Jetojmë në një epokë ku fjala ka humbur peshën dhe kohën e pritjes, por ka fituar saktësinë dhe shpejtësinë e dritës. Sot, çdo mendim mund të hidhet në publik brenda sekondave; çdo ndjesi mund të vishet me fjalë; çdo mendje, e përgatitur apo jo, ka një skenë. Rrjetet sociale nuk janë më thjesht hapësira komunikimi, por tregje idesh, emocionesh, egosh, dyshimi dhe besimi. Në këtë hapësirë të hapur, të pakufizuar, shkrimi nuk është më privilegj i pakicës, por e drejtë e gjithkujt. Dhe kjo, në thelb, është një fitore njerëzore. Inteligjenca artificiale e ka thyer një pengesë të vjetër: frikën për të mos ditur të shprehesh “siç duhet”. Ajo i ka dhënë zë atyre që ndienin shumë, por nuk dinin si ta thoshin; atyre që mendonin thellë, por ngatërronin fjalinë; atyre që kishin mendim, por jo formë. Në këtë aspekt, ajo ka shërbyer si një protezë e mendimit, si një shkop mbështetës për gjuhën. Dhe kjo nuk është diçka për t’u demonizuar, sepse jo çdo njeri lind shkrimtar, por çdo njeri lind me nevojën për t’u shprehur. Por çdo fitore teknologjike sjell edhe një humbje të frikshme. Ajo që sot po humbet, nuk është aftësia për të shkruar, por besimi në autorësinë e shpirtit të dikujt. Dyshimi është bërë refleks: sa herë lexohet një shkrim, një mendim i ndërtuar, një fjali e gdhendur me ndjenjë, pyetja e parë nuk është më “çfarë thotë?”, por “kush e ka shkruar vërtet?”. Kjo është drama e kohës sonë: fjala nuk gjykohet më nga pesha e saj, por nga burimi i dyshuar. Skepticizmi, në vetvete, është i shëndetshëm. Ai mbron mendimin kritik dhe na ruan nga mashtrimi. Por kur skepticizmi shndërrohet në cinizëm të verbër, ai nuk mbron më të vërtetën; ai e helmon atë. Kur çdo shkrim etiketohet automatikisht si produkt i inteligjencës artificiale, atëherë ne nuk po dyshojmë te teknologjia, por po mohojmë mundësinë që një njeri të mendojë thellë, të ndiejë fort dhe të shkruajë bukur. Shkrimi i vërtetë nuk është thjesht renditje fjalësh. Ai është vazhdimësi mendimi, është histori e brendshme, është gjurmë kohe. Një stil nuk ndërtohet brenda natës; ai formohet përmes viteve, leximeve, përplasjesh të brendshme, dështimesh, rikthimesh dhe heshtjesh të gjata. Ai është identitet. Dhe identiteti nuk imitohet lehtë, as nga makinat më të sofistikuara, sepse buron nga përvoja e jetuar, nga plagët personale, nga pyetjet që nuk kanë marrë ende përgjigje. Të shkruash për vite me radhë do të thotë të ndërtosh një marrëdhënie besimi me lexuesin. Lexuesi i vërtetë e njeh zërin, e dallon frymën, e ndien kur një shkrim vjen nga mendja dhe kur vjen nga shpirti. Sepse shkrimet nuk janë vetëm mendime; ato janë vazhdim i karakterit të autorit. Ato mbartin botëkuptim, etikë, ndjeshmëri, besim dhe dyshim njëkohësisht. Përdorimi i inteligjencës artificiale si mjet ndihmës për përkthime, verifikime faktike, sqarime historike apo shkencore nuk është mashtrim. Është ndershmëri intelektuale. Askush nuk mund dhe nuk duhet të pretendojë se është specialist në çdo fushë. Të njohësh kufijtë e dijes tënde është shenjë pjekurie, jo dobësie. Ndërsa të mendosh, të reflektosh, të ndërtosh ide filozofike, letrare, psikologjike e shpirtërore, është një proces që nuk mund të delegohet. Pra, pyetja thelbësore nuk është nëse një tekst është shkruar me apo pa inteligjencë artificiale. Pyetja e vërtetë është: a ka ai tekst ndershmëri? A ka brenda tij përjetim? A mbart një zë të qëndrueshëm, një mendim të formuar, një dhimbje ose një shpresë reale? Sepse fjala e rreme, edhe kur është njerëzore, mbetet bosh; ndërsa fjala e vërtetë, edhe kur ndihmohet nga mjetet, mbetet njerëzore. Prandaj, përpara se të dyshojmë, le të lexojmë. Përpara se të akuzojmë, le të kuptojmë. Dhe përpara se të gjykojmë autorin, le të ballafaqohemi me atë që fjala na kërkon: reflektim, ndershmëri dhe përgjegjësi. Sepse nëse humbasim besimin te fjala e njeriut, atëherë nuk do të na shpëtojë asnjë inteligjencë, sado artificiale apo e përparuar të jetë.
Dhe pikërisht këtu, fjala nuk shprehet më në mënyrë abstrakte, por merr trajtë personale. Sepse kur një njeri ka katërmbëdhjetë vite që shkruan pa ndërprerje në rrjete sociale, fjala e tij nuk është më një akt i rastësishëm; ajo është bërë një biografi e hapur. Është një ditar publik i mendimit, një kronikë e zhvillimit të brendshëm, e gabimeve të pranuara, e bindjeve të ndryshuara, e plagëve që janë shëruar dhe e atyre që ende flasin me zë të ulët. Katërmbëdhjetë vite shkrimi nuk ndërtojnë thjesht një arkiv tekstesh; ato ndërtojnë një identitet letrar dhe njerëzor. Lexuesit që më kanë ndjekur gjatë këtyre viteve nuk më njohin nga një shkrim i vetëm, as nga një periudhë e shkurtër frymëzimi. Ata më njohin nga vazhdimësia. Nga këmbëngulja. Nga fakti se temat e mia kanë qenë gjithmonë të njëjta në thelb: njeriu, ndërgjegjja, dhimbja, besimi, dyshimi, morali, shpresa, drejtësia dhe fjala si përgjegjësi. Ka ndryshuar ndoshta forma, është thelluar gjuha, është qartësuar mendimi, por boshti ka mbetur i njëjtë.
Ai që lexon prej vitesh e di se shkrimet e mia nuk janë të ndërtuara për të marrë pëlqime të shpejta, as për t’iu përshtatur trendeve. Ato shpesh janë të gjata, të rënda, kërkojnë durim dhe heshtje. Janë shkrime që nuk lexohen me sy, por me mendje dhe me ndërgjegje. Dhe kjo nuk është zgjedhje estetike; është zgjedhje etike. Sepse për mua shkrimi nuk ka qenë kurrë argëtim i lehtë, por përpjekje për të kuptuar dhe për të kuptuar veten bashkë me të tjerët. Në këto katërmbëdhjetë vite, lexuesit kanë parë të njëjtin zë edhe kur kam qenë i fortë, edhe kur kam qenë i thyer; edhe kur kam shkruar me revoltë, edhe kur kam shkruar me lutje; edhe kur fjala ka qenë e ashpër, edhe kur ka qenë e butë. Inteligjenca artificiale nuk e di çfarë do të thotë të rritesh bashkë me lexuesin, të plakësh mendimet, të humbasësh iluzione dhe të ndërtosh bindje të reja mbi rrënojat e të vjetrave. Këtë e di vetëm njeriu që jeton dhe shkruan njëkohësisht.
Lexuesi i vërtetë e dallon dorën që shkruan, ashtu siç dallon nënshkrimin. Sepse çdo autor i sinqertë ka ritmin e vet, frymëmarrjen e vet, përsëritjet e veta të ndërgjegjshme, temat ku kthehet vazhdimisht sikur kërkon ende një përgjigje. Dhe kush më ka lexuar ndër vite e di se unë nuk kam kërkuar kurrë të jem i pagabueshëm; kam kërkuar të jem i vërtetë. Kam ndryshuar mendim kur e kam ndier të nevojshme, por nuk e kam tradhtuar kurrë thelbin. Prandaj, kur sot lind dyshimi dhe hidhet lehtë akuza, ajo nuk më lëndon si keqkuptim teknik, por si keqlexim njerëzor. Sepse nuk mohohet thjesht një shkrim i vetëm; mohohet një rrugë e tërë. Mohohen netë reflektimi, vite leximi, mijëra faqe të shkruara me dorë, me mendje dhe me shpirt. Mohohet marrëdhënia e ndërtuar me lexuesin mbi besimin dhe kohën. Unë nuk kam nevojë ta provoj veten me deklarata, sepse prova ime është vetë koha. Dhe koha, ndryshe nga algoritmet, nuk mashtrohet. Ajo i dallon zërat që kalojnë nga ata që mbeten. I harron shkrimet e zbrazëta dhe ruan ato që kanë peshë. Prandaj vazhdoj të shkruaj njësoj siç kam shkruar gjithmonë: pa zhurmë, pa ngut, pa frikë nga dyshimi, sepse fjala që buron nga njeriu nuk ka nevojë për mbrojtje; ajo mjafton të jetë e sinqertë. Dhe lexuesit që më kanë ndjekur gjatë këtyre katërmbëdhjetë viteve, e dinë këtë. Jo sepse ua kam thënë, por sepse e kanë lexuar. Dhe kjo është e vetmja dëshmi që ka vlerë. Dhe pikërisht për këtë arsye, është e nevojshme të bëhet një dallim i qartë, jo për t’u justifikuar, por për të vendosur kufijtë e ndershmërisë intelektuale. Sepse ka një ndryshim thelbësor mes asaj që njeriu mendon dhe asaj që njeriu verifikon. Mendimi është akt personal; verifikimi është akt përgjegjësie. Unë kam shkruar gjithmonë aty ku fjala më përket, aty ku përvoja, leximi dhe reflektimi im kanë ndërtuar themele të qëndrueshme: në filozofi, në psikologji, në letërsi dhe në teologji. Këto nuk janë fusha që i kam prekur rastësisht, por territore ku kam qëndruar gjatë, kam lexuar thellë, kam reflektuar vazhdimisht dhe kam ndërtuar një gjuhë timen.
Në filozofi, kam kërkuar gjithmonë kuptimin përtej dukjes, thelbin përtej formës, pyetjen përpara përgjigjes. Shkrimet e mia filozofike nuk synojnë të imponojnë të vërteta absolute, por të hapin hapësira mendimi, të trazojnë qetësinë e rreme, të ftojnë lexuesin të dialogojë me veten. Në psikologji, jam ndalur te njeriu i brendshëm, te plagët e padukshme, te mekanizmat e mbijetesës emocionale, te konflikti mes asaj që jemi dhe asaj që detyrohemi të dukemi. Në letërsi, fjala për mua ka qenë gjithmonë më shumë se estetikë; ka qenë mjet shpëtimi, rrëfim, protestë paqësore dhe lutje njëkohësisht. Ndërsa në teologji, kam shkruar jo nga pozita e dogmës, por nga pozita e kërkimit, e dyshimit të ndershëm, e besimit që pyet dhe nuk frikësohet nga pyetja. Këto fusha nuk më janë dhënë nga inteligjenca artificiale; ato janë ndërtuar përmes viteve leximi, reflektimi, ballafaqimi me tekstet, me jetën dhe me veten. Ato mbajnë gjurmën e mendimit tim, të stilit tim, të mënyrës sime për ta parë njeriun dhe botën. Dhe kush më ka lexuar gjatë këtyre katërmbëdhjetë viteve, e dallon qartë këtë vazhdimësi, këtë koherencë të brendshme që nuk ndërtohet me mjete teknike, por me kohë dhe përjetim. Ndërkohë, në fusha si shkenca, historia dhe politika, kam zgjedhur me vetëdije të jem i kujdesshëm. Jo sepse nuk më interesojnë, por sepse nuk janë fushat e mia profesionale apo studimore. Dhe pikërisht këtu hyn përdorimi i inteligjencës artificiale si mjet ndihmës, jo si zë krijues. Kur kam pasur nevojë për të dhëna, për kronologji historike, për shpjegime shkencore apo për kontekste politike, e kam përdorur inteligjencën artificiale për të qenë më i saktë, më i sigurt dhe më i përgjegjshëm ndaj lexuesit. Por fillimisht kam hapur librat para se të përdor Al. Sepse të flasësh për çështje që nuk i zotëron plotësisht pa u mbështetur në burime të verifikuara, nuk është guxim; është papërgjegjësi. Përdorimi i inteligjencës artificiale në këto raste nuk e zvogëlon autorësinë time, por e pastron atë nga gabimi i qëllimshëm. Ajo nuk ka ndërtuar mendimin tim; ajo ka shërbyer si filtër informacioni, si mjet kontrolli, si ndihmë teknike për të mos mashtruar as veten dhe as lexuesin. Ka një dallim të madh mes shkrimit që prodhohet nga makina dhe shkrimit që mbështetet nga makina. I pari është zë i huaj; i dyti është zë njerëzor që refuzon të flasë gabim. Dhe unë gjithmonë kam zgjedhur këtë të dytin. Jo për t’u dukur i gjithdijshëm, por për të qenë i ndershëm. Sepse ndershmëria intelektuale nuk qëndron në pretendimin se di gjithçka, por në pranimin e kufijve të dijes tënde. Pra, ajo që mbetet e pandryshuar është kjo: mendimi im, reflektimi im, gjuha ime, ndjeshmëria ime dhe stili im nuk janë deleguar. Ato janë dhe mbeten njerëzore. Inteligjenca artificiale nuk ka shkruar për mua; ajo, në rastin më të mirë, më ka ndihmuar të mos gaboj aty ku nuk jam specialist. Dhe kjo nuk është dobësi, por respekt për lexuesin dhe për të vërtetën. Kush e kupton këtë dallim, e kupton edhe shkrimin tim. Kush e ka lexuar rrugën time ndër vite, e di se fjala ime nuk ka ardhur kurrë nga lehtësia, por nga përgjegjësia. Dhe kjo është e vetmja gjë që, në fund, ka rëndësi.
.....
Rikthimet nuk janë kurrë thjesht kthime në një hapësirë virtuale apo fizike; ato janë provë se njeriu ka ecur, ka parë, ka heshtur, ka mësuar dhe tani ndien nevojën të ndajë. Rikthehem sot tek ju jo si ai që u largua, por si ai që u kthye i pasuruar me përvoja, pyetje të reja dhe një vështrim më të gjerë mbi njeriun, botën dhe vetveten.
Udhëtimi, për mua, nuk ka qenë kurrë luks, arratisje apo koleksion fotografish. Ka qenë shkollë. Shkollë pa libra, por me fytyra; pa auditorë, por me rrugë; pa profesorë, por me histori njerëzish që nuk i gjen në asnjë tekst. Çdo vend ku shkel këmbën është një pasqyrë e re ku shikon veten nga një kënd që më parë nuk e njihje.
Kur udhëton, mëson se kufijtë gjeografikë janë shpesh shumë më të vegjël se kufijtë mendorë. Mëson se ajo që ti e quaje “normale” është vetëm një zakon i lokalizuar; ajo që e quaje “e vërtetë absolute” është shpesh një këndvështrim i trashëguar; dhe ajo që e quaje “tjetër” është në thelb po aq njerëzore sa ti. Udhëtimi të çliron nga arroganca e padukshme e mosnjohjes.
Duke takuar popuj të ndryshëm, kupton se njeriu ka shumë gjuhë, por pak nevoja thelbësore: dinjitet, respekt, dashuri, siguri, kuptim. Në sytë e një fëmije afrikan, në buzëqeshjen e një plaku aziatik, në heshtjen e një evropiani të lodhur nga ritmi i jetës, lexon të njëjtin tekst të përbashkët njerëzor. Dhe aty thyhen paragjykimet, jo me debate, por me përjetim.
Psikologjikisht, udhëtimi të mëson elasticitetin e shpirtit. Të detyron të dalësh nga kontrolli, nga komoditeti, nga identiteti yt i ngurtë. Të mëson të dëgjosh më shumë dhe të flasësh më pak. Të kuptosh se jo çdo gjë duhet gjykuar, jo çdo ndryshim duhet korrigjuar, dhe jo çdo dallim është kërcënim. Udhëtimi është terapi për egon.
Filozofikisht, ai të përball me relativitetin e së vërtetës. Të bën të pyesësh: kush jam unë jashtë vendit tim? Çfarë mbetet nga identiteti im kur më hiqen simbolet, gjuha, statusi? Dhe përgjigjja është shpesh e thjeshtë dhe e fortë: mbetet njeriu. I zhveshur nga titujt, por i pasur me ndjeshmëri.
Emocionalisht, udhëtimi të zbut. Të bën më të duruar, më falës, më të vetëdijshëm për fatin tënd. Kur sheh se si jetojnë të tjerët, pushon së ankuari për gjëra të vogla dhe fillon të falënderosh për ato që më parë i merrje si të mirëqena. Udhëtimi nuk të bën vetëm më të ditur, por më mirënjohës.
Dhe po, udhëtimi nuk është gjithmonë i lehtë. Ka lodhje, vetmi, keqkuptime, ndonjëherë edhe zhgënjim. Por pikërisht aty formohet karakteri. Sepse njeriu rritet jo kur gjithçka shkon mirë, por kur përballet me të panjohurën pa u mbyllur.
Sot rikthehem këtu me bindjen se njohja e botës është një nga rrugët më të ndershme për të njohur veten. Se takimi me racat, kulturat dhe besimet e tjera nuk na humb identitetin, por e pastron atë nga frika dhe urrejtja. Se sa më shumë udhëton, aq më pak ndihesh i huaj në këtë botë.
Kjo përvojë do të vazhdojë të jetë një hapësirë reflektimi, ndarjeje dhe dialogu. Një vend ku fjala nuk përdoret për të ndarë, por për të kuptuar. Sepse në fund të fundit, udhëtimi më i rëndësishëm nuk është ai që bën me këmbë, por ai që bën me mendje dhe me zemër.
Faleminderit! Rrugët vazhdojnë. Mendimet gjithashtu. Dhe unë, me përulësi, ndaj me ju atë që kam mësuar duke ecur.
Udhëtimi, për mua, nuk ka qenë kurrë luks, arratisje apo koleksion fotografish. Ka qenë shkollë. Shkollë pa libra, por me fytyra; pa auditorë, por me rrugë; pa profesorë, por me histori njerëzish që nuk i gjen në asnjë tekst. Çdo vend ku shkel këmbën është një pasqyrë e re ku shikon veten nga një kënd që më parë nuk e njihje.
