendosh se diçka nuk shkon me ty. Por jo çdo heshtje është trishtim dhe jo çdo ditë e vështirë është shenjë se po dështon. Edhe mendja ka nevojë për pak hapësirë ku nuk i kërkohet të zgjidhë asgjë. Të parët tanë e kuptonin këtë në mënyrën e tyre. Pas një dite të rëndë, uleshin te pragu, pinin kafenë ngadalë dhe linin botën të vazhdonte pa ta për disa minuta. Nuk kishin përgjigje për gjithçka, por dinin të mos e ndiqnin çdo mendim deri në fund. Sot provo diçka të thjeshtë: para se të marrësh një vendim të rëndësishëm ose t'i përgjigjesh dikujt me nervozizëm, pyet veten: "A e mendoj vërtet kështu, apo jam tepër i lodhur për ta parë qartë?" Ndonjëherë, qetësia nuk ta ndryshon problemin. Të ndryshon mënyrën si e sheh.


(16)

Ka njerëz që e kalojnë gjysmën e jetës duke pritur të kuptohen nga të tjerët. Shpjegojnë pse u lënduan, pse heshtën, pse u larguan, pse nuk janë më si dikur. Dhe sa më shumë përpiqen të shpjegohen, aq më të lodhur bëhen. Por ja një e vërtetë që vjen me moshën: jo çdo njeri që të keqkupton ka nevojë për një shpjegim më të mirë. Disa të shohin përmes përvojave të tyre, disa përmes paragjykimeve, e disa vetëm përmes asaj që u leverdis të besojnë. Nuk është detyra jote të hysh në çdo mendje për të rregulluar mënyrën si të shohin. Urtësia nuk qëndron vetëm te fjala që di të thuash, por edhe te fjala që kupton se nuk ia vlen ta thuash. Nganjëherë, heshtja nuk është dobësi; është pranimi se paqja jote kushton më shumë se nevoja për të pasur fjalën e fundit. Sot, kur dikush të gjykojë pa të dëgjuar, mos u ngut të mbrohesh. Pyet veten nëse mendimi i atij personi ka vërtet aq peshë sa t'i dorëzosh qetësinë tënde. Jeto me ndërgjegje të pastër, korrigjo gabimet kur i sheh dhe mos e kthe jetën në një gjyq ku duhet të provosh çdo ditë se je njeri i mirë.


(17)

Ka një lloj lodhjeje që nuk vjen nga puna, por nga premtimet që i bën vetes dhe i shtyn vazhdimisht për nesër. "Të hënën do të filloj." "Kur të kem më shumë kohë, do të merrem me veten." "Kur të rregullohen gjërat, do të ndihem më mirë." Kështu kalojnë javët, pastaj muajt, dhe pa e kuptuar, fillon të mos i besosh më fjalës sate. Njeriu nuk e humb besimin te vetja brenda një dite. E humb pak nga pak, sa herë që e lë pas dore atë që e di se i bën mirë. Prandaj, mos i premto vetes ndryshime të mëdha. Premtoji diçka që mund ta mbash. Lexo dy faqe, ec dhjetë minuta, telefono dikë që e ke lënë në harresë, ose mbaro atë punë të vogël që të rëndon prej ditësh. Nuk ka rëndësi sa e vogël duket. Rëndësi ka që sot të mos e braktisësh përsëri veten. Edhe pemët nuk japin fryte ditën që mbillen. Por çdo ditë që rrënjët qëndrojnë në tokë, diçka po përgatitet në heshtje. Fillo me një premtim të vogël dhe mbaje. Ndoshta pikërisht aty nis të rindërtosh besimin te vetja.


(18)

Nuk është gjithmonë e lehtë të dallosh kur po tregohesh i duruar dhe kur thjesht po mësohesh me atë që të lëndon. Mund të qëndrosh me vite në një marrëdhënie që të zbraz, në një punë që të shuan dëshirën, apo në një rreth ku duhet të zvogëlosh veten që të mos shqetësosh askënd. Pastaj fillon ta quash durim atë që, në të vërtetë, është frika për të ndryshuar. Por durimi nuk do të thotë të pranosh gjithçka. Edhe fara e ka kohën e saj nën tokë, por nuk është krijuar për të mbetur aty përgjithmonë. Të largohesh nga diçka që të dëmton nuk të bën njeri të paqëndrueshëm. Ndonjëherë, është hera e parë që po e merr seriozisht jetën tënde.

Sot, mendo për një gjë që e ke toleruar prej kohësh. Pyet veten: "Po e pranoj sepse e kuptoj dhe mund ta përballoj, apo sepse kam frikë nga ajo që vjen pas?" Mos merr vendime të nxituara vetëm nga një ditë e keqe. Shiko modelin që përsëritet, jo vetëm ngjarjen e fundit. Ka dyer që duhen hapur me durim dhe dyer që duhen mbyllur me guxim. Pjekuria qëndron te aftësia për të dalluar cilën ke përpara.


(19)

Ndonjëherë, në përpjekje për të provuar se kemi të drejtë, harrojmë të pyesim nëse ia vlen ajo që po humbasim. Një bisedë e zakonshme në kuzhinë kthehet në debat. Një fjalë e thënë keq sjell tri të tjera. Secili kërkon të mbrojë veten, derisa askush nuk dëgjon më. Në fund, njëri mund të fitojë argumentin, por të dy largohen me një ftohtësi që nuk ishte aty në fillim. Egoja ka një zakon të çuditshëm: na bind se të tërhiqesh është humbje, edhe kur ajo që po mbrojmë nuk është veçse krenaria jonë. Të urtët e lashtë e kuptonin se njeriu nuk sundon gjithmonë rrethanat, por mund të mësojë të sundojë reagimin e vet. Kjo nuk do të thotë të heshtësh përballë padrejtësisë, as të lejosh të të shkelin. Do të thotë të zgjedhësh betejat që meritojnë energjinë tënde. Sot, kur të lindë dëshira për ta thënë fjalën e fundit, ndalu një çast dhe pyet veten: "Dua ta zgjidh këtë çështje, apo dua thjesht të dal fitues?" Ndonjëherë, pjekuria nuk duket te argumenti që jep, por te dëmi që zgjedh të mos shkaktosh.

(20)

Ka njerëz që e kanë aq të vështirë të pranojnë se kanë ndryshuar, sa vazhdojnë të jetojnë sipas një versioni të vjetër të vetes. Vazhdojnë të mbajnë miqësi që nuk u flasin më, zakone që nuk u bëjnë mirë dhe mendime që i kanë trashëguar pa i vënë kurrë në dyshim. Jo sepse janë të lumtur, por sepse e njohura, edhe kur na rëndon, shpesh na duket më e sigurt se e panjohura. Por njeriu nuk është një fotografi e varur në mur. Ai ndryshon nga ajo që përjeton, nga njerëzit që takon, nga gabimet që kupton dhe nga pyetjet që dikur nuk guxonte t'ia bënte vetes.

Mos u ndiej fajtor nëse sot nuk mendon si para pesë vitesh. Mos u përpiq të mbrosh çdo zgjedhje të dikurshme vetëm që të mos duket sikur ke gabuar. Edhe një pemë lëshon gjethet që të mos mbetet peng e stinës së kaluar. Sot bëj një gjë: rishiko një bindje të vjetër që e ke mbajtur për shumë kohë. Mos e rrëzo me nxitim, por as mos e ruaj nga zakoni. Nuk është tradhti ndaj vetes të ndryshosh mendim. Ndonjëherë, është mënyra më e ndershme për të mos e gënjyer më veten.


(21)

Shumë gjëra në jetë nuk prishen papritur. Fillojnë të dobësohen në heshtje, sepse për një kohë të gjatë nuk u kemi kushtuar vëmendje. Një miqësi nuk ftohet vetëm nga një tradhti e madhe; ndonjëherë mjaftojnë muaj pa një telefonatë. Trupi nuk lodhet vetëm nga një ditë e rëndë, por edhe nga netët e shkurtra që i kemi bërë zakon. Edhe një shtëpi e bukur humbet ngrohtësinë kur njerëzit brenda saj nuk gjejnë më kohë për njëri-tjetrin. Ne kemi prirjen të merremi me gjërat kur ato bëhen urgjente, ndërsa kujdesin e përditshëm e konsiderojmë diçka që mund të presë. Por mençuria nuk është vetëm të dish si të riparosh atë që u dëmtua. Është të dallosh çfarë po kërkon vëmendjen tënde para se të kthehet në problem. Sot mos prit ndonjë rast të veçantë. Telefono një njeri të dashur, rregullo një gjë që e ke lënë pas dore, dil pak në ajër të pastër, dëgjo dikë pa parë telefonin. Jeta nuk mbahet vetëm me vendime të mëdha. Shpesh, ajo ruhet nga kujdesi që ushtrojmë kur askush nuk na e kërkon.


(22)


Nuk është e thënë që çdo ditë të ndihesh i sigurt për atë që po bën. Ka mëngjese kur ngrihesh me dyshime, kur sheh të tjerët sikur e kanë gjetur drejtimin e tyre, ndërsa ti ende po përpiqesh të kuptosh çfarë kërkon nga vetja. Por mos e ngatërro pasigurinë me paaftësinë. Ndonjëherë, ajo shfaqet pikërisht kur po hyn në një përvojë të re, kur po mëson diçka që nuk e ke provuar më parë. Mjeshtri i vjetër nuk e përçmonte nxënësin që pyeste. Përkundrazi, shqetësimi i tij ishte për atë që mendonte se i dinte të gjitha. Sepse mendja që nuk pranon më pyetje, fillon të mbyllet edhe ndaj së vërtetës. Sot mos u mundo të dukesh sikur i ke të gjitha përgjigjet. Nëse nuk di diçka, pyet. Nëse ke gabuar, pranoje. Nëse të duhet të fillosh nga e para, mos e quaj turp. Dhe mos e mat veten me sigurinë që të tjerët shfaqin në publik. Ti nuk e di sa dyshime fshehin pas asaj pamjeje. Nuk ke pse të jesh më i dituri në dhomë. Mjafton të mos jesh njeriu që ka pushuar së mësuari.


(23)


Njeriu shpesh ka më shumë vështirësi të kërkojë ndihmë sesa të përballojë një barrë që e ka tejkaluar. Ka frikë se mos duket i dobët, i paaftë ose i varur nga të tjerët. Prandaj thotë "ia dal vetë", edhe kur brenda vetes mezi po mban gjithçka. Por të kërkosh ndihmë nuk do të thotë t'ia dorëzosh dikujt tjetër jetën tënde. Do të thotë të pranosh se njeriu nuk është ndërtuar për të qenë i vetëm në çdo vështirësi. Mendo për një fëmijë që mëson të ecë. Ai nuk e humb meritën e hapave të vet sepse dikush i zgjat dorën kur rrëzohet. Përkundrazi, siguria që merr e ndihmon të provojë përsëri. Edhe ti mund ta bësh këtë pa e cenuar dinjitetin tënd. Sot, nëse diçka po të rëndon, mos prit të arrish në kufirin e fundit. Fol me një njeri të besuar. Kërko një mendim, një dorë, ose thjesht dikë që të dëgjojë pa të gjykuar. Nuk ke pse ta dëshmosh forcën duke vuajtur në heshtje. Edhe pranimi i nevojës për tjetrin është një formë guximi.


(24)

Ka ditë kur njeriu nuk ka nevojë për një këshillë tjetër, por për pak ndershmëri me veten. Ndoshta prej kohësh po thua se je mirë, ndërkohë që diçka të mundon. Qesh në biseda, kryen detyrat, u përgjigjesh të tjerëve, por kur mbetesh vetëm, mendja kthehet te ajo çështje që vazhdimisht e shtyn mënjanë. Ne shpesh e ngatërrojmë pranimin e një problemi me dorëzimin përballë tij. Sikur, po ta pranojmë se jemi të trishtuar, të frikësuar apo të zhgënjyer, të kemi humbur betejën. Në të vërtetë, është e vështirë të ndryshosh diçka që nuk pranon as ta shohësh. Edhe urtësia e vjetër e njeh rëndësinë e vetënjohjes: njeriu që nuk e njeh gjendjen e vet, mund të kalojë një jetë të tërë duke luftuar me arsyet e gabuara. Sot gjej dhjetë minuta pa telefon, pa zhurmë dhe pa nevojën për t'i treguar askujt se je i fortë. Pyet veten: "Çfarë po më rëndon vërtet dhe cilin hap të vogël mund të bëj për ta ndryshuar?" Mos kërko përgjigje të bukur. Kërko një përgjigje të sinqertë. Ajo mund të jetë fillimi i një dite, jave apo muaji ndryshe.


(25)

Ndonjëherë, ajo që na shqetëson te suksesi i dikujt tjetër nuk është vetë suksesi i tij, por diçka që ai na kujton se ne ende nuk e kemi arritur. Sheh dikë që udhëton, ndërton një familje, hap një biznes apo realizon një ëndërr dhe, pa e kuptuar, fillon të krahasosh jetën tënde me të tijën. Në vend që të gëzohesh, ndien një shqetësim të vogël që nuk dëshiron as t'ia pranosh vetes. Por zilia, nëse e shqyrton me ndershmëri, mund të të tregojë diçka për dëshirat e tua të paplotësuara. Mos e kthe arritjen e tjetrit në provë të dështimit tënd. Rrethanat, mundësitë dhe rrugët e njerëzve nuk janë të njëjta. Ti sheh rezultatin e dikujt, por nuk njeh gjithmonë çmimin, sakrificat dhe rastësitë që e kanë shoqëruar. Sot, kur të ndiesh zili për diçka, mos e gjyko menjëherë veten. Pyet: "Çfarë dëshire timen po më zbulon kjo ndjenjë?" Pastaj bëj një hap konkret drejt saj. Mos ia dëshiro më pak tjetrit atë që dëshiron për veten. Mëso të ndërtosh jetën tënde pa pasur nevojë të zvogëlosh jetën e askujt.