Kur udhëton, mëson se kufijtë gjeografikë janë shpesh shumë më të vegjël se kufijtë mendorë. Mëson se ajo që ti e quaje “normale” është vetëm një zakon i lokalizuar; ajo që e quaje “e vërtetë absolute” është shpesh një këndvështrim i trashëguar; dhe ajo që e quaje “tjetër” është në thelb po aq njerëzore sa ti. Udhëtimi të çliron nga arroganca e padukshme e mosnjohjes.
Duke takuar popuj të ndryshëm, kupton se njeriu ka shumë gjuhë, por pak nevoja thelbësore: dinjitet, respekt, dashuri, siguri, kuptim. Në sytë e një fëmije afrikan, në buzëqeshjen e një plaku aziatik, në heshtjen e një evropiani të lodhur nga ritmi i jetës, lexon të njëjtin tekst të përbashkët njerëzor. Dhe aty thyhen paragjykimet, jo me debate, por me përjetim.
Psikologjikisht, udhëtimi të mëson elasticitetin e shpirtit. Të detyron të dalësh nga kontrolli, nga komoditeti, nga identiteti yt i ngurtë. Të mëson të dëgjosh më shumë dhe të flasësh më pak. Të kuptosh se jo çdo gjë duhet gjykuar, jo çdo ndryshim duhet korrigjuar, dhe jo çdo dallim është kërcënim. Udhëtimi është terapi për egon.
Filozofikisht, ai të përball me relativitetin e së vërtetës. Të bën të pyesësh: kush jam unë jashtë vendit tim? Çfarë mbetet nga identiteti im kur më hiqen simbolet, gjuha, statusi? Dhe përgjigjja është shpesh e thjeshtë dhe e fortë: mbetet njeriu. I zhveshur nga titujt, por i pasur me ndjeshmëri.
Emocionalisht, udhëtimi të zbut. Të bën më të duruar, më falës, më të vetëdijshëm për fatin tënd. Kur sheh se si jetojnë të tjerët, pushon së ankuari për gjëra të vogla dhe fillon të falënderosh për ato që më parë i merrje si të mirëqena. Udhëtimi nuk të bën vetëm më të ditur, por më mirënjohës.
Dhe po, udhëtimi nuk është gjithmonë i lehtë. Ka lodhje, vetmi, keqkuptime, ndonjëherë edhe zhgënjim. Por pikërisht aty formohet karakteri. Sepse njeriu rritet jo kur gjithçka shkon mirë, por kur përballet me të panjohurën pa u mbyllur.
Sot rikthehem këtu me bindjen se njohja e botës është një nga rrugët më të ndershme për të njohur veten. Se takimi me racat, kulturat dhe besimet e tjera nuk na humb identitetin, por e pastron atë nga frika dhe urrejtja. Se sa më shumë udhëton, aq më pak ndihesh i huaj në këtë botë.
Kjo përvojë do të vazhdojë të jetë një hapësirë reflektimi, ndarjeje dhe dialogu. Një vend ku fjala nuk përdoret për të ndarë, por për të kuptuar. Sepse në fund të fundit, udhëtimi më i rëndësishëm nuk është ai që bën me këmbë, por ai që bën me mendje dhe me zemër.
Faleminderit! Rrugët vazhdojnë. Mendimet gjithashtu. Dhe unë, me përulësi, ndaj me ju atë që kam mësuar duke ecur.
(1)
Në shtratin e errët të natës, kur heshtja rëndon si një peshë e pashpjegueshme dhe yjet shkëlqejnë si lot të ngrirë në pëlhurën e pafundme të qiellit, shpirti im endet i vetmuar në labirintet e mendjes. Çfarë jemi ne, përveçse udhëtarë të përkohshëm në këtë sferë të çuditshme, të lindur nga misteri dhe të zhdukur në të panjohurën?
Çdo frymë që marrim është një dhuratë e brishtë, një moment i vjedhur nga rrjedha e pashmangshme e kohës. Ne ndërtojmë kështjella rëre në bregun e ekzistencës, duke u përpjekur t'i mbajmë fort ndjenjat, kujtimet, dashuritë, ndërsa valët e harresës kërcënojnë t'i fshijnë ato pa mëshirë.
A nuk është dashuria vetëm një iluzion i bukur, një flakë e ndezur përkohësisht në errësirën e vetmisë sonë kozmike? Ne kërkojmë ngrohtësi në përqafimet e tjetrit, një strehë nga ftohtësia e pafundme e universit, por në thelb, secili prej nesh mbetet një ishull i izoluar në oqeanin e vetëdijes.
Dhe dhimbja... ah, dhimbja! Ajo është gdhendësi i vërtetë i shpirtit tonë, ajo që na kujton brishtësinë tonë, kufijtë tanë. Nëpër lotët e hidhur, ne shohim pasqyrimin e humbjeve tona, të ëndrrave të thyera, të fjalëve të pathëna. Por ndoshta, pikërisht në këtë thyerje, gjejmë copëzat e vërteta të vetvetes.
Filozofia, ai kërkim i etur për kuptimin, është vetëm një përpjekje e dëshpëruar për të hartëzuar të panjohurën, për t'i dhënë një formë kaosit që na rrethon. Ne ndërtojmë sisteme mendimi si ura të brishta mbi humnerën e injorancës sonë, duke shpresuar të kapërcejmë misterin e madh të jetës dhe vdekjes.
Dhe ndërsa nata vazhdon udhëtimin e saj të heshtur, unë mbetem këtu, një pikë e vogël vetëdijeje në këtë univers të pafund, duke pyetur veten për kuptimin e gjithçkaje, duke ndjerë peshën e ekzistencës dhe bukurinë e saj të trishtë. Sepse ndoshta, vetëm në këtë ndjenjë të thellë të misterit dhe brishtësisë, mund të gjejmë një lloj paqeje të trazuar.
(2)
Nuk e di pse vrapon, moj jetë. Ndoshta nga vetja, nga hija jote e gjatë që të ndjek kudo, si një kujtim i zbehtë i asaj që ishe dikur. Apo ndoshta vrapon drejt diçkaje që ende nuk e njeh, një shpresë e fshehur në horizontin e pacaktuar.
Unë, një spektator i heshtur i këtij maratoni të pafund, qëndroj në udhëkryqin e kohës, duke mbledhur thërrimet e çasteve që rrëshqasin mes gishtave të tu. Çdo frymëmarrje e jotja është një fletë e re në librin e pashkruar të ekzistencës, një strofë e dhimbshme në poemën e pambaruar të qenies.
Më dukesh si një lumë i rrëmbyeshëm, që përplasesh me shkëmbinjtë e fatit, duke lënë pas vetes dallgë trishtimi dhe shkumë gëzimi të çastit. Ujërat e tua janë të turbullta, të mbushura me reflektime të shpirtrave të humbur dhe ëndrrave të thyera. Por thellësia jote fsheh një qetësi të lashtë, një urtësi të fituar me çmimin e vuajtjes.
Nganjëherë ndalesh, e lodhur nga kjo garë e pashpirt, dhe më lejon të shoh në pasqyrat e tua të lëngshme fytyrën time të plakur, të rrudhosur nga kureshtja dhe moskuptimi. Në ato momente heshtjeje, dëgjoj murmurimën e zemrës tënde, një melodi të trishtë e cila flet për dashuri të humbura, për tradhti të fshehta, për mallin e pashuar për një prehje të përjetshme.
Pse vrapon, moj jetë? A mos kërkon përgjigje në fund të rrugës, aty ku dielli perëndon dhe errësira gllabëron çdo gjurmë drite? Apo mos e di vetë arsyen e kësaj lëvizjeje të pandalshme, e ndjek vetëm instinktin e mbijetesës, dëshirën e verbër për të mos u shuar kurrë?
Unë nuk të gjykoj, moj jetë. E kuptoj etjen tënde të pashuar për përvojë, nevojën tënde për të ndjerë çdo skaj të spektrit emocional, nga euforia e lartë deri te dëshpërimi i thellë. Ti je një enigmë e gjallë, një paradoks i mishëruar, njëkohësisht e brishtë dhe e pathyeshme.
Dhe unë, i burgosur në këtë teatër absurd të ekzistencës, vazhdoj të të shikoj teksa vrapon, me një përzierje admirimi dhe dhembshurie. Sepse në këtë vrapim tëndin të etur, shoh edhe veten time, shoh dëshpërimin tim për të kuptuar misterin e qenies, për të gjetur një kuptim në këtë kalim të shpejtë nga lindja në vdekje.
Ndaj vrapo, moj jetë, vrapo sa të kesh frymë. Unë do të jem këtu, duke numëruar rrahjet e zemrës tënde, duke shënuar çdo hap tëndin në këtë rrugë pa fund. Dhe ndoshta, vetëm ndoshta, në fund të këtij vrapimi të çmendur, do të zbulojmë së bashku sekretin e madh që fshihet pas perdes së kohës.
Dhe ndërsa ti vrapon, unë mbetem këtu, një hije e gjatë në pasditen e zbehtë, duke mbledhur kujtimet si gjethe të rëna në vjeshtë. Çdo gjethe mban aromën e një çasti të jetuar, një buzëqeshje të harruar, një lot të fshirë me ngut. Janë fragmente të shpirtit tënd, të shpërndara nëpër shtigjet e kohës, dëshmi të udhëtimit tënd të pafund.
Nganjëherë, në mes të këtij vrapimi të ethshëm, ti ndalon për një çast, e hutuar nga zhurma e botës, nga kakofonia e zërave që kërkojnë të të drejtojnë. Në ato momente, sytë e tu reflektojnë një hutim të thellë, sikur të pyesje veten se ku po shkon, cili është qëllimi i kësaj lëvizjeje të pandalshme. Dhe unë, nga largpamësia ime, ndjej një dhimbje të ngjashme, një ndjenjë humbjeje në labirintin e ekzistencës.
Ti je si një melodi e trishtë e luajtur në një violinë të vjetër, me tela të këputur dhe zë të dridhur. Çdo notë është një përpjekje për të shprehur atë që nuk mund të thuhet me fjalë, një revoltë kundër kalimit të kohës, kundër harresës që kërcënon të gllabërojë gjithçka. Por në këtë melodi të thyer, ka një bukuri të rrallë, një sinqeritet të papërlyer që prek thellë shpirtin.
Më dukesh si një pikturë e papërfunduar, me ngjyra të ndezura dhe tone të zbehta, me goditje furçe të sigurta dhe të hezitueshme. Çdo pjesë e saj tregon një histori të ndryshme, një emocion të veçantë, një përpjekje për të kapur esencën e jetës në të gjithë kompleksitetin e saj. Dhe unë, si një shikues i përkushtuar, përpiqem të deshifroj mesazhin e fshehur në çdo detaj, të gjej një kuptim në këtë kaos të dukshëm.
Pse vrapon, moj jetë? A mos kërkon të shpëtosh nga vetvetja, nga pesha e kujtimeve që të ndjekin si fantazma? Apo mos kërkon të arratishesh nga e ardhmja, nga ankthi i të panjohurës që shtrihet përpara teje si një natë e pafund?
Unë nuk kam përgjigje. Jam vetëm një dëshmitar i kalimit tënd, një hije që zgjatet dhe shkurtohet me lëvizjen e diellit. Por në këtë paqartësi, në këtë mister të pashpjegueshëm, ka një lloj bukurie të çuditshme, një magji që më mban të lidhur me ty.
Ndaj vazhdo vrapo, moj jetë. Vrapo nëpër fusha të gjelbra dhe shkretëtira të pafundme, nëpër qytete të zhurmshme dhe fshatra të qeta. Vrapo nëpër gëzime e dhimbje, nëpër dashuri dhe humbje. Sepse në këtë vrapim tëndin të pandalshëm, ti je vetë esenca e ekzistencës, pulsi i universit, fryma e vetë kohës.
Dhe unë do të jem këtu, duke të ndjekur me sy, duke dëgjuar jehonën e hapat e tu në zemrën time. Deri në momentin kur vrapimi yt të ndalojë, kur lodhja të të pushtojë dhe ti të gjesh prehjen e fundit. Dhe atëherë, ndoshta, do të kuptojmë pse vrapon. Ndoshta, vetëm atëherë, do të zbulojmë sekretin e madh që fshihet në fund të kësaj rruge të gjatë dhe të mundimshme. Por deri atëherë, vazhdo vrapo. Sepse në këtë vrapim është vetë jeta.
(3)
Çfarë duam nga jeta? Kjo pyetje më ka ndjekur si hije, më ka gërryer shpirtin në netët pa gjumë, më ka kthyer kokën pas në çdo udhëkryq të jetës. E kam pyetur veten pafundësisht, në momente lumturie dhe në thellësi dëshpërimi. Dhe përgjigja, kurrë s’ka qenë e thjeshtë, kurrë s’ka qenë e prerë. Sepse ajo që duam nga jeta, është një mozaik i thyer, i ndryshueshëm, i ndërtuar nga copëza ëndrrash, humbjesh, shpresash dhe realitetesh të papërkulshme.
Ndoshta, në thelb, duam thjesht paqe. Një paqe që s’është mungesë konflikti, por aftësia për të gjetur qetësinë mes stuhive. Një paqe e brendshme, e cila të lejon të marrësh frymë lirshëm, të ecësh me kokën lart, edhe kur bota përreth shembet. A s’është kjo ndoshta esenca e çdo aspirate njerëzore? Të mos ndihesh i shqetësuar, i ndjekur, i humbur? Të dish se ke një vend, brenda vetes dhe në botë, ku mund të ndjesh veten të sigurt.
Por pastaj vjen dashuria. Jo vetëm ajo romantike, që ndez zjarre dhe lë pas hënëza lotësh, por dashuria në formën e saj më të gjerë. Dashuria për një prind, për një fëmijë, për një mik, për një kafshë, për një art, për vetë ekzistencën. Ajo forcë e padukshme që na lidh, na jep kuptim, na bën të ndihemi të gjallë. A s’është dashuria ajri që thithim, drita që na udhëheq në errësirë? Kur mungon dashuria, bota bëhet e zymtë, e shurdhër, një shkretëtirë e pafund.
Dhe bashkë me të, kuptimi. Jo thjesht një arsye për të ekzistuar, por një qëllim, një busull që na tregon drejtimin. Qoftë ajo të lësh një trashëgimi, të ndihmosh të tjerët, të krijosh diçka të bukur, të mësosh, të zhvillohesh. Njeriu s’mund të jetojë pa qëllim, pa një synim. Si një anije pa timon, lëkundet në detin e madh, duke u përplasur pa ndonjë fund të caktuar. Ne duam të ndihemi të dobishëm, të vlefshëm, të kemi një vend në këtë pëlhurë të madhe të jetës.
Ka dhe nga ata që duan suksesin. Paratë, famën, pushtetin. Dhe ndoshta nuk është gjithmonë diçka e keqe. Suksesi mund të sjellë mundësi, pavarësi, aftësinë për të realizuar ëndrra. Por shpesh, ajo që duket si sukses në sipërfaqe, mund të fshehë një zbrazëti të thellë. A s’kemi parë sa e sa herë njerëz që kanë arritur majat, por që brenda tyre ndihen më të vetmuar se kurrë? Sepse suksesi i vërtetë, besoj, është ai që e gjen brenda vetes, jo në syrin e të tjerëve.
Në fund të fundit, ndoshta ajo që duam nga jeta është të ndihemi të plotë. Të jemi vetvetja, pa maska, pa frikë nga gjykimi. Të jemi të lirë të gabojmë dhe të mësojmë, të qajmë dhe të qeshim, të duam dhe të humbasim. Të jetojmë çdo moment me ndërgjegje, me shpirtin hapur. Të lëmë pas diçka, sado e vogël të jetë, që të kujtojë se kemi ekzistuar, se kemi qenë pjesë e këtij udhëtimi të çuditshëm dhe të mrekullueshëm.
Dhe kur nata më kaplon me pyetjet e saj të thella, e di që përgjigja nuk është një formulë, por një proces i vazhdueshëm. Një kërkim i pafund. Sepse ndoshta, ajo që duam nga jeta, është vetë akti i kërkimit, i shpresës, i jetesës. Dhe ti, çfarë do nga jeta?
(4)
Sprovat
O shpirt i etur, i gërryer nga pyetjet dhe i rënduar nga pesha e ekzistencës! E di ç’kërkon zemra jote: një fije drite në errësirën e sprovave, një fjalë ngushëllimi kur bota të duket armike, një ftesë për t’u ngritur kur gjunjët të dridhen. Kam parë mjaft diell dhe hënë, kam dëgjuar mjaft klithma dhe psherëtima, kam ndjerë mjaft plagë dhe shërime, sa për të të thënë se jeta është një udhëtim i pandërprerë sprovash. Dhe kjo nuk është një mallkim, por një bekim i thellë, një dhuratë e vyer që na gdhend, na formon, na bën qenie më të plota dhe më të vetëdijshme.
A e di ti përse sprovat janë të domosdoshme?
Mendo për lumin. Ai nuk rrjedh qetësisht dhe pa pengesa. Ai përplaset pas gurëve, shkëmbinjve, zbret ujëvara, përshkon gryka të thella. Dhe pikërisht nga këto pengesa, nga kjo forcë e papërkulur që i reziston, lumi gjen shtratin e tij, formon kthesa, bëhet më i fuqishëm, më i thellë, më i shpejtë. E tillë është dhe jeta jonë. Pa sprovat, ne do ishim ujëra të ndenjura, pa lëvizje, pa jetë. Sprovat janë zjarri që djeg papastërtitë, janë çekiçi që gdhend shpirtin, janë era që fryn velat tona drejt horizonteve të panjohura. Ato janë mësuesit tanë më të ashpër, por edhe më të mençur. Ato na flasin në një gjuhë që nuk e dëgjojmë dot kur jemi të zhytur në komoditet, një gjuhë që na thërret të zgjohemi, të shohim përtej iluzioneve, të kuptojmë thelbin.
A beson vërtet se mund të jetosh pa u prekur nga dhimbja, nga humbja, nga zhgënjimi? A mendon se mund të ecësh nëpër këtë botë si një fantazmë, imun ndaj gjithçkaje? Është iluzion, një gënjeshtër e ëmbël që të mban të fjetur. Ne jemi njerëz, dhe të qenurit njeri do të thotë të jesh i prekshëm. Do të thotë të ndiesh thellë, të dashurosh pa kushte, të rrezikosh, të humbësh, të vuash, por edhe të ngrihesh sërish.
Detyra jonë nuk është t’u shmangemi sprovave, sepse kjo është e pamundur. Detyra jonë është të jemi të përgatitur. Jo duke ndërtuar mure rreth vetes, por duke ndërtuar një fortesë brenda vetes. Një fortesë e cila ka themele të forta ndërgjegjësimi, mure durimi dhe çati mirëkuptimi. Të jesh i përgatitur do të thotë të kuptosh se çdo ndjesi, çdo emocion, sado i rëndë qoftë, është kalimtar. Të jesh i përgatitur do të thotë të dish se edhe nata më e errët do të pasohet nga agimi, edhe stuhia më e ashpër do të qetësohet.
Por oh, sa shpesh e harrojmë këtë! Sa shpesh zhytemi në batakun e ankesave, të demoralizimit, të dobësive. Frika na paralizon, faji na gërryen, dhe ne mbetemi të kapur në rrjetën e vetë-mëshirës. E vërteta është e ashpër, por çliruese: ankesat nuk ndihmojnë askënd, aq më pak ty. Ato janë si një peshë shtesë që ia shton barrës tashmë ekzistuese. Frikërat janë vetëm hije të krijuara nga mendja jote, e cila projekton skenarë të tmerrshëm që shpesh nuk realizohen kurrë. Dobësitë janë pjesë e natyrës njerëzore, por ato bëhen barrë vetëm kur ne i lejojmë ato të na sundojnë.
Çdo ankesë, çdo psherëtimë e pakontrolluar, çdo moment frike që lejon të të pushtojë, e bën sprovën më të rëndë, më të thellë, më torturuese. Është si të hedhësh benzinë në zjarr. Në vend që të përballesh me sprovën me qetësi, me dinjitet, ti i shton asaj forcën e vetë-shkatërrimit. Je ti që e thellon plagën, jo sprova.
Urtësia e vërtetë nuk qëndron te shmangia e dhimbjes, por te pranimi i saj si pjesë thelbësore e udhëtimit. Qëndron te aftësia për të parë përtej reve të stuhisë, te besimi se ka një qëllim më të lartë pas çdo vështirësie. Mos harro, edhe fara më e vogël duhet të kalojë nëpër errësirën e tokës, të përballet me presionin, me mungesën e dritës, që të mund të çelë dhe të shohë dritën e diellit.
Ngrihu, o shpirt! Mos lejo që sprovat të të thyejnë, por lejo që ato të të bëjnë më të fortë, më të mençur, më të mirë. Mbaj mend se çdo plagë është një mësim, çdo lot është një dritë, çdo humbje është një derë që hapet drejt diçkaje të re. Dhe kur sprova të të prekë, merr frymë thellë, shiko thellë brenda vetes dhe gjej aty burimin e pashtershëm të forcës, të durimit, të mençurisë. Aty gjendet urtësia e të gjithë atyre që kanë kaluar para teje dhe kanë kuptuar se jeta nuk është për t’u jetuar pa pengesa, por për t’i përballuar ato me guxim dhe për të dalë prej tyre më të plotë, më njerëzorë.
Nuk ka asgjë më të bukur sesa të shohësh një lule që çel mes gurësh, një pemë që rritet e fortë mes stuhive. Ky është thelbi i sprovës: ajo nuk është një fund, por një fillim. Ajo nuk është një pengesë për të të ndaluar, por një urë për të të çuar përtej. Secila sprovë, sado e dhimbshme të jetë, mban brenda vetes farën e një mësimi, mundësinë e një rritjeje të paprecedentë. Ajo të shtyn të njohësh kufijtë e tu, të zbulosh burime të fshehura force që as nuk e dije se i kishe. Është në momente sfide që zbulojmë thellësinë e shpirtit tonë, elasticitetin e mendjes, dhe kapacitetin e pafundmë të zemrës për të duruar dhe për të dashur sërish.
Si ndërtohet kjo rezistencë? Jo duke u fshehur, por duke u ekspozuar. Jo duke ikur, por duke u përballur. Është si një muskul: sa më shumë e ushtron, aq më i fortë bëhet. Mendësia jonë është fusha e betejës, dhe zgjedhjet tona janë armët. A do të zgjedhim të ushqejmë frikën, dyshimin, viktimizimin? Apo do të zgjedhim të ushqejmë besimin, shpresën, guximin? Këtu qëndron fuqia jonë e vërtetë: në lirinë për të zgjedhur si do të reagojmë ndaj asaj që na ndodh.
Merr frymë thellë. Ndiq pulsin e jetës që rreh brenda teje. Ajo është e palëkundur, e pashtershme. Ajo është forca që të ka sjellë deri këtu. Mos e lejo zërin e brendshëm të ankueshëm, të frikësuar, të dobët të dominojë. Mëso të dëgjosh zërin e urtësisë, zërin e qëndrueshmërisë, zërin e vetëdijes që të thotë: "Kjo do të kalojë. Dhe unë do të dal më i fortë."
Në fund të fundit, çdo plagë është një dritare. Ajo lë dritë të hyjë në shpirtin tënd në vende ku më parë kishte vetëm errësirë. Dhimbja na mëson empatinë, na bën më të dhembshur ndaj vuajtjes së të tjerëve. Humbja na kujton vlerën e çdo momenti, çdo marrëdhënieje. Zhgënjimi na ndihmon të rishqyrtojmë pritshmëritë tona dhe të ndërtojmë themele më reale.
Dhe kështu, sprovat nuk janë thjesht të nevojshme; ato janë esenca e qenies njerëzore. Ato janë gjuha universale që na lidh të gjithëve, sepse të gjithë ne, në një formë apo tjetër, e njohim peshën e tyre. Pra, kur sprova të të trokasë në derë, mos u fsheh. Hape derën me guxim, ndërgjegje dhe një frymë pranimi. Sepse vetëm atëherë, nga hiri i vështirësisë, do të lindë flaka e vërtetë e urtësisë dhe kuptimit. A je gati ta përqafosh këtë udhëtim?
Ajo që duhet të kuptosh është se provat nuk janë gjithnjë shkatërrim.
Kemi folur gjatë për errësirën e sprovave, për peshën e dhimbjes, humbjes, zhgënjimit. Por a jemi ndalur ndonjëherë të mendojmë se sprova nuk është gjithmonë ajo që e perceptojmë si të keqe? A kemi guxuar të shohim përtej perdes së trishtimit dhe të kuptojmë se sprovë është edhe ajo mirësi që e kemi kërkuar me zjarr, ajo dritë që kemi dashur ta arrijmë?
Po, e dëgjon mirë. Sprovë është edhe pasuria e papritur, fama dërrmuese, dashuria e madhe që na trullos. Sprovë është çdo gjë që na nxjerr nga ekuilibri, qoftë ajo edhe gëzimi i pamasë. Sa shpesh kemi dëshiruar me gjithë shpirt diçka, e kur e kemi arritur, ajo është kthyer në një barrë të padurueshme? Një karrierë brilante që na largon nga familja, një pasuri që na bën skllav të saj, një lidhje dashurie që na humb identitetin dhe shkatërron familjen. Këto janë sprova nën maskën e "të mirës", dhe shpesh, ato janë më të rrezikshme se sprovat e dukshme, sepse nuk i njohim si të tilla. Ato na mashtrojnë, na verbojnë, dhe na shkatërrojnë ngadalë, pa e kuptuar, nën hijen e lumturisë së rreme.
Një këndvështrim i ri mbi sprovën është zgjidhja dhe pastrimi. Dhe këtu qëndron thelbi i urtësisë së vërtetë: shpëtimi dhe lehtësimi i çdo sprove, qoftë e "mirë" apo "e keqe" në sytë tanë, është që ta shohim atë si një zgjidhje, si pastrim, si lehtësim, si mësim, si rritje. Kurrë si shkatërrim, ndëshkim, poshtërim. Kjo është shkëndija që ndez dritën në errësirë, që e kthen helmim në eliksir.
Kur përballemi me një vështirësi, në vend që të pyesim "Pse unë?", mund të pyesim "Çfarë mund të mësoj nga kjo?" ose "Për çfarë po më përgatit kjo sprovë?". Kur jemi të mbingarkuar nga "bekimet", mund të pyesim "Si mund ta përdor këtë në shërbim të mirësisë, pa u humbur në të?" ose "A po më çon kjo lumturi drejt një qëllimi më të thellë, apo po më shkëput nga thelbi im?".
Sprovat, në çfarëdo forme qofshin, janë si uji që pastron. Ato lajnë pluhurin e iluzioneve, ndezin ndërgjegjësinë, thellojnë ndjeshmërinë. Ato na detyrojnë të bëjmë llogaritë me veten, të ristrukturojmë prioritetet, të heqim dorë nga ajo që nuk na shërben më. Ato janë thirrje për zgjim, për transformim. Pra, të dashur shpirtra, le ta zgjerojmë këndvështrimin tonë. Le të kuptojmë se çdo gjë që na vjen në jetë, është një mundësi. Një mundësi për të reflektuar, për t'u bërë më të fortë, më të mençur, më të mirë. Sprovat janë gdhendësit e shpirtit, dhe në çdo vijë të gdhendur, ka një histori rritjeje. Në çdo gur pengese, ka një shkallë për t'u ngjitur.
Nuk ka ndëshkim, ka vetëm mësim. Nuk ka poshtërim, ka vetëm mundësi për të qenë më të përulur dhe të vërtetë. Nuk ka shkatërrim, ka vetëm ri-ndërtim. Kjo është fuqia e perspektivës, fuqia e mirënjohjes edhe për ato momente që na duken të vështira. A mundemi të shikojmë sprovat tona me këtë dritë të re? A mundemi t'i përqafojmë ato si instrumente të zhvillimit tonë shpirtëror, qoftë kur ato vijnë në petkun e dhimbjes apo në atë të gëzimit të tepërt?
(5)
Morali dhe racionaliteti njerëzor
Ka gjëra në këtë jetë që nuk mund t’i shpjegosh. Jo sepse janë të ndërlikuara, por sepse janë të thella. Ka ndjenja që nuk i përkufizon dot me fjalë, jo nga varfëria e gjuhës, por nga pafundësia e tyre. Ka vlera që nuk shpjegohen me ligje logjike, sepse ato i përkasin një rendi tjetër, atij të shpirtit.
Morali është një nga ato vlera. Nuk është as rregull, as zakon, as marrëveshje sociale. Morali është zëri i brendshëm që të flet kur bota të tundon, është drita e ndërgjegjes që nuk shuhet edhe kur errësira e mëkatit mbulon çdo hapësirë. Ai nuk kërkon arsye me të cilën jemi mësuar, sepse nuk ushqehet nga racionalja e kufizuar. Është si një zog i egër që fluturon mbi mendjen e ngurtë dhe vendos të bëjë folenë në gjoksin e atij që ende di të ndjejë.
Në botën tonë, ku gjithçka matet, peshohet, blihet e shitet, morali është bërë si uji i pastër në shkretëtirë. Nuk shihet shpesh, por pa të jeta zhbëhet në një mbijetesë të egër ku më i forti sundon dhe më i dobëti hesht. Dhe s’ka më trishtim të madh sesa të jetosh në një botë ku morali hesht dhe racionalja justifikon çdo të keqe me një “është për të mirën time” ose “kështu e do koha”. Por, a është njeriu thjesht një qenie që llogarit përfitime? A është ai një makineri që funksionon mbi bazën e interesit? Nëse po, atëherë pse qajmë kur shohim dikë të vuajë? Pse na dhemb padrejtësia që s’na prek drejtpërdrejt? Pse na ngrohet shpirti nga një e mirë e bërë pa kërkuar shpërblim? Këto nuk i shpjegon dot racionalja, sepse ajo ndalet te interesat dhe nevojat, ndërsa morali është mbi të.
Morali është një përjetim, jo një koncept. Është ajo që të bën të ndalosh, të reflektosh, të mos i përgjigjesh të keqes me të keqe, edhe pse mundesh. Është ajo ndjesi që të thotë të falësh, jo sepse ke harruar, por sepse ke zgjedhur të mos jetosh me helmin e hakmarrjes. Është ajo që të mëson të japësh, jo nga teprica, por edhe nga zemra. Është ajo që të kujton se të qenit njeri nuk është një status biologjik, por një akt i përditshëm i shpirtit. Shpesh, morali s’ka arsye logjike për t’u ndjekur. Ai të bën të vuash ndonjëherë, të privohesh, të të quajnë budalla, naiv, të pambrojtur. Por në thellësi të shpirtit tënd, është ajo ndjenjë e qetësisë së brendshme që nuk blihet me asnjë pushtet e asnjë pasuri. Është qetësia e një ndërgjegjeje që ka mbetur e pastër, që nuk ka shkelur mbi të tjerët për të ecur para, që nuk ka heshtur përballë së keqes dhe nuk ka pranuar kompromise me shpirtin.
Njeriu modern është kthyer në një qenie që kërkon të shpjegojë gjithçka. Kërkon arsye për çdo ndjenjë, për çdo veprim, për çdo sakrificë. Por morali nuk e njeh këtë lojë. Ai nuk kërkon shpjegime, sepse lind përtej tyre. Është pjesë e natyrës së njeriut të pastër, atij që ende s’e ka humbur lidhjen me burimin hyjnor brenda vetes. Nëse dikush të pyet: “Pse duhet të bëj të mirën kur askush s’ma njeh? Pse duhet të jem i drejtë kur padrejtësia më jep më shumë?” — përgjigja nuk është në librat e logjikës. Është në ndjenjën e thellë të njeriut që e di se jeta nuk është vetëm në këtë copë rruge që shkelim me këmbët tona, por është një udhëtim i gjatë drejt diçkaje më të madhe, ku çdo e mirë, çdo sakrificë, çdo qëndresë ndaj së keqes mbetet e shënuar jo në letrat e kësaj bote, por në përjetësinë e shpirtit.
Morali është rruga e vështirë, sepse është rruga e shpirtit të fortë. Jo çdo kush mund ta mbajë peshën e tij. Sepse të bësh të mirën kur je i fortë për të bërë të keqen, të jesh i drejtë kur padrejtësia të shërben, të thuash të vërtetën kur heshtja të shpëton, është akt trimërie shpirtërore që s’e mëson dot në shkolla e as në librat e filozofëve.
Është një ndriçim i brendshëm, është forcë karakteri, është edukimi që ke marrë nga prindërit, është një ndërgjegje që të flet, një ndjesi që s’ka emër por që secili e ndjen kur bëhet njeri, në kuptimin më të plotë të kësaj fjale.
Nëse dëshiron ta mbrosh shpirtin tënd nga boshllëku i kësaj bote që shet çdo vlerë për ca monedha më shumë, mbaj fort moralin. Mos e shkel, mos e shit, mos e harro. Sepse ai është thesari yt i vërtetë. Dhe kur gjithçka tjetër të të merret, morali yt do të mbetet si një pishtar që të udhëheq, si një zë që të ngushëllon dhe si një shpresë që të mban gjallë.
Mos harro: aty ku logjika ndalet, fillon morali. Aty ku arsyeja hesht, flet ndërgjegjja. Aty ku racionalja dorëzohet, njeriu shpërfaq më të lartën e tij.
Dhe jeta është më shumë sesa arsye. Jeta është moral.
(6)
Për poetët
Poet, a thua vallë ke hequr dorë?
Nëpër skutat e shpirtit, ku muzgu i harresës ka shtrirë velin e tij të zymtë, dëgjoj jehonën e pyetjes sime të pagjetur: Pse ke hequr dorë nga të shkruarit, ti poet? Je lodhur nga zhurma e kotë e kritikëve, nga pesha e fjalëve të tyre që gjykojnë dhe vënë në dyshim thelbin e qenies tënde? Apo nga mungesa e lexuesve, nga heshtja e atyre syve që dikur i prisje të shndritnin ndaj vargut tënd të ndezur?
Kujtoj shpirtin tënd të dikurshëm, të ndezur si pishtar në errësirën e netëve pa gjumë, kur fjala derdhej si lumë, e papërmbajtur, e vërtetë. Ti, që dikur çliroje shpirtra të robëruar me penën tënde, që pikturoje botë të panjohura me ngjyrat e ndjenjave, si mund të heshtësh tani? A thua vallë je dorëzuar para vdekjes së vogël të fjalës, para tiranisë së harresës që kërkon të të gllabërojë?
Në çdo rrudhë të fytyrës sate, lexoj një mijë poezi të pathëna, një univers të tërë të fshehur, që kërkon të shpërthejë. Çdo heshtje e jotja është një varg i thyer, një himn i ndërprerë për bukurinë e jetës, për dhimbjen dhe dashurinë, për çdo grimcë qenieje që kërkon të bëhet fjalë. A thua vallë frika të ka verbuar, apo pasioni të është shuar, si një qiri në erë?
Por ti, poet, nuk je vetëm një qenie, por një urë lidhëse mes botëve, mes të shkuarës dhe të ardhmes, mes ëndrrës dhe realitetit. Zëri yt është jehona e brezave, memoria e harruar e njerëzimit. Si mund ta tradhtosh këtë amanet? Si mund ta lësh penën të shkërmoqet, kur ajo ka ende kaq shumë për të thënë?
Lexuesit? Ata vijnë e ikin si hije, por fjala jote mbetet, e skalitur në gur, e gdhendur në zemra, e përjetshme. Kritikët? Ata janë vetëm zhurmë në erë, një fishkëllimë e lehtë që zhduket me shpejtësi. Ajo që mbetet është thelbi, e vërteta që ti ke guxuar të ndash me botën.
Ngrihu, poet! Merr penën përsëri! Lëri fjalët të të gurgullojnë si burim i pashtershëm. Thyej zinxhirët e heshtjes, shkund pluhurin e harresës dhe lëri fjalët të valëviten si flamuj lirie. Shkruaj deri në frymën e fundit, derisa dora të mos mundet më, derisa shpirti të mos ketë më sekrete. Sepse ti je poet, dhe misioni yt është të shkruash, të thuash, të shprehësh, deri sa të kesh frymë. Riktheju fjalës, ajo të pret me krahë hapur, e etur për të rilindur në vargjet e tua.
Ngrihu, poet! Marrja e penës sërish nuk është thjesht një akt shkrimi; është një akt ringjalljeje. Një betejë kundër harresës, kundër zhurmës së kotë që ka dashur të të mbytë zërin. Nuk je lodhur nga zhurma e kritikëve, as nga heshtja e lexuesve; je lodhur nga pesha e potencialit të paplotësuar, nga mallkimi i fjalëve që rrihnin brenda teje dhe që nuk gjetën frymëzimin.