(26)

Ka ditë kur njeriu zgjohet me një lodhje që nuk e shpjegon dot. Ka fjetur, ka pushuar, por diçka brenda tij duket sikur ka mbetur zgjuar gjithë natën. Ndoshta janë mendimet e papërfunduara, një bisedë që nuk ndodhi, një përgjigje që nuk erdhi apo një shqetësim që e mban të fshehur edhe nga njerëzit më të afërt.
Në ditë të tilla, mos i kërko vetes të jesh i jashtëzakonshëm. Nuk është e nevojshme që çdo mëngjes të fillojë me entuziazëm, as çdo ditë të përfundojë me një arritje. Ndonjëherë, mençuria qëndron te mënyra si e trajton veten kur nuk je në formën tënde më të mirë. Mos e mbush ditën me detyrime vetëm për të harruar atë që ndien. Bëj një shëtitje, rregullo diçka që e ke lënë pas dore, telefono dikë që të bën mirë, ose ulu disa minuta pa kërkuar asgjë prej vetes. Mbaje mend: nuk je më pak i vlefshëm në ditët kur ke më pak për të dhënë. Jepi vetes pak mirëkuptim. Edhe shpirti ka nevojë për ditë kur nuk i kërkohet të dëshmojë asgjë.

(27)

Nuk e kuptojmë gjithmonë sa shumë na zbulon mënyra si sillemi me njerëzit që nuk kanë asgjë për të na ofruar. Është e lehtë të jesh i sjellshëm me dikë që mund të të ndihmojë, të të hapë një derë apo të të japë një mundësi. Por provo të vëzhgosh veten kur përballë ke dikë që nuk ka pushtet, ndikim apo ndonjë përfitim për të të ofruar. Aty del në pah një pjesë e karakterit që nuk mund ta fshehësh pas fjalëve të bukura. Njeriu nuk matet vetëm nga ajo që ndërton për vete, por edhe nga mënyra si i trajton ata që nuk mund t'ia shpërblejnë mirësinë. Urtësia e lashtë na mëson se karakteri formohet në veprime, jo në pretendime. Edhe një përshëndetje, një falënderim apo një fjalë e butë mund të kenë peshë më të madhe sesa mendojmë. Sot provo diçka: trajtoje me të njëjtin respekt njeriun që të shërben dhe atë që të drejton. Mos ndrysho sjellje sipas pozitës së tjetrit. Sepse vlera e karakterit nuk shihet kur të gjithë të shohin, por kur nuk ke asnjë arsye për të bërë përshtypje.

(28)

Ka një zakon të çuditshëm që na kushton më shumë nga sa mendojmë: e shtyjmë gëzimin për një ditë tjetër. Do të dalim kur të kemi më shumë para. Do të vizitojmë dikë kur të kemi më pak punë. Do të blejmë atë që na pëlqen kur të vijë një kohë më e përshtatshme. Do të ulemi me njerëzit tanë kur të përfundojnë angazhimet. Dhe kështu, pa e kuptuar, fillojmë ta trajtojmë jetën sikur të ishte një projekt që duhet përfunduar përpara se të fillojmë ta jetojmë. Por jeta nuk na premton se të gjitha gjërat do të rregullohen njëkohësisht. Gjithmonë do të ketë një faturë për të paguar, një shqetësim për të zgjidhur dhe një detyrë të papërfunduar. Mos prit që gjithçka të jetë në vendin e vet për të përjetuar pak lumturi. Sot pi kafenë pa nxitim. Telefono dikë që të mungon. Bli diçka të vogël që ia ke mohuar vetes pa arsye. Dil pak në ajër të pastër. Mos i kërko jetës të bëhet e përsosur që të lejosh veten të buzëqeshësh. Sepse një ditë mund të kuptosh se ke kaluar shumë kohë duke përgatitur jetën, ndërkohë që jeta po të priste ta jetoje.


(29)

Jo çdo gjë që të shqetëson meriton të marrë një pjesë të qetësisë sate. Dikush mund të të keqkuptojë, një tjetër mund të flasë padrejtësisht për ty, dikush mund të të provokojë me qëllim. Dhe ti mund të kalosh orë të tëra duke rindërtuar bisedën në mendje, duke menduar çfarë duhej të kishe thënë dhe si duhej të ishe përgjigjur. Kështu, një ngjarje që zgjati pesë minuta mund të të pushtojë gjithë ditën. Stoikët e lashtë e kuptonin se nuk kemi pushtet mbi çdo sjellje njerëzore, por kemi përgjegjësi për mënyrën si reagojmë ndaj saj. Kjo nuk do të thotë të pranosh padrejtësinë, por të mos lejosh që ajo të të sundojë edhe pasi ka përfunduar. Sot provo një gjë: kur diçka të zemëron, mos u përgjigj menjëherë. Jepi vetes pak kohë dhe pyet: "A do të ketë rëndësi kjo çështje pas një jave? A ia vlen t'i kushtoj edhe një orë nga jeta ime?" Jo çdo betejë kërkon praninë tënde. Ndonjëherë, dinjiteti nuk qëndron te fjala e fundit që thua, por te qetësia që zgjedh të mos e humbasësh.

(30)

Ka njerëz që e kalojnë jetën duke u përpjekur të mos zhgënjejnë askënd. Pranojnë kërkesa edhe kur janë të lodhur, heshtin kur diçka i lëndon, ndryshojnë planet e tyre për të mos mërzitur të tjerët. Me kalimin e kohës, bëhen aq të kujdesshëm me ndjenjat e të gjithëve, sa harrojnë të pyesin veten se çfarë po ndodh brenda tyre. Por ekziston një dallim i madh mes mirësisë dhe vetëbraktisjes. Nuk je njeri i keq pse nuk mund të jesh gjithmonë i gatshëm. Nuk je egoist pse refuzon një kërkesë që të rëndon. Dhe nuk ke pse të japësh shpjegime të pafundme për çdo kufi që vendos. Marrëdhëniet e shëndetshme nuk ndërtohen mbi frikën se mos tjetri largohet nëse nuk i plotëson çdo dëshirë. Ato ndërtohen mbi respektin, ku secili mund të jetë vetvetja pa pasur nevojë të kërkojë falje për ekzistencën e tij. Sot, përpara se të thuash "po" për të kënaqur dikë, ndalu një çast dhe dëgjo çfarë po të thotë ndërgjegjja. Mos e paguaj pranimin e të tjerëve me humbjen e vetes. Mirësia ka vlerë vetëm kur nuk kërkon të zhdukësh njeriun që e ushtron.