Kujtoje atë etje të pashuar për të krijuar, atë zjarr që të digjte shpirtin kur bota dukej e paqartë dhe vetëm përmes fjalës mund të gjente kuptim. Ti, që dikur shkruaje me thellësinë e një filozofi dhe pasionin e një dashnori, ti që derdhe botën e brendshme mbi fletën e bardhë si lumi që derdhet në det. A thua vallë të ka marrë kjo epokë e zhurmshme, ku vlerat maten me klikime dhe jehona e vërtetë humbet në vorbullën e shpërqendrimit? A do ta lësh dritën tënde të ndizet e të shuhet pa lënë gjurmë, pa ndriçuar asnjë shpirt tjetër?
Kritikët? Ata janë fantazma, hije që enden rreth kullave të fildishta, me pena helmuese dhe sy të verbuar. Ata ushqehen me frikën dhe pasigurinë e artistit, duke u përpjekur të shuanin zjarrin e vërtetë me fjalë të thata. Por zjarri yt, poet, është më i vjetër se kritikët, më i thellë se paragjykimet e tyre. Është zjarri që ndezën shpirtra të mëdhenj para teje, që gdhendën emrin e tyre në historinë e fjalës, duke refuzuar të heshtin. A do t’i lësh ata të të shuajnë flakën e shpirtit tënd?
Lexuesit? Ata janë shpirtra të etur, që enden në shkretëtirën e botës moderne, duke kërkuar një oazë. Ata kërkojnë të vërtetën, ndjenjën, dhembjen e ndarë, gëzimin e frymëzuar. Dhe ti, ti je burimi i tyre. A do t’i lësh të vdesin nga etja, kur ti ke ujë të pashtershëm për të ofruar? Heshtja jote është një krim ndaj tyre, një tradhti ndaj vetes tënde. Çdo ditë që pena jote mbetet e thatë, është një ditë e humbur për një lexues diku, që ka nevojë pikërisht për fëshfërimën e fjalëve të tua për t'u ndjerë më pak vetëm.
Mos harro se fjala jote është një urim, një shërim, një liri. Ti nuk shkruan për lavdi apo për duartrokitje të shkurtra. Ti shkruan sepse nuk mund të mos shkruash. Sepse fjalët shpërthejnë nga thellësitë e shpirtit tënd si shkëmbinjtë nga një vullkan, duke kërkuar të formësohen, të marrin jetë. Është një nevojë ekzistenciale, një detyrim shpirtëror.
Ngrihu, poet! Lejoje të vërtetën të të dalë nga goja, zemra dhe pena. Lëri fjalët të të gurgullojnë si lumi që derdhet në det, duke marrë me vete çdo frikë, çdo pasiguri. Shkruaj derisa të të dhembin gishtat, derisa shpirti të mos ketë më sekrete. Shkruaj si i dashuruar, si i çmendur, si një luftëtar që nuk njeh dorëzim. Sepse ti je një poet, dhe misioni yt është të shkruash, të thuash, të shprehësh, deri në frymën tënde të fundit. Riktheju fjalës, ajo të thërret me urgjencë, ajo ka nevojë për ty. A do t’i përgjigjesh thirrjes?
(7)
Lista ime e miqve në fb
Lista ime e miqve është një hartë e çuditshme, një hartë e ngjyrosur nga shpirtëra të ndryshëm që herë ndizet, herë fiket, herë hesht, herë ulërin, herë përkëdhel, herë kafshon. Një hartë që s’është kurrë e qëndrueshme, sepse natyra e njeriut është e paqëndrueshme, sepse fytyrat janë të veshura me maska, e maskat ndërrohen më shpejt se dita me natën. E çuditshme është se njerëzit s’kanë më fytyra, kanë vetëm maska… dhe sa më shumë të rrijnë me to, aq më shumë u bëhen lëkurë.
Kam në listën time të miqve njerëz me të gjitha ngjyrat e ideve, besimeve, paragjykimeve dhe iluzioneve. Kam njerëz që më lexojnë duke kërkuar të gjejnë ndonjë pengesë, ndonjë rrëshqitje fjale për ta përdorur si gur për të më qëlluar mbi kokë. Ka të tillë që më heshtin me heshtje të rëndë, që më vëzhgojnë në pritë si ujq në mjegull, duke kërkuar plagën më të vogël të shpirtit tim për të futur dhembët e mllefit të tyre të trashëguar. Ka nga ata që më lexojnë dhe buzëqeshin, sepse u flas në gjuhën që zemra e tyre e njeh, e ka njohur dikur, apo ka dëshiruar gjithmonë ta dëgjojë, por s’ka pasur guxim ta shprehë.
Ka dhe nga ata që më kanë larguar, sepse u verboi drita ime e brendshme. Disa njerëz janë si shpendët e natës - u dhemb drita. Nuk e durojnë dot një mendim të lirë, një fjalë të drejtë, një shpirt që nuk shitet. Kanë mbetur diku në qoshet e errëta të virtualitetit duke pritur të bëjnë aleancë me ndonjë tjetër që urrejnë po njësoj si ata. Kam dhe nga ata që më kanë bërë bllok, sepse nuk pranoja të bëhesha tifoz i bindjeve të tyre politike, ideologjike apo fetare. Sepse në kohën që jetojmë, njeriu nuk mund të jetë më thjesht njeri - duhet të jetë pjesë e një tufe, e një llogoreje, e një tabele, e një klubi interesash. Dhe nëse refuzon të jesh etiketë, të bëjnë armik.
Kam në listë njerëz që kanë zënë myk diku në një qoshe, të lodhur nga pritja që t’i bojatisë ndonjë servil i rastit me fjalë boshe e duartrokitje fallco. Njerëz që shpresojnë që urrejtja ndaj të tjerëve t’ua zbusë plagët e shpirtit të kalbur nga zilia dhe smira. Ka nga ata që janë si mollët e prishura në shportë, që kërkojnë të kalbin edhe të tjerat për të mos ndjerë më turpin e kalbëzimit të vet.
Kam miq virtualë që më njohin vetëm nga shkrimet e mia, që më kanë idealizuar ashtu siç ndodh shpesh në këtë botë të deformuar, ku njerëzit krijojnë imazhe për njerëzit nga një copë teksti, nga një foto, nga një frazë. Disa prej tyre më kanë mrekulluar me mënyrën si lexojnë ndër rreshta, me ndjeshmërinë e tyre të heshtur, me mençurinë e një fjale të vetme në komente. Disa të tjerë më kanë zhgënjyer, sepse realiteti rrëzon gjithmonë iluzionet që ndërtojmë për të tjerët. E kam ndjerë edhe unë fajin tim, se mbase edhe unë kam zhgënjyer disa, sepse ndodh kur njerëzit të lexojnë sipas pritshmërive të veta, dhe jo sipas asaj që je në të vërtetë.
Kam miq që më urrejnë vetëm se nuk jam si ata, vetëm se guxoj të them se asgjë nuk është e shenjtë përtej të Vërtetës, dhe se bindjet politike dhe shoqërore janë veç kostume që koha i ndryshon, ndërsa shpirti i njeriut mbetet gjithmonë ai, me të njëjtat mëkate, me të njëjtat ëndrra, me të njëjtën ankth për pavdekësinë.
Ka nga ata që më duan sepse mendojnë si unë, ka nga ata që më urrejnë sepse nuk mendoj si ata. Disa më lexojnë me zemër të bardhë, disa më lexojnë me zëmërim, vetëm për të gjetur një gabim, një fjali për ta përdorur kundër meje. Disa më lexojnë sepse ndihen mirë, disa sepse ndihen keq, e disa sepse nuk dinë ç’të bëjnë tjetër.
Nga të gjithë këta, e kam kuptuar se jemi bërë skllevër të një llogarie personale, një mendësie kapitaliste shpirtërore që mat gjithçka me leverdi: nëse nuk përfitoj gjë prej teje, nuk më duhesh, dhe nëse nuk je si unë, je armiku im. Kemi harruar të duam pa interes, të dëgjojmë pa gjykuar, të lexojmë pa paragjykuar, të respektojmë pa kushte.
Në këtë listë të çuditshme miqsh, askush nuk është më mik. Jemi bërë një tufë përfytyrimesh që kërkojmë të ushqehemi nga njëri-tjetri, një tufë që nuk i ngjan asnjë here vërtet tjetrit. Çdokush kërkon të marrë, askush të japë. Çdokush flet për dashuri, por nuk e duron dot mendimin ndryshe. Çdokush flet për tolerancë, por nuk pranon dot të shohë një tjetër që mendon, jeton dhe beson ndryshe.
Dhe më e trishta është se shumë pak, ndoshta askush, nuk ka pyetur ndonjëherë pse unë shkruaj. Jo për kapital, as për famë, as për t’u dukur, por sepse fjala është shërimi im, është rrëfimi im përballë një bote që gjithnjë e më shumë po shurdhohet nga zhurma e hipokrizisë dhe zhurmuesve profesionistë.
Shkruaj për të mbetur njeri mes njerëzve që gjithnjë e më shumë po bëhen vetëm emra në lista dhe shifra në statistika. Shkruaj për të mos harruar se edhe një zë i vogël mund të ketë peshë në një botë të shurdhër, edhe një fjalë mund të ketë shpirt në një botë të zbrazët.
Në këtë listë të madhe e të vogël njëkohësisht, mes urrejtjeve, paragjykimeve, simpative, iluzioneve dhe zhgënjimeve, unë vijoj të mbetem ky që jam: një udhëtar në rrugën e fjalës së lirë, një njeri që nuk e mat veten me numrin e like-ve dhe komenteve, por me paqen që ndjej kur arrij të shkruaj një të vërtetë që e di se s’ka për t’u pëlqyer, por s’ka për të më bërë më pak njeri.
Po, kjo është lista ime… e miqve që nuk janë më miq, por pasqyrë e kësaj bote që po shpërbëhet në heshtje… janë pasqyrime të shoqërisë së sotme. Çdo emër aty është një copëz prej kësaj bote që kemi ndërtuar me duart tona, me mëkatet tona, me pabesitë tona të vogla të përditshme dhe me heshtjet tona të mëdha në momentet kur duhej të flisnim.
E kam kuptuar se në këtë botë virtuale - ku gjithçka duket e ndriçuar, ku fytyrat duken të qeshura, ku postimet janë plot urime dhe lutje, ku fjalët janë të zbukuruara me petka dashurie dhe respekti - në të vërtetë mbretëron një boshllëk i madh, një zbrazëti që nuk mbushet me asgjë. Dhe ajo zbrazëti ndjehet fort kur fjalët bien në heshtje, kur lotët kalojnë pa u parë, kur një thirrje ndihme humbet në zhurmën e statusve të kota.
Kam vërejtur se njerëzit këtu duan më shumë të tregohen sesa të jenë. Të shfaqen, të duken, të shiten si të drejtë, të ditur, të moralshëm, por jo të jenë të tillë. Sepse është shumë më e lehtë të ndërtosh një profil të pastër, sesa një shpirt të pastër. Është shumë më e thjeshtë të shkruash një status për drejtësinë, sesa të mbash drejtësi kur të jepet pushteti. Është më e lehtë të flasësh për dashurinë për njeriun, sesa të mos e tradhtosh një mik. Të gjithë janë të mençur në fjalë dhe të varfër në vepra. Dhe kjo është drama më e madhe e kohës sonë.
Ka nga ata që nuk më lexojnë më, sepse nuk i ledhatoj më, nuk u jap më atë që duan të dëgjojnë. Sepse ndonjëherë fjalët e mia janë si thikë që pret perden e hipokrizisë së tyre, dhe njerëzit e sotëm urrejnë ata që ua përplasin të vërtetën në fytyrë. Sepse më shumë preferojnë gënjeshtra të bukura sesa të vërteta të dhimbshme. Dhe është kjo arsyeja pse bota është katandisur në këtë gjendje të zymtë shpirtërore: sepse e kemi vrarë të vërtetën, dhe kemi ngritur në fron hipokrizinë.
Kam dhe nga ata që më lexojnë fshehurazi, që nuk guxojnë të lënë një koment, sepse druajnë nga syri i turmës, sepse nëse të mbështesin haptazi, mund të quhen të gabuar në sytë e klanit të tyre. Njerëzit janë bërë skllevër të mendimeve kolektive, të tufës së vet, të diktaturës së mendjes së shumicës. Kanë frikë të kenë një mendim të tyre, një ndjenjë të sinqertë, një guxim personal. Dhe shpesh më vjen keq për ta, sepse janë më të mjerët e kësaj bote të veshur me kostumet e lirisë.
Mbi të gjitha, e kam kuptuar se shumë prej këtyre që quhen miq nuk më kanë pyetur asnjëherë:
“Si je?”
“Si ndihet shpirti yt?”
“Çfarë të dhëmb?”
Ata më njohin nga fjalët e mia, por askush nuk ka kërkuar të njohë heshtjet e mia. Askush nuk ka kërkuar të kuptojë pse shkruaj kështu, çfarë plagësh më kanë rrënuar shpirtin, çfarë lutjesh më mbajnë në këmbë kur shpirti më bie në gjunjë.
Sepse jemi bërë të gjithë konsumatorë emocionesh. Duam të shfrytëzojmë njëri-tjetrin për të mbushur boshllëqet tona, për të plotësuar egon tonë të zbrazët. Askush nuk lexon më për të kuptuar, por për të gjykuar. Askush nuk kërkon më për të ndërtuar, por për të rrënuar. Askush nuk afrohet për të dhënë, por për të marrë.
Dhe ndërsa lista ime e miqve zmadhohet numerikisht dhe tkurret shpirtërisht, unë vijoj të shkruaj…
Sepse ndoshta një ditë, dikush, ndonjë shpirt i bardhë, i humbur mes kësaj turme të zhurmshme, do të lexojë dhe do të ndjejë një çast qetësie.
Do të ndjejë se nuk është vetëm në këtë botë të çmendur. Do të ndjejë se ekziston akoma dikush që nuk është lodhur nga e vërteta, dikush që nuk trembet nga fjala e lirë, dikush që nuk e shet shpirtin për një status më shumë.
Në fund të fundit, nuk është lista që ka rëndësi. Janë shpirtrat që prekim gjatë rrugës sonë në këtë jetë të përkohshme. Janë zemrat që hapim, plagët që shërojmë, heshtjet që mbushim me mirësi. Të tjerat janë numra… dhe numrat, ashtu siç vijnë, edhe ikin.
Unë dua të mbetem njeri. Dhe ky është akti më i madh i rebelimit në një botë që çdo ditë më shumë po shndërrohet në një listë.
(8)
Hajdutët e kohës
Isha ulur pranë dritares, me një gotë çaj të ftohur në dorë, dhe sytë humbur në pafundësinë e qiellit të mbrëmjes. Më dukej sikur çdo yll i largët fliste për një kohë tjetër, një kohë ku ndoshta gjërat ishin më të thjeshta, më të qarta. Dhe prapë, ndjeja një peshë në shpirt, një brengë që nuk lidhej me të shkuarën, por me këtë të tashme që na rrëshqet nga duart si rëra e imët. "Koha shkon e bën gjurmë," – më thoshte gjyshja, dhe unë sot e kuptoj se çfarë gjurmë të thella mund të lërë edhe mungesa e saj.
Këtu, në këtë shekull që na premtoi kaq shumë, më duket se kemi humbur gjënë më të çmuar: kohën. Dhe jo vetëm kemi humbur, por po na vidhet. Po, po, kemi hajdutë të rinj, zotërinj të padukshëm, që nuk të marrin portofolin apo florinjtë, por thesarin më të madh: momentet. Dhe mënyra sesi na e marrin është aq dinake, saqë shpesh nuk e kuptojmë fare.
Telefoni, një kuti magjike me drita, që fillimisht na u prezantua si urë lidhëse, sot është kthyer në një vrimë të zezë që gëlltit orë, ditë, madje edhe marrëdhënie. Sa herë e kemi kapur veten duke shfletuar pafundësisht, duke parë jetë të tjerësh, duke u zhytur në vorbullën e lajmeve të rreme apo thjesht kotësisë? "Puna pa rregull, s'ka as dobi as rregull," – thotë një fjalë e vjetër, dhe koha jonë, e copëtuar në njoftime, mesazhe dhe postime, është pikërisht kjo: një punë pa rregull, një jetë pa thelb.
Pastaj vijnë premtimet e mëdha të konsumizmit, etja e pashuar për të pasur gjithnjë e më shumë. Reklamat, si sirena dinake, na thërrasin të shpenzojmë, të blejmë, të ndjekim modën e fundit. Dhe ne, të verbuar nga shkëlqimi i rremë, harrojmë se çdo blerje shpesh paguhet jo vetëm me para, por me kohë - kohën e punës për t'i fituar ato para, kohën e shqetësimit për t'i mirëmbajtur ato blerje, kohën e zhgënjimit kur ato nuk na sjellin lumturinë e premtuar. "Kush ndjek erën, humbet thesin," - kujtoj. Sa e vërtetë! Ne ndjekim çdo gjë të rremë të asaj që na ofrohet, dhe humbim thesin e vërtetë: jetën tonë.
Dhe hajdutët më të mëdhenj, ndoshta, janë vetë frika dhe pasiguria që na mbjellin vazhdimisht. Frika se nuk jemi mjaftueshëm, se nuk kemi mjaftueshëm, se nuk jemi të pranuar. Kjo frikë na shtyn të punojmë pa pushim, të sakrifikojmë gjumin, shëndetin, marrëdhëniet, thjesht për të ndjekur një standard që nuk është i yni. Na bën të jetojmë në një ankth të vazhdueshëm, duke humbur kështu qetësinë dhe paqen e brendshme. "Më mirë një ditë në paqe, se një muaj në luftë," – më thoshte gjyshja. Dhe ne, po e luftojmë veten çdo ditë, pa e kuptuar se po humbim luftën më të madhe: atë me hajdutët e kohës sonë.
Mbase, zgjidhja qëndron te ndërgjegjësimi, te një kthim pas tek esenca e gjërave. Të kuptojmë se thesar i vërtetë nuk është as floriri, as numri i ndjekësve, por çdo moment që jetojmë me praninë tonë të plotë. Të shkëputemi nga zhurma, të ndalim shfletimin pa kuptim, të themi "jo" kur na kërkohet më shumë se sa mund të japim pa dëmtuar veten. Të jemi si "uji që gjithmonë gjen rrugën e vet," të mos lejojmë që rrymat e ndikimeve të jashtme të na devijojnë nga lumi ynë i jetës.
Ngrita gotën e ftohur dhe piva fundin e çajit. Jashtë, yjet shkëlqenin ende, pa u prekur nga trazirat e kohës sonë. Ata ishin aty, si një gjurmë e lënë se esencat e vërteta mbeten, pavarësisht hajdutëve që kërkojnë të na vjedhin momentet. Dhe unë, me atë peshë në shpirt, ndjeja një shpresë të vogël të lindte: shpresën se një ditë, ne do të mësojmë t'i ruajmë më mirë thesaret tona.