(31)

Njeriu humbet besimin te vetja jo vetëm kur dështon në gjëra të mëdha, por edhe kur mësohet të mos i mbajë premtimet e vogla që i bën vetes. Thotë se nesër do të fillojë të kujdeset për shëndetin, se do të lexojë disa faqe, se do të përfundojë një punë të lënë përgjysmë. Nesër vjen, pastaj një tjetër, dhe fjalët mbeten aty ku ishin. Me kalimin e kohës, fillon të mos i besojë më as vendimeve të veta. Kjo është një humbje e fshehur, sepse askush tjetër nuk e sheh. Aristoteli e lidhte karakterin me veprimet që përsërisim. Nuk bëhemi njerëz të qëndrueshëm vetëm duke menduar për qëndrueshmërinë, por duke e ushtruar atë në jetën e zakonshme. Sot mos i premto vetes ndryshimin e gjithë jetës. Zgjidh një gjë të vogël që e ke shtyrë prej kohësh dhe përfundoje. Edhe nëse zgjat vetëm dhjetë minuta. Besimi te vetja nuk ndërtohet nga ato që i premton vetes në çastet e frymëzimit, por nga ato që përmbush kur frymëzimi mungon.


(32)

Ka një padrejtësi të vogël që shpesh ia bëjmë vetes: i kujtojmë me hollësi gabimet tona, por harrojmë sa herë kemi vepruar drejt, sa njerëz kemi ndihmuar dhe sa vështirësi kemi kaluar pa u ankuar. Një gabim i vetëm mund të na ndjekë për vite, ndërsa dhjetëra përpjekje të mira zhduken nga kujtesa sikur të mos kenë ndodhur kurrë. Psikologjia e njeh këtë prirje si paragjykim negativiteti: mendja jonë u kushton më shumë vëmendje përvojave të pakëndshme sesa atyre pozitive. Por nuk duhet ta lejojmë kujtesën të bëhet gjykatëse e njëanshme e jetës sonë. Nuk po të them të harrosh gabimet. Përkundrazi, mëso prej tyre, por mos e redukto identitetin tënd në momentet kur nuk ke ditur të veprosh më mirë. Sot provo një ushtrim të thjeshtë: kujto tri raste kur ke bërë diçka të mirë, edhe nëse askush nuk të ka falënderuar. Kujtoji pa modesti të tepruar dhe pa i zvogëluar. Ti nuk je vetëm shuma e gabimeve që mban mend. Je edhe të gjitha të mirat që ke bërë dhe që ndoshta ke harruar t'ia njohësh vetes.


(33)

Ndonjëherë, gjëja më e vështirë nuk është të gjesh të vërtetën, por të pranosh se ajo nuk përputhet me atë që ke besuar deri dje. Sa herë kemi mbrojtur një mendim jo sepse jemi ende të bindur, por sepse kemi frikë se mos dukemi të pavendosur? Kemi investuar kohë, emocione dhe krenari në një bindje, ndaj ndryshimi na duket sikur po humbasim diçka nga vetja. Por mendja nuk është pronë që duhet ruajtur e pandryshuar. Ajo është një vend ku përvoja, dija dhe reflektimi duhet të kenë të drejtë të hyjnë.
Sokrati e lidhte urtësinë me vetëdijen për kufijtë e dijes sonë. Njeriu që mëson nuk është ai që ka gjithmonë përgjigje, por ai që nuk i mbyll dyert përballë një argumenti më të mirë. Sot provo të dëgjosh një mendim kundërshtues pa u përgatitur menjëherë për ta rrëzuar. Pyet veten nëse përmban diçka që nuk e kishe parë. Mos u bëj rob i mendimeve të tua të vjetra. Dinjiteti nuk humbet kur ndryshon mendje; humbet kur e kupton se ke gabuar dhe zgjedh të mos e pranosh.


(34)

Ka një lloj lodhjeje që nuk vjen nga puna e tepërt, por nga përpjekja për të kontrolluar gjithçka: çfarë do të ndodhë nesër, si do të reagojë dikush, nëse një vendim do të dalë i drejtë, nëse një njeri do të qëndrojë apo do të largohet. Mendja përpiqet të jetojë disa herë të ardhmen, duke harruar se nuk ka asnjë garanci që ajo do të ndodhë ashtu siç e kemi imagjinuar. Dijetarët e lashtë e kuptonin dallimin mes asaj që varet nga ne dhe asaj që nuk varet. Kjo ndarje nuk është dorëzim, por një mënyrë më e mençur për të përdorur energjinë tonë.
Nuk mund të kontrollosh mendimet e të tjerëve, por mund të kontrollosh ndershmërinë tënde. Nuk mund të garantosh rezultatin, por mund të përgatitesh sa më mirë. Nuk mund të ndalosh çdo humbje, por mund të mos e humbasësh veten duke u përpjekur t'i shmangësh të gjitha. Sot shkruaj në një fletë dy gjëra: çfarë varet nga ti dhe çfarë jo. Për të parën vepro. Të dytën mësoje ta pranosh. Qetësia nuk lind kur jeta bindet ndaj dëshirave tona, por kur ne mësojmë të mos e shpenzojmë gjithë jetën duke luftuar me atë që nuk mund ta ndryshojmë.

(35)

Ndonjëherë, zilia nuk na tregon se çfarë u mungon të tjerëve, por çfarë kemi lënë pas dore brenda vetes. Sheh dikë që udhëton dhe ndien se jeta jote ka ngecur. Sheh dikë që përparon dhe fillon të dyshosh te aftësitë e tua. Sheh një njeri që jeton atë që ti ke ëndërruar dhe, pa e kuptuar, gëzimi i tij bëhet një kujtesë e dhimbshme për dëshirat e tua të paplotësuara. Por, përpara se ta gjykosh këtë ndjenjë, dëgjoje. Ndoshta ajo po të tregon se ke një dëshirë që nuk ke guxuar ta pranosh, një talent që nuk e ke zhvilluar apo një rrugë që e ke braktisur shumë herët. Mos e kthe suksesin e tjetrit në matës të dështimit tënd. Sot bëj një gjë: shkruaj atë që të ngjalli zili te dikush dhe pyet veten çfarë mund të ndërmarrësh për ta afruar atë dëshirë në jetën tënde. Mos harxho energji duke pyetur pse dikush tjetër e ka atë që dëshiron ti. Pyet veten çfarë po pret ende për të bërë me jetën tënde.


(36)

Ndonjëherë, krenaria na kushton më shumë sesa një gabim. Na pengon të kërkojmë ndihmë, të pranojmë se nuk dimë diçka, të themi "më mungove" apo të kërkojmë falje kur e kuptojmë se kemi lënduar dikë. Kemi frikë se mos dukemi të dobët në sytë e të tjerëve. Prandaj ndërtojmë një pamje force, ndërsa brenda vetes mbajmë peng gjëra që mund të zgjidheshin me një fjali të thjeshtë. Por ka një ndryshim të madh mes dinjitetit dhe krenarisë. Dinjiteti të mëson të mos e poshtërosh veten; krenaria e tepruar ndonjëherë të pengon të bësh atë që është njerëzore. Urtësia nuk qëndron gjithmonë te të folurit, por edhe te guximi për të shqiptuar fjalët që egoja i mban të mbyllura. Sot mos e lër një keqkuptim të zmadhohet vetëm sepse pret që tjetri të bëjë hapin e parë. Nëse ke diçka për të sqaruar, sqaroje. Nëse ke nevojë për ndihmë, kërkoje. Nuk është dobësi të tregosh se je njeri. Dobësi është të sakrifikosh gjëra të çmuara vetëm për të mos cenuar imazhin që ke krijuar për veten.


(37)


Ka njerëz që e kanë kthyer ankesën në mënyrë jetese. U mungon diçka, ankohen. E kanë diçka, gjejnë çfarë nuk shkon me të. Presin një mundësi, por kur ajo vjen, shohin fillimisht vështirësitë. Kështu, pa e kuptuar, fillojnë ta përjetojnë jetën më shumë përmes asaj që u mungon sesa përmes asaj që kanë. Nuk do të thotë se duhet të kënaqemi me çdo padrejtësi apo të heqim dorë nga dëshirat. Por ekziston një dallim mes njeriut që kërkon ta përmirësojë jetën dhe atij që nuk arrin më të shijojë asgjë, sepse mendja i është mësuar të kërkojë mangësi. Filozofia e lashtë na kujton se pasuria nuk matet vetëm me atë që zotërojmë, por edhe me aftësinë për ta vlerësuar atë që kemi. Sot, përpara se të rendësh pas një dëshire të re, ndalu dhe vëre tri gjëra të mira që janë tashmë pjesë e jetës sate. Mos i merr si të mirëqena. Mos lejo që etja për atë që ende nuk ke të të bëjë të verbër ndaj bekimeve që tashmë të shoqërojnë.


(38)

Jo çdo njeri që të flet ka nevojë për një përgjigje. Ndonjëherë ka nevojë vetëm për dikë që di të dëgjojë. E kemi zakon të ndërhyjmë sapo tjetri fillon të tregojë një shqetësim. I japim këshilla, i tregojmë si do të vepronim ne, madje ndonjëherë ia krahasojmë problemin me diçka që kemi kaluar vetë. Pa e kuptuar, bisedën e tij e kthejmë në historinë tonë. Por dëgjimi i vërtetë kërkon një lloj përulësie: të pranosh për pak çaste se përvoja e tjetrit nuk ka pse të kalojë përmes gjykimit tënd. Njerëzit nuk afrohen gjithmonë me ata që dinë më shumë, por shpesh me ata pranë të cilëve ndihen të kuptuar. Sot, kur dikush të tregojë diçka, mos nxito të japësh zgjidhje. Lëre të përfundojë, shikoje në sy dhe pyete: "Si të bëri të ndiheshe kjo?" Mund të zbulosh se pas një historie të zakonshme fshihet një dhimbje që askush nuk e ka vënë re. Ka fjalë që shërojnë, por ka edhe heshtje që përqafojnë. Mëso t'i dallosh të dyja.


(39)


Njeriu mund të kalojë vite duke pritur një shenjë nga dikush: një telefonatë, një mesazh, një ftesë, një shpjegim apo një pranim që nuk po vjen. Dhe sa më shumë pret, aq më shumë fillon ta lidhë qetësinë e vet me një vendim që nuk është në dorën e tij. Kështu, pa e kuptuar, ia dorëzon dikujt tjetër çelësin e ditëve të veta. Marrëdhëniet kanë rëndësi, dashuria ka rëndësi, miqësia ka rëndësi. Por asnjëra nuk duhet të të mbajë pezull deri në atë pikë sa të harrosh se edhe ti ke një jetë që kërkon vëmendjen tënde. Nuk mund t'i detyrosh njerëzit të të kuptojnë, të të zgjedhin apo të të japin përgjigjet që dëshiron. Por mund të vendosësh të mos e pezullosh më jetën duke pritur. Sot merre një vendim që e ke shtyrë për shkak të pritjes së dikujt. Bëje atë hap që varet nga ti. Mos e kthe mungesën e dikujt në praninë më të madhe të jetës sate. Ka dyer që nuk hapen, por kjo nuk do të thotë se duhet të mbetesh përgjithmonë në korridor.


(40)

Ndonjëherë nuk jemi të lodhur nga jeta, por nga mënyra si e mbushim atë. Kalojmë nga një detyrim te tjetri, nga një telefonatë te një mesazh, nga një shqetësim te një tjetër. Edhe kur kemi pak kohë të lirë, mendja vazhdon të vrapojë, sikur qetësia të ishte humbje kohe. Kështu na ikin gjërat e vogla që, në fund të fundit, përbëjnë jetën: kafeja e pirë pa nxitim, një bisedë pa parë orën, një shëtitje pa destinacion, fytyra e dikujt që na buzëqesh. Epikuri, filozofi i lashtë grek, e lidhte lumturinë me kënaqësitë e thjeshta dhe me pakësimin e shqetësimeve të panevojshme. Ndoshta sot nuk ke nevojë të bësh më shumë. Provo të bësh diçka më ngadalë. Ha pa telefon në dorë, ec pa u nxituar, dëgjo një njeri pa menduar për punën e radhës. Mos e mat vlerën e ditës me sa gjëra përfundove. Ndonjëherë dita më e bukur është ajo në të cilën, për herë të parë pas shumë kohësh, arrite të ishe vërtet i pranishëm.


(41)


Ka një çast në jetën e njeriut kur duhet të mësojë të mos e marrë çdo humbje si ndëshkim dhe çdo largim si dëshmi se nuk ka qenë i mjaftueshëm. Njerëzit ndryshojnë, miqësitë marrin drejtime të tjera, disa dyer mbyllen pa shpjegime dhe disa ëndrra nuk marrin formën që u kishim dhënë. Është njerëzore të kërkosh arsyen, por jo çdo ngjarje na jep një përgjigje që mund ta kuptojmë menjëherë. Filozofia lindore na mëson përkohshmërinë e gjërave. Asgjë nuk qëndron përgjithmonë në të njëjtën formë. Edhe ne ndryshojmë, edhe ajo që dikur na dukej e domosdoshme mund të humbasë fuqinë mbi ne. Mos e detyro veten të harrosh atë që të ka prekur. Por mos e lejo të kaluarën të vendosë për çdo ditë të së ardhmes. Sot bëj një gjë: hiq dorë nga një zakon, pritje apo mendim që të mban të lidhur pas diçkaje që nuk mund ta kthesh. Nuk është tradhti ndaj së kaluarës të vazhdosh përpara. Është mënyra si i jep kuptim gjithë asaj që ke përjetuar.