(9)
Në këtë udhëtim të pashmangshëm që e quajmë jetë, çdo gjë që na pëlqen ikën sapo e shijojmë. Çdo ëndërr që arrijmë të prekim tretet si një aromë që mbetet pak çaste në ajër dhe pastaj humbet. E tillë është natyra e kësaj bote: ajo nuk di të qëndrojë. Gjërat e bukura nuk na përkasin, janë vetëm udhëtarë që vijnë të na prekin dhe pastaj zhduken në horizontin e vet. Një përqafim, një buzëqeshje, një aromë lulesh, një fjalë e bukur, një mbrëmje e qetë, të gjitha ikin sapo i ke përjetuar, duke të lënë vetëm kujtimin e tyre të vakët që ngrohet e ftohet në kujtesë.
Ajo që të shqetëson… është kalimtare. Dhimbja e sotme do zëvendësohet me një tjetër plagë nesër. Sot dhemb zemra për një mik të humbur, nesër do dhemb për një mundësi të humbur, pasnesër për një kohë që nuk do kthehet më. E kështu, shqetësimi nuk është armiku ynë më i madh, por mësuesi më i urtë. Ai vjen për të na kujtuar se gjithçka është kalimtare, edhe vetë vuajtja. Çdo trishtim zbehet në përballje me kohën, dhe çdo plagë mbulohet nga plagë të tjera, derisa të mësosh të ecësh me to, duke mos kërkuar më një botë pa dhimbje, por një shpirt që di ta përballojë atë.
Ajo që posedon… harxhohet. Paratë, sendet, lavdia, gjithçka që ke grumbulluar në këtë shtëpi të përkohshme, do t’i marrë koha, do t’i tretë harresa. Asgjë nuk e kalon pragun e varrit përveç veprës së mirë. Çfarëdo që ke lënë pas për të tjerët, nëse ka sjellë një buzëqeshje, një lehtësim, një lutje për ty, ajo bëhet thesari yt i përjetshëm. Sepse sendet plaken dhe treten, por veprat që prekin shpirtin e një njeriu të gjallë nuk shuhen kurrë. Është si një dritë që ndizet në errësirën e dikujt dhe mbetet të ndriçojë edhe kur ti vetë ke kohë që je larguar.
E vetmja gjë për të cilën ia vlen të mendosh… është jeta që mund të mbyllet nga çasti në çast. Ne sillemi sikur jemi zotër të përjetësisë, planifikojmë vitet që s’i kemi, udhëtojmë me ëndje nëpër të ardhmen si të ishte premtuar për ne. E harrojmë se dera mund të mbyllet pa trokitur. Një mëngjes mund të mos ketë më mëngjes për ne. Një frymë mund të jetë e fundit. Dhe kur të vijë ai çast, as titujt, as pasuritë, as krenaritë, as mëritë nuk kanë më peshë. Çfarë do marrësh me vete atëherë? Vetëm gjurmët që le pas, lutjet e atyre që të deshën pa interes, shpresën që u dhe atyre që të panë si shpresë, dhe dritën që ndeze kur ishe i rrethuar nga errësira.
Për sa kohë dera e jetës është e hapur… mos e humb kohën duke numëruar kush hyn e kush del. Mos u merr me atë çfarë sjellin të tjerët në jetën tënde apo çfarë marrin prej saj. Mos e mat veten me sytë e të tjerëve dhe as me pasurinë që përmendet në bisedat e tyre. Sepse ti ke ardhur për një mision që s’e përsërit dot askush tjetër. Çdo ditë që ngrihesh mbi tokë, është një mundësi për të lënë një gjurmë, për të mbjellë një fjalë të mirë, për të qetësuar një shpirt të trazuar, për të prekur një zemër të lënduar.
Gëzo e gëzohu në këtë shtëpi kalimtare. Mos e lejo veten të bëhesh rob i hallit, as peng i përkohshmërisë së saj. Çdo ditë që lind është një letër bosh ku mund të shkruash historinë tënde. Mos u merr me ato që ikin, se do ikin sidoqoftë. Shiko përpara dhe mbill çdo ditë një farë të mirë, një fjalë të drejtë, një ndihmë pa fjalë, një dashuri që s’kërkon asgjë mbrapsht. E në fund, kur të vijë çasti i mbylljes së derës, të largohesh i qetë, sepse diku, në shtëpinë e shpirtit të dikujt, ti ke lënë një dritë që nuk shuhet.
Gjithçka që duhet bërë… është të lësh emrin tënd. Por jo emrin që do të thërrasin njerëzit në sheshe apo në titujt bosh. Jo emrin që shënohet në gur varri e harrohet me kalimin e stinëve. Emrin që duhet të lësh është ai që mbetet në lutjen e një fëmije që nuk të njohu kurrë, por i erdhi në dorë një copë bukë falë teje. Është ai që mbetet në zemrën e një njeriu që e ndihmove kur të gjithë e kishin braktisur. Është ai që mbetet në kujtimin e atyre që do të të përmendin kur askush tjetër s’do të flasë më për ty.
Ky është emri yt i vërtetë. Dhe kjo është ajo që e bën njeriun të pavdekshëm në një botë që vdes çdo ditë.
Prandaj… jeto, vepro, fal, buzëqesh, duro, ndihmo, mëso, jep dritë dhe ik si një udhëtar i qetë, që e dinte gjithmonë se kjo shtëpi nuk ishte e tij, por megjithatë e deshi dhe i la një copë prej shpirtit të vet.
(10)
Miq të Librit!
Oda e Fjalës
Sot, ndërsa dielli i këtij 22 qershori të vitit 2025 derdh rrezet e tij mbi tokë, unë ndalem. Dhe në këtë ndalesë, jo rastësore, por të gdhendur nga koha dhe përvoja, zemra ime buçet me një ndjenjë të papërshkrueshme mirënjohjeje, një valëzim emocionesh që gjejnë shprehje vetëm nëpërmjet fjalës. Sot mbushen 14 vjet që dora ime gjen strehë mbi tastierë, që mendja ime derdh lumenj idesh, ndjenjash dhe reflektimesh në oqeanin e pafundmë të rrjeteve sociale. Dhe në këtë udhëtim të gjatë, plot ulje-ngritje, zbulime dhe vetë-njohje, ka pasur një busull të pandryshueshme, një yll polar që ka ndriçuar çdo shkronjë, çdo fjali: Lexuesi.
Nëse libri është një shpirt i fjetur që pret të zgjohet, atëherë akti i leximit është magjia që i jep atij frymë. Sa herë që shkruaj, e di se po i dorëzoj një copëz të shpirtit tim, një fragment të botës sime të brendshme, në duart e dikujt tjetër. Dhe në atë çast, në atë takim mes shkrimtarit dhe lexuesit, ndodh diçka sublime. Fjala ndalon së qenuri thjesht shenjë në ekran dhe shndërrohet në urë, në dritare, në pasqyrë. Ajo bëhet një fije e hollë, por e pashkëputshme, që lidh dy botë, dy qenie, dy zemra.
Për ju, lexuesit e mi të dashur, dëshiroj të shpreh falënderimin më të thellë. Ju jeni arkitektët e kuptimit, zëri i jehonës sime. Në sytë tuaj, fjalët e mia gjejnë qëllimin e tyre përfundimtar. Në mendjen tuaj, ato gjejnë vendin e tyre për të lulëzuar, për t'u sfiduar, për të prekur. Nuk jeni thjesht konsumatorë të shkrimeve të mia, por bashkëkrijues. Jeni ata që më keni dhënë krahë, që më keni frymëzuar, që më keni bërë të besoj në fuqinë transformuese të fjalës. Përmes komenteve tuaja, përmes mesazheve tuaja, përmes thjesht pranisë suaj, ju keni ndërtuar një komunitet rreth këtij pasioni tim, një fole ku fjalët marrin kuptim dhe kuptimi merr jetë.
Çdo shkrim është një udhëtim, dhe unë e di se ju keni qenë aty, shokë të besuar në këtë odise. Keni shëtitur në peizazhet e mendimeve të mia, keni ndjerë peshën e trishtimit tim, jeni gëzuar me lumturinë time, keni pyetur me pyetjet e mia. Dhe në këtë akt të vullnetshëm të zhytjes në botën time, ju më keni ofruar dhuratën më të çmuar: kohën dhe vëmendjen tuaj.
Ndërsa shkruaj këto fjalë, ndjej një përzierje të çuditshme nostalgjie për vitet që shkuan dhe entuziazmi për ato që do të vijnë. Përgjatë këtyre 14 viteve, kam parë ndryshime të mëdha në botën dixhitale, por një gjë ka mbetur konstante: nevoja jonë thelbësore si qenie njerëzore për të treguar histori, për të ndarë ide, poezi, prozë, ese, për të kuptuar dhe për t'u kuptuar. Dhe në thelbin e kësaj nevoje qëndron libri, zjarri i leximit.
Akti i leximit nuk është thjesht një kalim i syve mbi shkronja. Është një hyrje në një dimension tjetër, një ndërmarrje filozofike ku kufijtë e kohës dhe hapësirës shkrihen. Kur ju lexoni, ju nuk merrni thjesht informacion; ju jeni duke bërë një bisedë, një dialog me një shpirt tjetër - shpirtin tim në këtë rast. Është një shkëmbim energjie, një fluks mendimesh që kalojnë nga ndërgjegjja ime në tuajën, duke marrë forma dhe kuptime të reja në prizmin e përvojave tuaja unike.
Një libër i hapur, qoftë fizik apo dixhital, është një portë. Përmes tij, ne udhëtojmë nëpër kohë, eksplorojmë kultura të ndryshme, ndjejmë dhimbjet dhe gëzimet e personazheve që nuk kanë ekzistuar kurrë, ose që kanë jetuar shekuj më parë. Leximi është akti suprem i empatisë, ku ne jemi të ftuar të shohim botën përmes syve të dikujt tjetër, të ndjejmë me zemrën e dikujt tjetër. Dhe në këtë proces, ne zgjerojmë kufijtë e vetes, bëhemi më të plotë, më njerëzorë.
Ju, lexues të mi, jeni më shumë se thjesht marrës. Ju jeni arkitektët e kuptimit. Unë ofroj fjalët, por është mendja juaj ajo që ndërton kulla të interpretimeve, që ndez dritat e reflektimit. Një shkrim, pa lexuesin, është si një melodi pa dëgjues, një pikturë pa syrin që e sheh. Është një ekzistencë e fjetur, një potencial i pazbuluar. Vetëm kur ju, me ndërgjegjen tuaj të thellë dhe imagjinatën tuaj të gjallë, hyni në botën e fjalëve, ato marrin jetë, drithërojnë dhe rezonojnë.
Ju jeni gjithashtu kohëshkruesit e shpirtit tim. Çdo herë që më lexoni, ju gdhendni një shenjë në kalendarin tim shpirtëror. Kujtimet e këtij udhëtimi 14-vjeçar janë të mbushura me jehonën e mendimeve tuaja, me pyetjet tuaja sfiduese, me shprehjet tuaja të mirënjohjes. Ju keni qenë pasqyra ku unë kam parë veten time si Blogger, duke kuptuar se arti nuk është një akt i izoluar, por një bashkëbisedim i vazhdueshëm.
Sot, ndërsa festojmë këtë përvjetor, dëshiroj t'ju falenderoj në mënyra që fjalët vështirë se mund t'i kapin plotësisht.
Faleminderit për durimin tuaj. Kam shkruar në çaste frymëzimi të zjarrta dhe në periudha reflektimi të thella. Ka patur herë pas here që fjalët kanë rrjedhur si lumë dhe herë të tjera që janë zvarritur si rëra në shkretëtirë. Por ju, gjithmonë, keni qenë aty, duke pritur, duke lexuar, duke mbështetur. Ky durim i vyer është një dhuratë që unë e vlerësoj pafundësisht.
Faleminderit për guximin tuaj. Të lexosh do të thotë të hapesh, të lejosh idetë e dikujt tjetër të hyjnë në mendjen dhe zemrën tënde. Shpesh, shkrimet e mia mund të kenë prekur tema të ndjeshme, të kenë ngritur pyetje shqetësuese ose të kenë sfiduar paragjykime. Faleminderit që keni pasur guximin të merrni pjesë në këtë dialog, të përqafoni perspektiva të reja dhe të lejoni fjalët të lëvizin diçka brenda jush.
Faleminderit për besimin tuaj. Në një botë të mbushur me informacion të pafundmë, ku zhurma shpesh mbizotëron mbi zërin, zgjedhja juaj për të lexuar shkrimet e mia është një akt besimi. Ju keni besuar se fjalët e mia kanë diçka për të ofruar, një vlerë, një shkëndijë. Dhe ky besim, më ka dhënë forcën të vazhdoj, të kërkoj thellë brenda vetes për të ndarë atë që është e vërtetë dhe kuptimplotë.
Faleminderit për jehonën tuaj. Shkrimet e mia janë një thirrje, dhe përgjigja juaj është jehona që e bën atë të vërtetë. Komentet, mesazhet, ndarjet tuaja - ato janë dëshmi e faktit se fjala gjen rrugën e saj, se ajo prek zemra dhe mendje. Kjo jehonë më siguron se nuk jam duke folur në boshllëk, por jam pjesë e një bashkëbisedimi më të madh, më të thellë.
Faleminderit që jeni pjesë e historisë sime. Këto 14 vite nuk janë thjesht një periudhë kohe; ato janë një libër i shkruar faqe pas faqe, dhe ju jeni kapituj thelbësorë në të. Ju keni formësuar shkrimtarin që jam sot, keni ndikuar në mënyrën se si e shoh botën dhe si i shpreh mendimet e mia. Pa ju, kjo histori do të ishte e mangët.
Ndaj, me zemër plot mirënjohje, dua t'ju them: Faleminderit. Faleminderit që jeni këtu. Faleminderit që i jepni frymë fjalëve të mia. Faleminderit që jeni lexuesit e mi, miqtë e mi, bashkëudhëtarët e mi në këtë aventurë të pafundme të fjalës. Pa ju, këto 14 vite do të kishin qenë vetëm shkronja të vdekura në ekran. Me ju, ato janë bërë histori, lidhje dhe kujtime të paharrueshme.
Qofshin vitet që vijnë po aq të pasura me fjalë dhe me lexues sa këto 14 vite që shkuan, e madje më shumë.
(11)
Në këtë jetë, gjithçka është kalimtare. Një mësim i hidhur që njeriu e mëson kur është vonë, kur shikon pas dhe sheh boshllëqet që ka lënë në shpirtin e vet, shikimet e pashprehura, fjalët e pathëna, përqafimet që s’i dha dhe plagët që ndoshta s’i mbylli kurrë. Në këtë shtëpi të përkohshme, që ne e quajmë jetë, çdo gjë që të pëlqen ikën sapo e prek, sapo e shijon, sapo përpiqesh ta bësh tënden. Si një erë e lehtë pranvere që ledhaton faqet e tua dhe largohet, pa dhënë asnjë shpjegim. Sepse gjithçka që ne e quajmë tonën, në fakt është vetëm një hua e përkohshme prej Zotit.
Ajo që të shqetëson sot, nesër s’do të ketë më peshë. Se jeta ka një mënyrë të çuditshme për të na kujtuar se asgjë s’mund të jetë përgjithmonë, as dhimbja, as frika, as njerëzit që na lëndojnë. Vjen një tjetër shqetësim, një tjetër pikëllim, një tjetër mungesë, dhe ajo e djeshmja tretet si hije në dritë, zbehet në memorien tënde, sikur kurrë s’ka ekzistuar.
Ajo që posedon sot, do të harxhohet nesër. Pasuria tretet, rinia vyshket, fama harrohet, shëndeti ligështohet, bukuria shuhet. E vetmja pasuri që nuk të vidhet, nuk të shitet, nuk të ikën, është vepra jote. Është fjala e mirë që le pas, buzëqeshja që shpëtove nga loti, një shpresë që i fale dikujt në orën më të errët të jetës së tij. Sepse veprat e mira janë si yjet: ndriçojnë edhe kur trupi yt s’është më në këtë qiell.
Ajo për të cilën duhet të mendosh, nuk është se çfarë të solli kjo ditë, as se çfarë do të të japë nesër. Është jeta. Ajo jetë që mund të mbyllet nga një çast në tjetrin, si një libër që s’e ke përfunduar ende. Të gjithë jetojmë me mendimin se kemi kohë. Se ka dhe një nesër, dhe një verë tjetër, dhe një mundësi tjetër për të dashur, për të kërkuar falje, për të përqafuar ata që na duan në heshtje. Por askush s’është i sigurtë për një çast tjetër.
Prandaj, për sa kohë që dera e jetës të është e hapur, mos e harxho energjinë duke numëruar kush hyn e kush del, çfarë sollën e çfarë morën nga shpirti yt. Mos e rëndo zemrën duke u bërë rojtar i së shkuarës dhe i lëvizjeve të njerëzve që në fund të fundit, janë kalimtarë njësoj si ti. Sepse dhe ti je mik i kësaj bote, dhe shtëpia jote e përjetshme është diku tjetër.
Në këtë strehë kalimtare, gëzo kur ke mundësi. Gëzo kur shikon diellin të lindë sërish mbi kokën tënde, kur dëgjon një zë të dashur, kur sheh një sy të buzëqeshur. Gëzo edhe për një moment të vogël, se jeta s’të jep asgjë dy herë. Dhe kur të vijë dita të largohesh nga kjo shtëpi, lëre aty një gjurmë. Një kujtim të mirë. Një fjalë që do të përsëritet pas ikjes tënde. Një emër që të përmendet me mall dhe me respekt.
Mos lejo të të tërheqë rrjedha e padukshme e përditshmërisë, që ta bëjë shpirtin tënd një shishe bosh që noton në oqeanin e jetës pa destinacion. Merr penën e fatit dhe shkruaj në këtë ditar të hapur të botës atë çka je. Një shpirt që di të ndjejë, një zemër që di të japë dhe një emër që mbetet.
Sepse në fund, gjithçka që mund të bësh në këtë jetë, është të lësh emrin tënd. Jo një emër që shkruhet në gur, as në faqet e librave që mbulohen me pluhur, por në shpirtin e atyre që të takuan, të njohën dhe ndjenë shpresë kur të kujtuan. Dhe ky është përjetësimi i vetëm që ia vlen. Emri që mbetet në kujtesën e njerëzve si një kujtim i ngrohtë, një frymë e mirë, një shpresë që jeton edhe kur trupi yt është bërë pluhur.