(42)


Ekziston një mënyrë për ta humbur besimin te vetja: t'i premtosh vetes gjëra të vogla dhe të mos i bësh kurrë. Thua se nesër do të fillosh të kujdesesh për shëndetin, se do të lexosh disa faqe, se do të largohesh nga një zakon që të dëmton. Pastaj vjen një ditë tjetër dhe gjithçka shtyhet përsëri. Askush nuk të qorton, askush nuk e merr vesh, por brenda teje krijohet një distancë mes asaj që dëshiron të jesh dhe asaj që bën në të vërtetë. Psikologjia e lidh besimin te vetja edhe me përvojën e përsëritur se mund të mbështetesh te vendimet e tua. Prandaj, mos i bëj vetes premtime madhështore. Zgjidh një gjë të vogël dhe përmbushe. Nëse thua se do të ecësh njëzet minuta, dil. Nëse vendos të lexosh, hape librin. Nëse dëshiron të ndryshosh një zakon, fillo sot, jo kur të krijohen kushtet ideale. Njeriu fillon ta respektojë veten jo vetëm nga ajo që mendon për veten, por edhe nga fjalët që ia thotë vetes dhe kaq shpesh i mban.


(43)


Ka njerëz që nuk e kanë të vështirë të falin një të huaj, por e kanë pothuajse të pamundur të falin veten. Vazhdojnë të jetojnë me një gabim të vjetër, duke e rikthyer në mendje, sikur përsëritja e dhimbjes mund ta ndryshojë atë që ka ndodhur. Por faji ka një qëllim kur na ndihmon të kuptojmë ku kemi gabuar dhe të mos e përsërisim të njëjtën sjellje. Kur kthehet në dënim të përhershëm, nuk na bën më të mirë; vetëm na mban të lidhur me versionin tonë më të dobët. Një njeri mund të pendohet sinqerisht, të kërkojë falje, të përpiqet të ndreqë dëmin dhe përsëri të mos ketë mundësi ta kthejë kohën pas. Sot pyete veten: a po përpiqem të bëhem më i mirë, apo thjesht po vazhdoj të ndëshkoj veten për atë që kam qenë? Nëse ke lënduar dikë, ndreq atë që mundesh. Nëse ke mësuar, zbatoje atë që ke kuptuar. Mos kërko nga vetja të jesh njeriu që nuk gaboi kurrë. Përpiqu të bëhesh njeriu që nuk e shpërdoroi mësimin e gabimeve të veta.


(44)

Jo çdo gjë që rritet duket sikur po përparon. Ka periudha kur përpiqesh, punon, mëson, ndryshon disa zakone, por nga jashtë jeta duket sikur ka mbetur në të njëjtin vend. Kjo është një nga sprovat më të vështira: të vazhdosh të investosh te vetja kur ende nuk ke prova të dukshme se përpjekjet po japin fryt. Një pemë nuk e shpall rritjen e saj. Për muaj të tërë, një pjesë e madhe e jetës së saj zhvillohet nën tokë, aty ku askush nuk sheh rrënjët që po forcohen. Edhe njeriu ka periudha të tilla. Një libër që lexon, një gabim nga i cili mëson, një zakon që arrin ta ndryshosh, një frikë që fillon ta përballosh… të gjitha mund të jenë ndryshime të mëdha, edhe kur askush nuk i vëren. Sot mos e gjyko përparimin vetëm nga rezultatet. Shëno një gjë që e kupton më mirë se një vit më parë dhe një sjellje që ke përmirësuar. Nuk është e thënë që çdo rritje të shoqërohet me duartrokitje. Disa nga ndryshimet më të rëndësishme ndodhin në heshtje, përpara se jeta t'i bëjë të dukshme.


(45)


Ndonjëherë, një nga gjërat më të bukura që mund t'i ndodhë njeriut është të mos ketë më nevojë të shpjegojë veten para të gjithëve. Kur je i ri në përvojë, dëshiron të të kuptojnë. Shpjegon pse veprove kështu, pse zgjodhe atë rrugë, pse nuk pranove një ofertë apo pse nuk mendon si shumica. Kërkon të mos gjykohesh gabimisht. Por me kalimin e kohës kupton se jo çdo njeri të dëgjon për të të kuptuar; disa dëgjojnë vetëm për të gjetur diçka kundër teje. Kjo nuk do të thotë të bëhesh i mbyllur apo indiferent. Do të thotë të mësosh ku ia vlen të shpjegosh dhe ku heshtja është më e ndershme se një debat i pafund. Sot mos shpenzo energji duke bindur dikë që ka vendosur të të keqkuptojë. Ruaje atë energji për njerëzit që të dëgjojnë me mirëbesim dhe për gjërat që kanë vërtet rëndësi. Nuk ke detyrimin të fitosh çdo mendje. Mjafton të mos humbasësh ndërgjegjen, drejtimin dhe paqen tënde duke kërkuar miratimin e të gjithëve.


(46)


Ndonjëherë, ajo që na prish ditën nuk është ngjarja, por mënyra si e lejojmë të na pushtojë mendjen. Një shofer që na pret rrugën, një fjalë e pakëndshme në punë, një përgjigje e ftohtë apo një vonesë e papritur mjaftojnë që të ndryshojë gjendja jonë shpirtërore. Dhe pastaj ndodh diçka e padrejtë: zemërimin që na shkaktoi dikush, ia shpërndajmë njerëzve që nuk kanë asnjë faj. Një familjar na pyet diçka dhe ne i përgjigjemi ashpër. Një mik kërkon vëmendjen tonë dhe ne e trajtojmë sikur të ishte pengesë. Stoikët e lashtë e kuptonin se nuk kemi gjithmonë pushtet mbi atë që na ndodh, por kemi përgjegjësi për mënyrën si reagojmë.
Kur diçka të të acarojë, mos u përgjigj menjëherë. Merr frymë, largoje veten për pak çaste dhe pyet: "A ia vlen që kjo ngjarje të përcaktojë mënyrën si do t'i trajtoj të tjerët?" Mos lejo që dikush të ta prishë një çast dhe pastaj ti t'ua prishësh ditën pesë njerëzve të tjerë. Zemërimi nuk duhet të bëhet trashëgimi që ua lëmë të tjerëve.


(47)

Ka një çast kur duhet të ndalosh së kërkuari veten në sytë e njerëzve të tjerë.
Për vite mund të përpiqesh të jesh ai që familja pret, ai që shoqëria vlerëson, ai që nuk kundërshton, nuk zhgënjen dhe nuk del jashtë pritshmërive. Mund të arrish deri aty sa të mos dish më nëse një zgjedhje të pëlqen ty apo thjesht të siguron miratimin e dikujt tjetër. Psikologu Carl Jung e trajtonte përballjen me veten si një pjesë të rëndësishme të pjekurisë njerëzore. Sepse nuk mund të jetosh gjatë duke luajtur një rol pa paguar çmimin e largimit nga vetja. Nuk ke pse të bëhesh njeri tjetër për t'u pranuar. As nuk ke pse të kundërshtosh gjithçka për të dëshmuar pavarësinë tënde. Sot, përpara një vendimi, pyet veten: "Nëse askush nuk do të më gjykonte dhe askush nuk do të më duartrokiste, çfarë do të zgjidhja?"
Përgjigjja mund të të tregojë shumë.
Mos e kalo gjithë jetën duke u bërë njeriu që të tjerët dëshirojnë të shohin. Një ditë duhet të takosh edhe atë njeri që ke lënë duke të pritur brenda vetes.


(48)

Mos ki frikë të jesh fillestar në diçka që dëshiron ta mësosh. Ndonjëherë krenaria na pengon më shumë se mungesa e aftësive. Nuk pyesim, sepse kemi frikë të dukemi të paditur; nuk provojmë, sepse mund të gabojmë; nuk pranojmë ndihmë, sepse mendojmë se duhet t'ia dalim vetë. Por edhe njerëzit që sot admirojmë kanë pasur një ditë të parë, një përpjekje të pasigurt dhe shumë pyetje pa përgjigje. Në traditën e lashtë filozofike, urtësia fillonte me njohjen e kufijve të dijes. Të kuptosh se nuk di gjithçka nuk është dobësi, por hapësira nga ku fillon të mësosh. Kështu që bëj diçka që e ke shtyrë nga frika se mos nuk ia del. Pyet dikë që di më shumë, provo një aftësi të re, prano se ke nevojë të mësosh. Mos u turpëro nga hapat e para. Nuk është e rëndësishme të hysh në çdo dhomë si njeriu që di gjithçka. Ndonjëherë gjëja më e mençur është të hysh me dëshirën për të mësuar diçka që nuk e dije dje.


(49)


Ka një lodhje që nuk vjen nga puna e tepërt, por nga përpjekja e vazhdueshme për të qenë dikush që të tjerët presin të jesh. Përpiqesh të mos zhgënjesh askënd, të mos thuash fjalën e gabuar, të jesh gjithmonë i gatshëm, i kuptueshëm, i durueshëm. Dhe pa e kuptuar, fillon të largohesh nga vetja. Nuk mund ta kalosh gjithë jetën duke u shpjeguar njerëzve pse vepron kështu, pse mendon ndryshe apo pse ndonjëherë ke nevojë të heshtësh. Jo çdo keqkuptim kërkon një sqarim dhe jo çdo pakënaqësi e dikujt duhet të bëhet përgjegjësia jote. Marrëdhëniet e shëndetshme nuk kërkojnë që njeriu të zhdukë veten për të ruajtur paqen me të tjerët. Sot provo diçka të vogël: mos prano një kërkesë vetëm nga frika se dikush do të mërzitet. Thuaj jo, pa zemërim dhe pa dhjetëra justifikime. Mbaje mend: të jesh njeri i mirë nuk do të thotë të jesh gjithmonë në dispozicion. Edhe dera që hapet për të tjerët ka nevojë të mbyllet ndonjëherë, jo për të përjashtuar botën, por për të mos mbetur vetë pa strehë.


(50)

Ndonjëherë e shtyjmë gëzimin për një ditë që ende nuk ka ardhur. Themi se do të pushojmë kur të mbarojmë punët, do të udhëtojmë kur të kemi më shumë para, do të takohemi me miqtë kur të kemi më pak shqetësime. Edhe lumturinë e vendosim diku në të ardhmen, sikur e tashmja të ishte vetëm një korridor ku duhet të kalojmë. Por jeta nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet e mëdha. Ajo është edhe kafja që pihet pa nxitim, një bisedë e këndshme në mes të ditës, aroma e bukës së sapopjekur, një telefonatë që nuk e prisnim, një shëtitje pa ndonjë arsye të veçantë. Filozofët e lashtë e kishin kuptuar se njeriu mund të humbasë shumë kohë duke pritur kushte që ndoshta nuk do të bëhen kurrë të përsosura. Prandaj mos prit të përfundojnë të gjitha detyrimet për t'i dhënë vetes një çast të mirë. Gjej gjysmë ore për diçka që të ushqen shpirtin, pa e konsideruar humbje kohe. Mos e kthe jetën në një listë punësh që duhet të mbarojnë përpara se të fillosh ta shijosh. Edhe kjo ditë, me gjithë papërsosmëritë e saj, është pjesë e jetës që një ditë do të të marrë malli.


(51)

Ka njerëz që humbasin shumë energji duke menduar se si do të reagojnë të tjerët ndaj zgjedhjeve të tyre. Para se të marrin një vendim, përfytyrojnë kritikat; para se të shprehin një mendim, matin fytyrat përreth; para se të provojnë diçka të re, kërkojnë miratimin e dikujt. Kështu, pa e kuptuar, fillojnë ta jetojnë jetën sipas mendimeve të njerëzve që nuk do të mbajnë përgjegjësi për pasojat e saj. Por një e vërtetë duhet pranuar: njerëzit do të kenë gjithmonë mendime për ty. Nëse ecën përpara, dikush do të të quajë ambicioz; nëse ndalesh, do të të quajë të paaftë. Nëse flet, do të jesh i tepërt; nëse hesht, do të jesh mendjemadh. Prandaj, dëgjo këshillat, por mos ua dorëzo të tjerëve timonin e jetës sate. Sot, përpara se të heqësh dorë nga diçka që dëshiron, pyet veten: A nuk e dua vërtet, apo thjesht kam frikë se çfarë do të thonë të tjerët? Nuk ke ardhur në këtë jetë për të përmbushur pritshmëritë e çdo njeriu. Ke ardhur edhe për të zbuluar se çfarë mund të bëhesh kur nuk jeton më nën hijen e gjykimit të tyre.


(52)


Ndonjëherë vazhdojmë në një rrugë jo sepse na çon atje ku dëshirojmë, por sepse kemi kaluar shumë kohë duke ecur në të. Kemi investuar vite, mund, para, ndjenja dhe krenari. Prandaj na duket sikur të kthehemi do të thotë të kemi humbur. Por ka një ndryshim të madh mes këmbënguljes dhe kokëfortësisë. E para të ndihmon të kapërcesh vështirësitë drejt një qëllimi; e dyta të mban peng edhe kur e kupton se qëllimi nuk është më i yti. Njeriu piqet edhe kur mëson të ndryshojë mendje, të largohet nga një marrëdhënie që nuk e ushqen, të braktisë një ambicie që nuk i përket më ose të pranojë se një zgjedhje e dikurshme nuk i shërben të tashmes.
Prandaj shqyrto një gjë që po vazhdon ta bësh vetëm sepse ke investuar shumë në të. Pyet veten nëse do ta zgjidhje përsëri, po të kishe mundësinë të filloje nga e para. Mos e sakrifiko të ardhmen vetëm për të justifikuar kohën që ke shpenzuar në të kaluarën. Edhe ndryshimi i drejtimit mund të jetë një formë e mençurisë.