Lëre emrin tënd. Sepse në fund, vetëm kjo është e jotja.
(12)
Diploma që vret aftësinë
Ka kohë që nuk bëhet më pyetja “çfarë di të bësh?”, por “çfarë ke në xhep?”. Dhe jo, nuk është fjala për para, por për atë copë letër të bardhë që dikur kishte peshën e mundit, djersës dhe nderit, e sot është shndërruar në një kalim sigurie për tek dera e një zyre, një post zyrtar, apo një karrige që nuk të takon. Në këtë vend, ku e vërteta shihet si marrëzi dhe mashtrimi si mençuri, diploma është bërë vula e një padrejtësie të heshtur.
Shikoj përditë njerëz të thjeshtë, të ndershëm, të mençur nga natyra, që e kanë zbërthyer jetën më mirë se çdo libër filozofie, por që mbeten të papunë sepse nuk kanë mundur të blejnë një diplomë, ose nuk kanë pasur fatin të përkulen para partisë. Janë ata që mbajnë mbi supe familje, halle, ëndrra të pathëna dhe një besim të brishtë se dikur mund të vlerësohet ajo çka je, jo ajo çka mban në xhep. Por ky vend, me kokën përmbys dhe mendjen të shitur, nuk i do të aftët sepse i afti pyet, kërkon, proteston, nuk përkulet, nuk hesht kur sheh padrejtësi, nuk korruptohet.
Në krahun tjetër, diploma është bërë strehë për mediokritetin. Një letër e bardhë, me një stemë në cep, mbushur me firmat e njerëzve që as vetë nuk i lexojnë emrat që firmosin. Diploma që dikur përfaqësonte mund, sot përfaqëson mundësi për t’u futur në punë jo falë dijes, por falë asaj partie që sot është në pushtet dhe nesër në opozitë. Pushtetet ndërrohen, por zakonet mbeten. Dhe këtu, aftësia është bërë mall i pavlerë, një relike që i përket një kohe që s’është më.
E çfarë rëndësie ka nëse nuk di të bësh punën tënde? Rëndësi ka të jesh aty. Sot vendet e punës nuk mbushen me njerëz që dinë, por me njerëz që kanë një mik, një parti, një lidhje. Është qesharake dhe tragjike njëkohësisht. Të vjen për të qarë kur sheh se si i zotit dhe i aftit i hiqet buka nga goja sepse vjen një me diplomë të blerë e kokë bosh, që ngre supet kur pyetet për detyrën, por di mirë të qeshë kur partia i jep urdhër.
Në një vend ku diploma është bërë më e rëndësishme se dija dhe karakteri, e ardhmja është një shaka e hidhur. Sepse nuk ngrihet një shoqëri mbi letra bosh dhe parti servilësh. Ngrihet mbi dije, ndershmëri dhe aftësi. Por këtu, aftësia është mall i tepërt. E i afti është armik i pushtetit. Sepse pushteti ka frikë nga i dituri, nga ai që lexon, nga ai që kupton, nga ai që di të thotë “jo” kur sheh padrejtësi.
Mjerë ai vend ku të mençurit janë të papunë dhe të paaftët bëjnë ligjin. Mjerë ajo shoqëri që e mat njeriun me diplomë dhe jo me mend. E kur të gjithë heshtim dhe bëhemi pjesë e kësaj maskarade, kur pranojmë të na zërë vendin një kokëbosh me partinë në krah, atëherë kemi firmosur rënien tonë kolektive. Nuk ka nevojë për luftëra e sëmundje për të shkatërruar një vend. Mjafton të vësh në drejtim të paaftin dhe të dëbosh të zotin.
Dhe kur ndonjë i ndershëm guxon të kërkojë drejtësi, të ngrejë zërin për aftësitë, të shfaqë mundësinë për të ndërtuar diçka më të mirë, atëherë shfaqen hijet e partisë me telefonata, me presione, me shantazhe. Sepse në këtë vend, më shumë se aftësitë, frikësojnë karakteret që nuk përkulen.
Ky sistem është kthyer në një rreth vicioz, ku diploma ushqen paaftësinë, paaftësia prodhon varfëri, varfëria nxit servilizmin dhe servilizmi forcon një pushtet që urdhëron, nuk pyet, dhe shkel mbi gjithçka që nuk është pjesë e skemës së tij. Kështu, dita-ditës, shpresat vdesin, ëndrrat treten, e një brez i tërë largohet, sepse nuk gjen vend as për veten, as për dijen, as për të ardhmen.
E ndërsa ata që i përkasin këtij rrethi të mbyllur festojnë diplomat false dhe poste të pamerituara, vendi shkon drejt një të nesërmeje pa profesionistë, pa mendje të shëndosha, pa guximtarë. Një e ardhme e zymtë që do të mbahet mbi shpatullat e atyre që sot refuzohen për mungesë diplome, por që nesër do të jenë të vetmit që do të mund të shpëtojnë çka do të ketë mbetur nga ky vend.
Sepse dija nuk vdes, karakteri nuk blihet, dhe e vërteta, sado të shtypet, do të dalë një ditë në dritë. Dhe atëherë diploma do të jetë vetëm një copë letër e zverdhur nga turpi i një kohe të sëmurë. E vërteta e vetme do të mbetet aftësia, nderi dhe mundi i ndershëm.
Sepse shoqëritë ngrihen me të zotë, jo me diploma.
E unë, një njeri i zakonshëm, që nuk mbaj asnjë letër të veshur me firmat e njerëzve që nuk më kanë njohur kurrë, i kam parë këto gjëra me sytë e mi, i kam ndjerë mbi shpinë si një barrë që rëndon përditë e më shumë. Më është dashur të gëlltis fyerje nga njerëz që s’dinë të shkruajnë dy fjali pa gabime, por që i mbajnë zyrat me ajër të rëndë e fjalë boshe. Më është dashur të ul kokën përballë njerëzve që më urdhëronin për gjëra që as vetë nuk i kuptonin, thjesht sepse mbanin në xhep një diplomë të blerë dhe një mik të fortë pas shpine.
Ka ditë kur shkoj në shtëpi dhe shikoj në pasqyrë fytyrën time të lodhur. Nuk jam i plakur nga vitet, por nga padrejtësitë që më kanë rënduar shpirtin. Nga mundimet që më janë bërë pengesë vetëm pse nuk kam një copë letër që, po të doja, mund ta kisha blerë siç e kanë bërë të tjerët. Por jo. Sepse unë nuk do ta ndërtoja jetën time mbi gënjeshtra. Nuk do të puthja duart e asnjë partie, as nuk do të përkulesha për një vend pune që të nesërmen do të më shkarkonin me një telefonatë. Këtë s’e pranon shpirti im. Ky është mëkat që nuk e mbaj dot mbi supe.
Por a ka më rëndësi dinjiteti në këtë kohë? Në këtë vend?
A ka më vlerë fjala “e drejtë”, kur i paafti të jep urdhra dhe i zoti mbetet pa bukë?
A ka më vlerë dija e përvetësuar me mund dhe netë pa gjumë, kur vendin ta merr një njeri që s’e di as vetë si ka dalë nga shkolla?
Shkova një ditë në një zyrë për të kërkuar punë. Jo për lëmoshë, jo për mëshirë, por për të kërkuar të drejtën time. Më pyeti sekretarja:
- Ke diplomë?
- Jo, - i thashë me ndershmëri.
- E atëherë s’kemi ç’të bëjmë, më tha. Ne kërkojmë profesionistë!
Nisa të qesh. E qeshura m’u kthye në një lloj dhembjeje që vetëm kush e ka provuar e di si dhemb. Sepse për këtë vend, profesionist quhet ai që di t’i serviloset partisë dhe që ka një diplomë në xhep, jo ai që di të punojë, që di të japë, që di të ndërtojë.
Dhe më pas më erdhi në mendje një fjalë e vjetër që ma thoshte gjyshi:
“Në këtë vend, më shumë se buka dhe uji, njeriu ka nevojë për turp.”
Dhe turpi ka vdekur prej kohësh.
Ata që mbajnë zyrat, në shumicën e rasteve janë njerëz që s’dinë as të lexojnë një dokument deri në fund, që harrojnë çfarë kanë lexuar sapo e mbyllin dosjen. Por mbajnë një diplomë të varur në mur, dhe e rrethojnë veten me servilë që i quajnë kolegë. Dhe më e dhimbshmja është kur sheh një të ditur, një mjeshtër të vërtetë, një njeri me duar dhe mend të arta, që shitet për pak, që ul kokën për të mos humbur atë pak vend që i kanë lënë. Sepse këtu nuk vritesh me plumb, por me padrejtësi. Dhe është një vdekje më e dhimbshme, më e ngadaltë dhe më e turpshme.
Dhe po të guxosh të flasësh, të ankohesh, të protestosh…
Menjëherë del partia. Të tërheq veshin. Të bën presion. Të largon. Sepse pushteti i frikësohet të aftit, të diturit, të zotit. Sepse ai i bën pyetje. Sepse ai s’pranon të përkulet. Sepse ai e di çfarë meriton dhe nuk e merr të keqen për të mirë.
Ndaj ky vend është kthyer në një vend bosh.
Bosh nga vlerat.
Bosh nga morali.
Bosh nga drejtësia.
Sepse e keqja fillon pikërisht aty ku vlerësohet diploma dhe jo dija. Aty ku rëndësi ka partia dhe jo aftësia. Aty ku vendin e punës nuk ta jep meritokracia, por pazari politik.
E kështu, shoqëria zbrazet.
Të zotët largohen.
Të ndershmit heshtin.
Të paaftët sundojnë.
E të tjerët mësohen me këtë tmerr dhe e quajnë normalitet.
Por unë nuk dua të mësohem me këtë. Nuk dua ta pranoj si normalitet. Nuk dua ta rris fëmijën tim në një vend ku diploma është më e rëndësishme se njeriu. Ku leku blen shkollën, partia blen punën, dhe paaftësia mbretëron.
Ndaj ndonjë ditë, kam vendosur ta ngre zërin. Edhe nëse më largojnë. Edhe nëse më mbyllin dyert. Edhe nëse më lënë pa bukë. Sepse ka ardhur koha që dikush të flasë. E nëse të gjithë heshtim, atëherë e meritojmë këtë shoqëri të verbër që kemi ndërtuar.
Sepse në fund fare, edhe kur gjithçka tjetër të shuhet, njeriu mbetet me emrin dhe veprën e tij. Dhe unë dua të jem ndër ata që guxuan të mos heshtin.
Ka kohë që nuk bëhet më pyetja “çfarë di të bësh?”, por “çfarë ke në xhep?”. Dhe jo, nuk është fjala për para, por për atë copë letër të bardhë që dikur kishte peshën e mundit, djersës dhe nderit, e sot është shndërruar në një kalim sigurie për tek dera e një zyre, një post zyrtar, apo një karrige që nuk të takon. Në këtë vend, ku e vërteta shihet si marrëzi dhe mashtrimi si mençuri, diploma është bërë vula e një padrejtësie të heshtur.
Shikoj përditë njerëz të thjeshtë, të ndershëm, të mençur nga natyra, që e kanë zbërthyer jetën më mirë se çdo libër filozofie, por që mbeten të papunë sepse nuk kanë mundur të blejnë një diplomë, ose nuk kanë pasur fatin të përkulen para partisë. Janë ata që mbajnë mbi supe familje, halle, ëndrra të pathëna dhe një besim të brishtë se dikur mund të vlerësohet ajo çka je, jo ajo çka mban në xhep. Por ky vend, me kokën përmbys dhe mendjen të shitur, nuk i do të aftët sepse i afti pyet, kërkon, proteston, nuk përkulet, nuk hesht kur sheh padrejtësi, nuk korruptohet.
Në krahun tjetër, diploma është bërë strehë për mediokritetin. Një letër e bardhë, me një stemë në cep, mbushur me firmat e njerëzve që as vetë nuk i lexojnë emrat që firmosin. Diploma që dikur përfaqësonte mund, sot përfaqëson mundësi për t’u futur në punë jo falë dijes, por falë asaj partie që sot është në pushtet dhe nesër në opozitë. Pushtetet ndërrohen, por zakonet mbeten. Dhe këtu, aftësia është bërë mall i pavlerë, një relike që i përket një kohe që s’është më.
E çfarë rëndësie ka nëse nuk di të bësh punën tënde? Rëndësi ka të jesh aty. Sot vendet e punës nuk mbushen me njerëz që dinë, por me njerëz që kanë një mik, një parti, një lidhje. Është qesharake dhe tragjike njëkohësisht. Të vjen për të qarë kur sheh se si i zotit dhe i aftit i hiqet buka nga goja sepse vjen një me diplomë të blerë e kokë bosh, që ngre supet kur pyetet për detyrën, por di mirë të qeshë kur partia i jep urdhër.
Në një vend ku diploma është bërë më e rëndësishme se dija dhe karakteri, e ardhmja është një shaka e hidhur. Sepse nuk ngrihet një shoqëri mbi letra bosh dhe parti servilësh. Ngrihet mbi dije, ndershmëri dhe aftësi. Por këtu, aftësia është mall i tepërt. E i afti është armik i pushtetit. Sepse pushteti ka frikë nga i dituri, nga ai që lexon, nga ai që kupton, nga ai që di të thotë “jo” kur sheh padrejtësi.
Mjerë ai vend ku të mençurit janë të papunë dhe të paaftët bëjnë ligjin. Mjerë ajo shoqëri që e mat njeriun me diplomë dhe jo me mend. E kur të gjithë heshtim dhe bëhemi pjesë e kësaj maskarade, kur pranojmë të na zërë vendin një kokëbosh me partinë në krah, atëherë kemi firmosur rënien tonë kolektive. Nuk ka nevojë për luftëra e sëmundje për të shkatërruar një vend. Mjafton të vësh në drejtim të paaftin dhe të dëbosh të zotin.
Dhe kur ndonjë i ndershëm guxon të kërkojë drejtësi, të ngrejë zërin për aftësitë, të shfaqë mundësinë për të ndërtuar diçka më të mirë, atëherë shfaqen hijet e partisë me telefonata, me presione, me shantazhe. Sepse në këtë vend, më shumë se aftësitë, frikësojnë karakteret që nuk përkulen.
Ky sistem është kthyer në një rreth vicioz, ku diploma ushqen paaftësinë, paaftësia prodhon varfëri, varfëria nxit servilizmin dhe servilizmi forcon një pushtet që urdhëron, nuk pyet, dhe shkel mbi gjithçka që nuk është pjesë e skemës së tij. Kështu, dita-ditës, shpresat vdesin, ëndrrat treten, e një brez i tërë largohet, sepse nuk gjen vend as për veten, as për dijen, as për të ardhmen.
E ndërsa ata që i përkasin këtij rrethi të mbyllur festojnë diplomat false dhe poste të pamerituara, vendi shkon drejt një të nesërmeje pa profesionistë, pa mendje të shëndosha, pa guximtarë. Një e ardhme e zymtë që do të mbahet mbi shpatullat e atyre që sot refuzohen për mungesë diplome, por që nesër do të jenë të vetmit që do të mund të shpëtojnë çka do të ketë mbetur nga ky vend.
Sepse dija nuk vdes, karakteri nuk blihet, dhe e vërteta, sado të shtypet, do të dalë një ditë në dritë. Dhe atëherë diploma do të jetë vetëm një copë letër e zverdhur nga turpi i një kohe të sëmurë. E vërteta e vetme do të mbetet aftësia, nderi dhe mundi i ndershëm.
Sepse shoqëritë ngrihen me të zotë, jo me diploma.
E unë, një njeri i zakonshëm, që nuk mbaj asnjë letër të veshur me firmat e njerëzve që nuk më kanë njohur kurrë, i kam parë këto gjëra me sytë e mi, i kam ndjerë mbi shpinë si një barrë që rëndon përditë e më shumë. Më është dashur të gëlltis fyerje nga njerëz që s’dinë të shkruajnë dy fjali pa gabime, por që i mbajnë zyrat me ajër të rëndë e fjalë boshe. Më është dashur të ul kokën përballë njerëzve që më urdhëronin për gjëra që as vetë nuk i kuptonin, thjesht sepse mbanin në xhep një diplomë të blerë dhe një mik të fortë pas shpine.
Ka ditë kur shkoj në shtëpi dhe shikoj në pasqyrë fytyrën time të lodhur. Nuk jam i plakur nga vitet, por nga padrejtësitë që më kanë rënduar shpirtin. Nga mundimet që më janë bërë pengesë vetëm pse nuk kam një copë letër që, po të doja, mund ta kisha blerë siç e kanë bërë të tjerët. Por jo. Sepse unë nuk do ta ndërtoja jetën time mbi gënjeshtra. Nuk do të puthja duart e asnjë partie, as nuk do të përkulesha për një vend pune që të nesërmen do të më shkarkonin me një telefonatë. Këtë s’e pranon shpirti im. Ky është mëkat që nuk e mbaj dot mbi supe.
Por a ka më rëndësi dinjiteti në këtë kohë? Në këtë vend?
A ka më vlerë fjala “e drejtë”, kur i paafti të jep urdhra dhe i zoti mbetet pa bukë?
A ka më vlerë dija e përvetësuar me mund dhe netë pa gjumë, kur vendin ta merr një njeri që s’e di as vetë si ka dalë nga shkolla?
Shkova një ditë në një zyrë për të kërkuar punë. Jo për lëmoshë, jo për mëshirë, por për të kërkuar të drejtën time. Më pyeti sekretarja:
- Ke diplomë?
- Jo, - i thashë me ndershmëri.
- E atëherë s’kemi ç’të bëjmë, më tha. Ne kërkojmë profesionistë!
Nisa të qesh. E qeshura m’u kthye në një lloj dhembjeje që vetëm kush e ka provuar e di si dhemb. Sepse për këtë vend, profesionist quhet ai që di t’i serviloset partisë dhe që ka një diplomë në xhep, jo ai që di të punojë, që di të japë, që di të ndërtojë.
Dhe më pas më erdhi në mendje një fjalë e vjetër që ma thoshte gjyshi:
“Në këtë vend, më shumë se buka dhe uji, njeriu ka nevojë për turp.”
Dhe turpi ka vdekur prej kohësh.
Ata që mbajnë zyrat, në shumicën e rasteve janë njerëz që s’dinë as të lexojnë një dokument deri në fund, që harrojnë çfarë kanë lexuar sapo e mbyllin dosjen. Por mbajnë një diplomë të varur në mur, dhe e rrethojnë veten me servilë që i quajnë kolegë. Dhe më e dhimbshmja është kur sheh një të ditur, një mjeshtër të vërtetë, një njeri me duar dhe mend të arta, që shitet për pak, që ul kokën për të mos humbur atë pak vend që i kanë lënë. Sepse këtu nuk vritesh me plumb, por me padrejtësi. Dhe është një vdekje më e dhimbshme, më e ngadaltë dhe më e turpshme.