(53)


Ka ditë kur njeriu zgjohet me dëshirën për të bërë shumë gjëra, por përfundon duke mos bërë pothuajse asgjë. Jo gjithmonë nga përtacia. Ndonjëherë mendja është mbushur me aq shumë shqetësime, plane, detyrime dhe mendime të pambaruara, sa edhe gjërat më të vogla duken të rënda. Në këto çaste, mos e ndëshko veten duke menduar se po mbetesh pas të gjithëve. Secili ka një ritëm që nuk duket nga jashtë. Ne shohim rezultatet e të tjerëve, por rrallë shohim betejat që kanë zhvilluar për t'i arritur. Një këshillë e vjetër, e afërt me urtësinë stoike, është të mos përpiqesh të zgjidhësh të gjithë jetën brenda një dite. Zgjidh vetëm një punë që e ke lënë pas dore. Përfundoje. Pastaj vazhdo me tjetrën. Mos e mbingarko mendjen me dhjetë hapa kur ende nuk ke hedhur të parin. Dhe mos harro: edhe një ditë e zakonshme mund të jetë ditë përparimi, nëse në fund të saj je pak më pranë vetes sesa ishe dje.


(54)


Ndonjëherë një marrëdhënie nuk prishet nga një ngjarje e madhe, por nga dhjetëra gjëra të vogla që mbeten pa u thënë. Një falje që nuk u kërkua, një falënderim që u harrua, një telefonatë që u shty, një fjalë e mirë që mbeti në mendje dhe nuk doli kurrë nga goja. Kemi një prirje të çuditshme: njerëzit që i kemi pranë i marrim si të mirëqenë, ndërsa me të huajt përpiqemi të jemi të sjellshëm. Ruajmë mirësjelljen për jashtë dhe shpesh harrojmë ta çojmë në shtëpi.
Sot provo diçka të thjeshtë. Nëse i detyrohesh dikujt një falje, kërkoje. Nëse dikush të ka ndihmuar, falënderoje. Nëse të merr malli për një njeri, mos prit që ai ta marrë i pari telefonin. Nuk kemi gjithmonë mundësi t'i kthejmë gjërat në kohën kur ishin, por kemi mundësi të mos lejojmë që heshtja t'i largojë edhe më shumë. Njerëzit nuk kanë nevojë vetëm të dinë se i duam. Kanë nevojë ta ndiejnë këtë në mënyrën si i trajtojmë, sidomos në ditët më të zakonshme.


(55)

Ekziston një zakon që na vjedh qetësinë pa bërë zhurmë: të krahasojmë jetën tonë me atë që shohim te të tjerët. Dikush bleu shtëpi, dikush udhëtoi, dikush u martua, dikush arriti një sukses që ne ende e dëshirojmë. Dhe papritur, ajo që kemi duket më e vogël, sikur jeta jonë të ketë mbetur në vend. Por krahasimi është shpesh një padrejtësi që ia bëjmë vetes. Ne njohim nga afër shqetësimet tona, ndërsa te të tjerët shohim vetëm pjesën që ata zgjedhin të na tregojnë. Mos harro se secili njeri ka një histori që nuk duket në fotografi. Edhe ata që buzëqeshin mund të kenë net pa gjumë, borxhe, zhgënjime dhe beteja që nuk ua tregojnë të tjerëve. Sot, në vend që të numërosh atë që të mungon, shkruaj tri gjëra që ke arritur, sado të vogla qofshin. Pastaj zgjidh një hap konkret drejt asaj që dëshiron. Mos e mat vlerën e udhëtimit tënd me shpejtësinë e dikujt tjetër. Nuk je vonë vetëm sepse dikush tjetër mbërriti më herët. Jeta nuk është një garë me një vijë të vetme finishi.


(56)

Njeriu shpesh kujdeset për gjërat vetëm pasi rrezikon t'i humbasë. Shkon te mjeku kur dhimbja bëhet e padurueshme, kërkon falje kur tjetri është larguar, kujton një mik kur merr vesh se po kalon vështirësi. Sikur të kemi nevojë për një alarm që të na kujtojë vlerën e asaj që kemi. Por urtësia nuk qëndron vetëm te aftësia për të riparuar dëmet. Qëndron edhe te parandalimi i tyre. Mos prit të lodhet trupi për t'i dhënë pushim. Mos prit të ftohet një miqësi për të treguar interes. Mos prit të humbasësh besimin e dikujt për të qenë i sinqertë. Sot bëj një gjë të vogël përpara se të bëhet e domosdoshme: telefono dikë, cakto një kontroll që e ke shtyrë, rregullo diçka që prej kohësh nuk funksionon. Ka një lloj mençurie që nuk duket në momentin kur vepron, sepse nuk lejon të ndodhë ajo që nesër do të të shkaktonte dhimbje.


(57)


Disa njerëz e kalojnë një pjesë të madhe të jetës duke pritur momentin e duhur për të qenë të lumtur. Presin të zgjidhin një problem, të fitojnë më shumë, të ndryshojnë punë, të gjejnë njeriun e duhur apo të marrin një përgjigje që ua mban pezull mendjen. Ndërkohë, vitet kalojnë dhe jeta vazhdon të trokasë në derë, por ne jemi tepër të zënë duke pritur. Ekziston një ndryshim mes të pasurit shpresë dhe të jetuarit në pritje. Shpresa të jep forcë për të ecur; pritja e pafundme të bind se jeta do të fillojë vetëm kur gjithçka të jetë sipas dëshirës sate. Sot mos kërko që çdo gjë të jetë në rregull. Bëj diçka që varet nga ti, edhe nëse rrethanat nuk janë ato që dëshiron. Përgatit një vakt të mirë, mëso diçka, dil në ajër të pastër, mbaro një punë të lënë përgjysmë. Mos ia dorëzo gjithë gëzimin tënd një ngjarjeje që ende nuk ka ndodhur. Ndoshta ajo që po pret nuk do të vijë sot, por kjo nuk është arsye që edhe ti të mungosh në jetën tënde.


(58)


Është një frikë e çuditshme që na shoqëron në shumë momente të jetës: frika se mos dukemi qesharakë para të tjerëve. Për këtë arsye nuk bëjmë një pyetje, nuk provojmë një punë të re, nuk pranojmë se nuk dimë diçka dhe ndonjëherë heshtim edhe kur kemi shumë për të thënë. Por mendo pak: sa mundësi kemi humbur vetëm sepse kemi dashur të ruajmë një imazh të përsosur? Njeriu që nuk gabon kurrë, ndoshta nuk po provon asgjë të re. Edhe fëmija që mëson të ecë nuk shqetësohet se si duket kur rrëzohet. Ai thjesht ngrihet dhe vazhdon. Prandaj lejoje veten të jesh fillestar në diçka. Bëj pyetjen që të duket e thjeshtë, prano atë që nuk di dhe mos e kthe një gabim të vogël në gjykim për gjithë personalitetin tënd. Nuk është turp të mos dish. Turp për zhvillimin tënd është të lejosh krenarinë të të mbajë përgjithmonë në vendin ku ke mbetur.