Dhe po të guxosh të flasësh, të ankohesh, të protestosh…
Menjëherë del partia. Të tërheq veshin. Të bën presion. Të largon. Sepse pushteti i frikësohet të aftit, të diturit, të zotit. Sepse ai i bën pyetje. Sepse ai s’pranon të përkulet. Sepse ai e di çfarë meriton dhe nuk e merr të keqen për të mirë.
Ndaj ky vend është kthyer në një vend bosh.
Bosh nga vlerat.
Bosh nga morali.
Bosh nga drejtësia.
Sepse e keqja fillon pikërisht aty ku vlerësohet diploma dhe jo dija. Aty ku rëndësi ka partia dhe jo aftësia. Aty ku vendin e punës nuk ta jep meritokracia, por pazari politik.
E kështu, shoqëria zbrazet.
Të zotët largohen.
Të ndershmit heshtin.
Të paaftët sundojnë.
E të tjerët mësohen me këtë tmerr dhe e quajnë normalitet.
Por unë nuk dua të mësohem me këtë. Nuk dua ta pranoj si normalitet. Nuk dua ta rris fëmijën tim në një vend ku diploma është më e rëndësishme se njeriu. Ku leku blen shkollën, partia blen punën, dhe paaftësia mbretëron.
Ndaj ndonjë ditë, kam vendosur ta ngre zërin. Edhe nëse më largojnë. Edhe nëse më mbyllin dyert. Edhe nëse më lënë pa bukë. Sepse ka ardhur koha që dikush të flasë. E nëse të gjithë heshtim, atëherë e meritojmë këtë shoqëri të verbër që kemi ndërtuar.
Sepse në fund fare, edhe kur gjithçka tjetër të shuhet, njeriu mbetet me emrin dhe veprën e tij. Dhe unë dua të jem ndër ata që guxuan të mos heshtin.
(13)
Sikur njerëzit të vraponin të rregullonin zemrat e thyera, plagët e padukshme që çahen brenda trupit si copa qelqi të shprishura në errësirë, po aq shpejt sa vrapojnë të zgjidhin një hall ekonomik, një faturë të papaguar, një gjyq që u kërcënon pasurinë, një diagnozë që u tund tokën nën këmbë… ndoshta kjo botë do të kishte më pak rrënime dhe më shumë dritë në sy.
Por shpirti, ndryshe nga barku, nuk bërtet me zë. Zemra që vuan, nuk nxjerr fatura për t’u shlyer, as letrat e spitalit që të dridhen ndër gishtat e që kërkojnë t’i zgjidhin me shuma marramendëse. Dhimbja që nuk sheh dot me sy, njerëzit e quajnë kapriço, dobësi, përtaci, a ndonjë here edhe mallkim. Harrojnë se trupi shërohet me barna e pushim, por shpirti shërohet vetëm me kujdes, me një fjalë që mungon, me një përqafim që nuk mbërrin, me një dorë që s’është aty.
E çuditshme si njerëzit dinë të numërojnë borxhet, fitimet, vdekjet dhe lindjet, por kurrë nuk dinë të numërojnë zemrat e thyera përreth tyre. Nuk dinë të matin sa plagë ka fshehur mbrëmja në fytyrat që ulen pranë tyre, sa njerëz po flenë me boshllëk të thellë nën kraharor, e sa të tjerë qeshin si maskë, ndërsa brenda u ka zënë korja kujtimet e mykura.
Nëse një problem ekonomik është një shtëpi që mund ta rindërtosh, një konflikt është një urë që mund ta rregullosh, një sëmundje është një trup që mund ta trajtosh… një zemër e thyer është një botë që nuk rikthehet më si më parë, veçse mund të mësojë të rrahë ndryshe.
E në këtë kohë të egër, njerëzit kanë mësuar të bëjnë gjithçka për të fituar më shumë, për të mbajtur emrin të pastër, për të ruajtur figurën, për të zgjidhur hallin e radhës… por nuk kanë mësuar të rrinë pranë një tjetri pa folur, pa gjykuar, pa kërkuar të dinë gjithçka, vetëm të jenë aty si një qetësi që të vë dorën mbi shpatull e të thotë: “E di… jam këtu.”
Sa herë kam menduar: nëse njerëzit do të mësonin të shkonin drejt një zemre të lënduar siç shkojnë drejt një problemi financiar, sa shumë drama do të ishin shuar para se të bëheshin tragjedi. Sa mëngjese do të kishin nisur më lehtë. Sa netë do të ishin më të qeta. Sa zemra do të rrihnin ende në vend të kujtimeve që tani mbajnë frymën pezull.
Por jeta ka një ligj të ashpër e mizor: ajo që nuk dëmton trupin, nuk e shqetëson turmën. Çfarë nuk mbush sytë, nuk mbush mendjen e njerëzve që gjithnjë janë në kërkim të ndonjë aksidenti të dukshëm për të shfaqur ndjeshmërinë e rreme. Zemrat janë kthyer në monedha të vjetra që vetëm kur thyhen zhurmojnë, e kur heshtin, askush nuk i numëron.
Në këtë botë të zhurmshme, më e vështira mbetet të jesh i heshtur me ndjenjat e tua. Të mos e kesh asnjë derë ku të trokasësh e të thuash: më dhemb. Sepse gjithçka tjetër mund të riparohet. Edhe shpresat. Edhe shtëpitë. Edhe trupat. Por shpirti që thyhet në vetmi, mbetet atje, një kambanë alarmi që askush nuk e dëgjon.
Po të mundesh, ndalo sot. Mos e ngut veten pas letrave, pas telefonatave, pas lajmeve që gjithsesi nesër do jenë të vjetra. Merr frymë thellë dhe mendo se kush nga ata që njeh mund të ketë një zemër të lodhur që s’ka ditur kujt t’ia tregojë. Dërgo një fjalë të butë, bëhu një dorë që s’kërkon sqarime, bëhu një shpresë e vogël pa çmim. Sepse e vërteta është kjo: jeta s’është çfarë kemi arritur, por çfarë kemi lehtësuar tek të tjerët.
Pra, nuk do të të kujtojnë për shtëpinë, makinën apo paratë. Do të të kujtojnë për çastin kur dole nga turma dhe u ule pranë një shpirti që rënkonte pa zë. Dhe këtë, pak vetë e bëjnë. E kjo është shenjtëria e vetme që vlen të jetohet.
Dhe ndonjëherë rri e mendoj…
Çfarë është një njeri?
Një trup i lodhur që ngutet të mbarojë punët e ditës?
Një mendje që nuk resht së menduari për nesër?
Apo një zemër që pret të kuptohet?
Sepse për çudi, gjithçka tjetër duket sikur mësohet: si të kursesh, si të ndërtosh, si të mbrosh veten, si të luash rolin që të kërkohet… por askush nuk mëson si të jetë afër një shpirti të lënduar pa e dëmtuar edhe më shumë.
Po ta vësh re, ka më shumë njerëz që të thonë “çfarë do bësh tani?” se sa “si ndihesh?”. Ka më shumë që të tregojnë se ku ke gabuar, se sa ata që të kuptojnë se pse gabove. Ka më shumë duar që tregojnë plagën tënde, se sa duar që e mbulojnë me qetësi. Dhe ka më shumë sy të ftohtë se sa duar që ngrohin.
Kemi ndërtuar një botë ku më lehtë ndreqet një shtëpi e rrëzuar se një shpirt i thyer. Ku më lehtë rregullohet një telefon i dëmtuar se një zemër që është copëzuar. Dhe ironia është se kjo ndodh sepse jemi mësuar të vrapojmë pas asaj që sheh syri, por nuk kemi mësuar të ecim ngadalë drejt asaj që sheh shpirti.
E njeriu është krijesë e çuditshme… i jep vlerë asaj që zhduket dhe e nënvlerëson atë që mbetet. E merr për të mirëqenë dashurinë, kujdesin, përqafimin, praninë… derisa këto të zhduken. E atëherë, si zakonisht, është vonë.
Si gjithmonë, shpirti s’mund të kthehet në kohën kur e braktise.
Sepse zemrat nuk janë shishe me ujë që mbushen sërish pasi derdhen.
Sa herë kam parë fytyra që mbajnë brenda vdekje të vogla. Njerëz që qeshin me gojë, por që sytë s’u mësohen të qeshin më. Njerëz që ecin mes turmës, por në fakt kanë vdekur për dikë vite më parë, në një mëngjes pa diell, në një darkë pa fjalë, në një pritje që nuk erdhi kurrë. Dhe askush nuk u vrapoi pas. Sepse askush nuk sheh kur një shpirt rrëzohet. E kjo është tragjedia më e madhe e jetës njerëzore: harresa e tjetrit në dhimbje.
Do të doja që bota të ndalonte një ditë. Që njerëzit të pushonin së renduri pas orëve, letrave, shifrave dhe lajmeve, e të shihnin njëri-tjetrin në sy. Të pyesnin pa nxitim, pa kuriozitet të sëmurë, por me zemër të hapur: “Si je, vërtet? A të dhemb gjë? A ke ndonjë peng të vjetër? A ka ndonjë ëndërr që po të zbehet? A ka ndonjë plagë që të mpin netëve?”. Sepse kjo do të ishte një botë më njerëzore, më pak mizore, më pak e zbrazët.
Në fund, shpirtrat kanë më shumë nevojë për një fjalë të mirë se për një milion monedha. Kanë më shumë nevojë për një dorë mbi shpatull se për një orë ligjëratë. Kanë më shumë nevojë për një pranësi se për një këshillë. Sepse njeriu nuk është mendje që prodhon mendime të mençura, por zemër që kërkon të ndihet e gjallë në mes të kaosit.
Dhe unë mendoj se do vijë një ditë, ndoshta jo për ne, por për dikë tjetër pas nesh, kur njerëzit do mësojnë të vrapojnë drejt zemrave të thyera, para se të rendin pas halleve që kanë vlerë vetëm përkohësisht. Kur dhimbja e një shpirti do të peshojë më shumë se humbja e parave. Kur një përqafim do vlejë më shumë se një marrëveshje.
Deri atëherë, le të mbetemi të paktët që ndalemi, që pyesim, që dëgjojmë, që jemi. Sepse ndonjëherë, për të mbajtur një shpirt në jetë, nuk duhet të bësh shumë, veç të mos ikësh.
Sepse, në fund të fundit, nuk është turp të jesh i lodhur. Nuk është dobësi të kesh shpirt të ndjeshëm. Nuk është dështim të ndjesh boshllëk. Nuk është gabim të qash netëve pa zë, ndërsa bota s’ka kohë të të dëgjojë.
Kjo botë i ngatërron të fortët me të pandjeshmit dhe të dobëtit me ata që kanë zemër të pastër. Por nëse mund të ketë një forcë që nuk hahet nga koha, është guximi për të ndjerë, për të dashur, për të shprehur dhembushuri, për të mos e vrarë shpirtin tënd në emër të përditshmërisë.
Dashuria për veten nuk është egoizëm, është akt i mbijetesës shpirtërore. Të duash veten do të thotë të pranosh të gjitha netët që nuk i fole askujt. Të përqafosh ato mëngjese që të zgjoi frika, ato ditë që ecje nëpër rrugë me boshllëk në gjoks dhe askush s’e kuptoi. Të duash veten është të jesh pranë vetes kur të tjerët s’kanë qenë. Të ulësh kokën e të thuash: “Edhe sot jetove, edhe sot mbajte barrë, edhe sot shërove, edhe sot fale… edhe sot bëre diçka që askush nuk e pa.”
Dhe të duash të tjerët nuk është vetëm të jesh pranë tyre kur kanë gëzim, por të rrish aty kur janë të përhumbur, kur nuk dinë as vetë çfarë kanë, kur u dridhet shpirti pa ndonjë arsye të dukshme. Dashuria është me e thjeshtë se sa mendojmë… nuk është fjalë e madhe, as premtime për jetë të tëra. Është të shkosh të takosh një mik, edhe nëse nuk ke asgjë për të thënë. Është ti japësh një kafe dikujt që s’e ke parë kurrë të qeshë. Është të shkruash një mesazh pa pritur asgjë. Është të mos harrosh shpirtin e tjetrit, edhe kur koha e ndan.
Sepse njerëzit nuk ikin kur u mbaron koha, por kur u mbaron kujdesi. Nuk thyhen nga fatkeqësitë, por nga indiferenca. Dhe kështu, pak nga pak, bota mbushet me njerëz që rrinë pranë njëri-tjetrit fizikisht, por që shpirtërisht janë si ishuj të humbur në detin e vetmisë. Çdo njeri ka një dhomë të heshtur brenda vetes ku ka mbyllur gjëra që nuk ia thotë askujt… dhe ndonjëherë, është mrekulli të jesh ti ai që troket pa zhurmë atje.
Ka ditë që drita duket e rëndë. Ka mëngjese që zgjohemi e s’dimë as pse. E në ato çaste, njeriu duhet të mësojë të jetë më i butë me veten. Të mos e urrejë veten për çdo gabim, për çdo hap të gabuar, për çdo emocion të palogjikshëm. Sepse ne jemi të përkohshëm. Dhe brenda kësaj përkohshmërie s’ka asgjë më të rëndësishme sesa të falësh veten për ato çfarë nuk dite të bësh më mirë. Të përqafohesh me shpirtin tënd dhe t’i thuash: “Ti je ende këtu… ende po ecën.”
Edhe dashuria për të tjerët lind nga dashuria për veten. Sepse vetëm ai që e ka përqafuar veten e lodhur, mund të njohë lodhjen e dikujt tjetër. Vetëm ai që ka qarë në heshtje, mund të dëgjojë lotin e pashprehur të tjetrit. Vetëm ai që ka qenë i rrëzuar, mund të njohë dhimbjen në ecjen e ngadaltë të të tjerëve.
Kështu bëhemi të përmbajtur. Më të qetë. Më të vërtetë. Dhe më të dashur. Jo në numër, jo në madhështi, por në ndjeshmëri. Sepse dashuria nuk matet me vepra të mëdha, por me gjeste të vogla ku shpirtrat prehen.
Dashuria është të pranosh njeriun që ke brenda vetes dhe atë që ke përballë, me gjithë rrëmuja, gabime, frikëra, humbje e ëndrra të zbehta.
E në këtë jetë të stuhishme, le të jemi ata pak njerëz që i shtrijnë duart jo për të marrë, por për të dhënë. Ata që mbajnë mend shpirtin e tjetrit, edhe kur emri i tij është harruar nga të tjerët. Ata që bëhen prehje për të tjerët, sepse e dinë mirë se çfarë do të thotë të mos kesh askënd.
Sepse më në fund, gjithçka që do të mbetet, do të jenë pikërisht ato çaste që i dhe ngrohtësi dikujt që ishte i ftohtë, që i dhe shpresë dikujt që kishte harruar si dukej ajo fjalë, që u ule pranë dikujt pa kërkuar sqarime.
Ky është thesari i vetëm që ia vlen të grumbullojmë. Dhe nëse ka një parajsë në këtë tokë, unë besoj se ajo është bërë nga njerëz që kanë ditur të përqafojnë pa kushte.
Njeriu është qenie që lind i pambrojtur, rritet duke mësuar të mbijetojë dhe vdes duke kërkuar të jetë i kujtuar. Gjithë jeta jonë është një përpjekje për të mos u ndjerë të tepërt në një botë që rrallë pyet nëse je mirë. Dhe më e trishta nuk është që bota s’të pyet, por që ti mëson të mos pyesësh më as veten.
Ka çaste kur rrimë para pasqyrës dhe shohim një fytyrë që s’na njeh më. Nuk e dimë kur filluam të bëhemi të ftohtë me veten. Kur filluam të harrojmë dëshirat e thjeshta, lumturitë pa kushte, netët me qiellin plot yje dhe bisedat e ngrohta që zgjasnin deri në mëngjes.
Kur u dorëzuam përballë orëve, përballë pritshmërive, përballë mendimeve të të tjerëve që vendosën se si duhet të jemi.
E megjithatë, brenda çdo njeriu rron një fëmijë i vogël që akoma di të besojë. Që akoma di të mallëngjehet nga një aromë e vjetër, nga një këngë e harruar, nga një zë që nuk e dëgjoi kurrë më. Dhe ky fëmijë është i vetmi që mund të na shpëtojë. Sepse ai nuk ka frikë të dojë pa llogari, nuk turpërohet të qajë, nuk trembet të kapet fort pas dikujt.
Nëse njerëzit do mësonin të ruanin brenda vetes këtë fëmijë, kjo botë do kishte më shumë mëshirë, më shumë ngrohtësi, më shumë shpirt dhe më pak gjykim. Sepse në të vërtetë, nuk kemi nevojë për më shumë pasuri, për më shumë pushtet, për më shumë fjalë. Kemi nevojë për më shumë shikime që kuptojnë pa folur. Për më shumë duar që të qëndrojnë në supe kur na rëndojnë ditët. Për më shumë njerëz që mbajnë mend jo vetëm ditëlindjen tënde, por ditën kur të ra shpirti. Ditën kur të iku një njeri. Ditën kur nuk kishe më fuqi të luftoje, por prapë u ngrite.
Të duash veten, do të thotë ta pranosh edhe atë pjesë që bota s’ta pranon. Të duash veten është të përqafohesh me frikën tënde, me të metat, me gabimet, me pengjet e tua, e të thuash: “Unë jam ky, me gjithçka kam humbur, me gjithçka kam shpëtuar.” Sepse dashuria e vërtetë nuk është ajo që ndodh kur jemi të bukur, të fortë dhe të suksesshëm. Është ajo që mbetet kur gjithçka tjetër është zhdukur.
Ashtu duhet t’i duam edhe të tjerët. T’i duam në ditët e tyre më të errëta. Kur janë të thyer, të rrëzuar, të humbur. Të jemi atje, edhe nëse s’kemi çfarë të themi. Sepse pranë çdo shpirti që vuan, ka gjithmonë vend për një dorë që nuk llogarit, për një shikim që nuk gjykon. Dhe ndonjëherë, vetëm kjo është e mjaftueshme për të mbajtur një zemër në jetë.
Unë besoj se secili prej nesh ka një dritë të vogël brenda vetes. Disa e mbajnë të fshehur, disa e harrojnë, disa e mbysin me mllef dhe heshtje. Por ka ende dritë. Dhe ajo është më e fortë se çdo errësirë, më e qëndrueshme se çdo humbje. Ajo dritë ndizet kur bën diçka për dikë që s’ta kërkoi, kur e fal dikë që të plagosi, kur qesh me dikë që s’kishte asnjë të qeshur atë ditë.
Në fund, nuk ka asgjë më të shenjtë se kjo: të ndriçosh sadopak jetën e dikujt tjetër.
Të jesh shpresë kur të tjerët janë dorëzuar.
Të jesh dritë kur të tjerët kanë fikur gjithçka.
Të jesh butësi kur bota është kthyer në gurë.
Nëse do mbetet diçka nga ne, le të jenë ato çaste kur ishte njeri me njeriun. Kur nuk deshëm të fitonim, por të mbeteshim në kujtesë si një përqafim i qetë në stuhi.
Le të jemi ata pak njerëz që mbajnë mend shpirtin, jo vetëm fytyrën.
Ata që dinë të pyesin “Si je, në të vërtetë?”.
Ata që ndalen kur të tjerët nxitohen.
Sepse bota s’mund të shpëtohet me fjalë të mëdha, por me zemra të vogla që guxojnë të duan.
Sepse në këtë jetë ku të gjithë kërkojnë të zënë vend, pak e kujtojnë se më e rëndësishmja është të lësh vend. Vend në zemrën tënde për një tjetër. Vend në kohën tënde për një shpirt që ka nevojë. Vend në kujtimet e tua për dikë që ndoshta askush s’e mban mend.
Ne jemi mësuar të bëjmë gara për të arritur diçka… por harrojmë se më e madhe se çdo arritje është të mos e lësh askënd pas në errësirë. Të mos e lësh as veten.
Ka momente kur shpirti njeriut ka nevojë të ulet. Të heshtë. Të ndjejë erën si kalon mbi lëkurë. Të kujtojë fjalë të vjetra, fytyra të zhdukura, përqafime që s’janë më, por që ende mbajnë gjurmë mbi ne. Të kuptojë se gjithçka që s’ua thamë njerëzve që deshëm, gjithçka që nuk ua treguam, i mbajmë akoma brenda vetes si gurë në kraharor. Dhe një ditë këta gurë bëhen të rëndë… e nuk është trupi që lodhet, por shpirti.
Sa pak jemi mësuar të falim veten për ato që nuk ditëm t’i bëjmë më mirë. Sa rrallë ulemi të themi: “Po, edhe unë gabova, edhe unë kam pasur ditë të këqija, edhe unë kam zhgënjyer, edhe unë kam heshtur kur duhet të flisja, edhe unë ika kur duhej të rrija.”
Dhe është në rregull… është njerëzore.
Njeriu nuk është i përkryer. Është i paplotë, i plasaritur, i çrregullt… dhe kjo e bën të bukur.
Dashuria për veten është të lejosh veten të mos jesh gjithmonë i fortë. Të lejosh veten të mos dish çdo përgjigje. Të lejosh veten të mos jesh gjithmonë i drejtë, i mbarë, i pathyeshëm. Dashuria për veten është të bësh paqe me të kaluarën, edhe me ato copëza që të djegin kur i kujton. Të pranosh se gjithçka që je sot është ndërtuar mbi të gjitha ato çfarë ke humbur, mbi gjithçka çfarë s’do mund ta kthesh më.
Dhe dashuria për të tjerët nis pikërisht aty. Në pranimin e vetes. Në të kuptuarit se edhe ata janë njësoj si ne: të lodhur, të frikësuar, të ndjeshëm, me plagë të padukshme. Dhe atëherë mësimi më i rëndësishëm është ky: të jesh i mirë, jo sepse bota është e drejtë, por sepse ti nuk do të bëhesh pjesë e asaj ftohtësie.
Le të bëhemi pak më të butë. Më pak të ngutshëm për të gjykuar dhe më të ngadaltë për të braktisur. Të mos harrojmë se edhe më i forti që sheh, ka një natë të vetme kur është këputur e ka qarë për veten. Dhe më e mira që mund të bëjmë, është të jemi aty për njëri-tjetrin, edhe në heshtje.
Ka shumë dashuri të pazbuluara mes nesh. Dashuri që nuk e gjejnë dot rrugën sepse frikësohen nga refuzimi, nga moskuptimi, nga koha që s’pret. Ka shumë fjalë që duhej të thuheshin e s’u thanë. Ka shumë përqafime që mungojnë në këtë botë.
Dhe nëse kemi mundësi të japim qoftë edhe një të tillë, le ta bëjmë pa pritur që të jetë vonë.
Sepse në fund, njerëzit nuk kujtojnë shtëpitë që ndërtuam, paratë që fituam, sukseset që kërkuam me ngulm… por kujtojnë si i bëmë të ndiheshin. Kujtojnë ato çaste të vogla kur dikush i pa, kur dikush u tregua i butë, kur dikush nuk i la vetëm në stuhi.
Dhe mendoj shpesh, se e gjithë kjo jetë është thjesht një udhëtim i përkohshëm në kërkim të dikujt që na kupton… dhe në kërkim të një vendi ku shpirti të ketë pak qetësi.
Dhe ndoshta ky vend nuk është diku jashtë nesh… por është brenda nesh, në ato çaste kur dimë të duam, të falim, të ndihmojmë pa llogari, pa kushte, pa vonesë.
Sepse zemra e njeriut, sado e lodhur, e thyer apo e zhgënjyer të jetë… e njeh gjithmonë një dorë të ngrohtë.
E njeh gjithmonë një fjalë që del nga shpirti.
E njeh gjithmonë një përqafim që nuk kërkon shpjegim.
Le të jemi ata njerëz. Ata pak njerëz.
Sepse për një shpirt të vetëm që shpëton, ia vlen të jesh i butë, edhe në një botë të vrazhdë.
Por shpirti, ndryshe nga barku, nuk bërtet me zë. Zemra që vuan, nuk nxjerr fatura për t’u shlyer, as letrat e spitalit që të dridhen ndër gishtat e që kërkojnë t’i zgjidhin me shuma marramendëse. Dhimbja që nuk sheh dot me sy, njerëzit e quajnë kapriço, dobësi, përtaci, a ndonjë here edhe mallkim. Harrojnë se trupi shërohet me barna e pushim, por shpirti shërohet vetëm me kujdes, me një fjalë që mungon, me një përqafim që nuk mbërrin, me një dorë që s’është aty.
E çuditshme si njerëzit dinë të numërojnë borxhet, fitimet, vdekjet dhe lindjet, por kurrë nuk dinë të numërojnë zemrat e thyera përreth tyre. Nuk dinë të matin sa plagë ka fshehur mbrëmja në fytyrat që ulen pranë tyre, sa njerëz po flenë me boshllëk të thellë nën kraharor, e sa të tjerë qeshin si maskë, ndërsa brenda u ka zënë korja kujtimet e mykura.
Nëse një problem ekonomik është një shtëpi që mund ta rindërtosh, një konflikt është një urë që mund ta rregullosh, një sëmundje është një trup që mund ta trajtosh… një zemër e thyer është një botë që nuk rikthehet më si më parë, veçse mund të mësojë të rrahë ndryshe.
E në këtë kohë të egër, njerëzit kanë mësuar të bëjnë gjithçka për të fituar më shumë, për të mbajtur emrin të pastër, për të ruajtur figurën, për të zgjidhur hallin e radhës… por nuk kanë mësuar të rrinë pranë një tjetri pa folur, pa gjykuar, pa kërkuar të dinë gjithçka, vetëm të jenë aty si një qetësi që të vë dorën mbi shpatull e të thotë: “E di… jam këtu.”
Sa herë kam menduar: nëse njerëzit do të mësonin të shkonin drejt një zemre të lënduar siç shkojnë drejt një problemi financiar, sa shumë drama do të ishin shuar para se të bëheshin tragjedi. Sa mëngjese do të kishin nisur më lehtë. Sa netë do të ishin më të qeta. Sa zemra do të rrihnin ende në vend të kujtimeve që tani mbajnë frymën pezull.
Por jeta ka një ligj të ashpër e mizor: ajo që nuk dëmton trupin, nuk e shqetëson turmën. Çfarë nuk mbush sytë, nuk mbush mendjen e njerëzve që gjithnjë janë në kërkim të ndonjë aksidenti të dukshëm për të shfaqur ndjeshmërinë e rreme. Zemrat janë kthyer në monedha të vjetra që vetëm kur thyhen zhurmojnë, e kur heshtin, askush nuk i numëron.
Në këtë botë të zhurmshme, më e vështira mbetet të jesh i heshtur me ndjenjat e tua. Të mos e kesh asnjë derë ku të trokasësh e të thuash: më dhemb. Sepse gjithçka tjetër mund të riparohet. Edhe shpresat. Edhe shtëpitë. Edhe trupat. Por shpirti që thyhet në vetmi, mbetet atje, një kambanë alarmi që askush nuk e dëgjon.
Po të mundesh, ndalo sot. Mos e ngut veten pas letrave, pas telefonatave, pas lajmeve që gjithsesi nesër do jenë të vjetra. Merr frymë thellë dhe mendo se kush nga ata që njeh mund të ketë një zemër të lodhur që s’ka ditur kujt t’ia tregojë. Dërgo një fjalë të butë, bëhu një dorë që s’kërkon sqarime, bëhu një shpresë e vogël pa çmim. Sepse e vërteta është kjo: jeta s’është çfarë kemi arritur, por çfarë kemi lehtësuar tek të tjerët.
Pra, nuk do të të kujtojnë për shtëpinë, makinën apo paratë. Do të të kujtojnë për çastin kur dole nga turma dhe u ule pranë një shpirti që rënkonte pa zë. Dhe këtë, pak vetë e bëjnë. E kjo është shenjtëria e vetme që vlen të jetohet.
Dhe ndonjëherë rri e mendoj…
Çfarë është një njeri?
Një trup i lodhur që ngutet të mbarojë punët e ditës?
Një mendje që nuk resht së menduari për nesër?
Apo një zemër që pret të kuptohet?
Sepse për çudi, gjithçka tjetër duket sikur mësohet: si të kursesh, si të ndërtosh, si të mbrosh veten, si të luash rolin që të kërkohet… por askush nuk mëson si të jetë afër një shpirti të lënduar pa e dëmtuar edhe më shumë.
Po ta vësh re, ka më shumë njerëz që të thonë “çfarë do bësh tani?” se sa “si ndihesh?”. Ka më shumë që të tregojnë se ku ke gabuar, se sa ata që të kuptojnë se pse gabove. Ka më shumë duar që tregojnë plagën tënde, se sa duar që e mbulojnë me qetësi. Dhe ka më shumë sy të ftohtë se sa duar që ngrohin.
Kemi ndërtuar një botë ku më lehtë ndreqet një shtëpi e rrëzuar se një shpirt i thyer. Ku më lehtë rregullohet një telefon i dëmtuar se një zemër që është copëzuar. Dhe ironia është se kjo ndodh sepse jemi mësuar të vrapojmë pas asaj që sheh syri, por nuk kemi mësuar të ecim ngadalë drejt asaj që sheh shpirti.
E njeriu është krijesë e çuditshme… i jep vlerë asaj që zhduket dhe e nënvlerëson atë që mbetet. E merr për të mirëqenë dashurinë, kujdesin, përqafimin, praninë… derisa këto të zhduken. E atëherë, si zakonisht, është vonë.
Si gjithmonë, shpirti s’mund të kthehet në kohën kur e braktise.
Sepse zemrat nuk janë shishe me ujë që mbushen sërish pasi derdhen.
Sa herë kam parë fytyra që mbajnë brenda vdekje të vogla. Njerëz që qeshin me gojë, por që sytë s’u mësohen të qeshin më. Njerëz që ecin mes turmës, por në fakt kanë vdekur për dikë vite më parë, në një mëngjes pa diell, në një darkë pa fjalë, në një pritje që nuk erdhi kurrë. Dhe askush nuk u vrapoi pas. Sepse askush nuk sheh kur një shpirt rrëzohet. E kjo është tragjedia më e madhe e jetës njerëzore: harresa e tjetrit në dhimbje.
Do të doja që bota të ndalonte një ditë. Që njerëzit të pushonin së renduri pas orëve, letrave, shifrave dhe lajmeve, e të shihnin njëri-tjetrin në sy. Të pyesnin pa nxitim, pa kuriozitet të sëmurë, por me zemër të hapur: “Si je, vërtet? A të dhemb gjë? A ke ndonjë peng të vjetër? A ka ndonjë ëndërr që po të zbehet? A ka ndonjë plagë që të mpin netëve?”. Sepse kjo do të ishte një botë më njerëzore, më pak mizore, më pak e zbrazët.
Në fund, shpirtrat kanë më shumë nevojë për një fjalë të mirë se për një milion monedha. Kanë më shumë nevojë për një dorë mbi shpatull se për një orë ligjëratë. Kanë më shumë nevojë për një pranësi se për një këshillë. Sepse njeriu nuk është mendje që prodhon mendime të mençura, por zemër që kërkon të ndihet e gjallë në mes të kaosit.
Dhe unë mendoj se do vijë një ditë, ndoshta jo për ne, por për dikë tjetër pas nesh, kur njerëzit do mësojnë të vrapojnë drejt zemrave të thyera, para se të rendin pas halleve që kanë vlerë vetëm përkohësisht. Kur dhimbja e një shpirti do të peshojë më shumë se humbja e parave. Kur një përqafim do vlejë më shumë se një marrëveshje.
Deri atëherë, le të mbetemi të paktët që ndalemi, që pyesim, që dëgjojmë, që jemi. Sepse ndonjëherë, për të mbajtur një shpirt në jetë, nuk duhet të bësh shumë, veç të mos ikësh.
Sepse, në fund të fundit, nuk është turp të jesh i lodhur. Nuk është dobësi të kesh shpirt të ndjeshëm. Nuk është dështim të ndjesh boshllëk. Nuk është gabim të qash netëve pa zë, ndërsa bota s’ka kohë të të dëgjojë.
Kjo botë i ngatërron të fortët me të pandjeshmit dhe të dobëtit me ata që kanë zemër të pastër. Por nëse mund të ketë një forcë që nuk hahet nga koha, është guximi për të ndjerë, për të dashur, për të shprehur dhembushuri, për të mos e vrarë shpirtin tënd në emër të përditshmërisë.
Dashuria për veten nuk është egoizëm, është akt i mbijetesës shpirtërore. Të duash veten do të thotë të pranosh të gjitha netët që nuk i fole askujt. Të përqafosh ato mëngjese që të zgjoi frika, ato ditë që ecje nëpër rrugë me boshllëk në gjoks dhe askush s’e kuptoi. Të duash veten është të jesh pranë vetes kur të tjerët s’kanë qenë. Të ulësh kokën e të thuash: “Edhe sot jetove, edhe sot mbajte barrë, edhe sot shërove, edhe sot fale… edhe sot bëre diçka që askush nuk e pa.”
Dhe të duash të tjerët nuk është vetëm të jesh pranë tyre kur kanë gëzim, por të rrish aty kur janë të përhumbur, kur nuk dinë as vetë çfarë kanë, kur u dridhet shpirti pa ndonjë arsye të dukshme. Dashuria është me e thjeshtë se sa mendojmë… nuk është fjalë e madhe, as premtime për jetë të tëra. Është të shkosh të takosh një mik, edhe nëse nuk ke asgjë për të thënë. Është ti japësh një kafe dikujt që s’e ke parë kurrë të qeshë. Është të shkruash një mesazh pa pritur asgjë. Është të mos harrosh shpirtin e tjetrit, edhe kur koha e ndan.
Sepse njerëzit nuk ikin kur u mbaron koha, por kur u mbaron kujdesi. Nuk thyhen nga fatkeqësitë, por nga indiferenca. Dhe kështu, pak nga pak, bota mbushet me njerëz që rrinë pranë njëri-tjetrit fizikisht, por që shpirtërisht janë si ishuj të humbur në detin e vetmisë. Çdo njeri ka një dhomë të heshtur brenda vetes ku ka mbyllur gjëra që nuk ia thotë askujt… dhe ndonjëherë, është mrekulli të jesh ti ai që troket pa zhurmë atje.
Ka ditë që drita duket e rëndë. Ka mëngjese që zgjohemi e s’dimë as pse. E në ato çaste, njeriu duhet të mësojë të jetë më i butë me veten. Të mos e urrejë veten për çdo gabim, për çdo hap të gabuar, për çdo emocion të palogjikshëm. Sepse ne jemi të përkohshëm. Dhe brenda kësaj përkohshmërie s’ka asgjë më të rëndësishme sesa të falësh veten për ato çfarë nuk dite të bësh më mirë. Të përqafohesh me shpirtin tënd dhe t’i thuash: “Ti je ende këtu… ende po ecën.”
Edhe dashuria për të tjerët lind nga dashuria për veten. Sepse vetëm ai që e ka përqafuar veten e lodhur, mund të njohë lodhjen e dikujt tjetër. Vetëm ai që ka qarë në heshtje, mund të dëgjojë lotin e pashprehur të tjetrit. Vetëm ai që ka qenë i rrëzuar, mund të njohë dhimbjen në ecjen e ngadaltë të të tjerëve.
Kështu bëhemi të përmbajtur. Më të qetë. Më të vërtetë. Dhe më të dashur. Jo në numër, jo në madhështi, por në ndjeshmëri. Sepse dashuria nuk matet me vepra të mëdha, por me gjeste të vogla ku shpirtrat prehen.
Dashuria është të pranosh njeriun që ke brenda vetes dhe atë që ke përballë, me gjithë rrëmuja, gabime, frikëra, humbje e ëndrra të zbehta.
E në këtë jetë të stuhishme, le të jemi ata pak njerëz që i shtrijnë duart jo për të marrë, por për të dhënë. Ata që mbajnë mend shpirtin e tjetrit, edhe kur emri i tij është harruar nga të tjerët. Ata që bëhen prehje për të tjerët, sepse e dinë mirë se çfarë do të thotë të mos kesh askënd.
Sepse më në fund, gjithçka që do të mbetet, do të jenë pikërisht ato çaste që i dhe ngrohtësi dikujt që ishte i ftohtë, që i dhe shpresë dikujt që kishte harruar si dukej ajo fjalë, që u ule pranë dikujt pa kërkuar sqarime.
Ky është thesari i vetëm që ia vlen të grumbullojmë. Dhe nëse ka një parajsë në këtë tokë, unë besoj se ajo është bërë nga njerëz që kanë ditur të përqafojnë pa kushte.
Njeriu është qenie që lind i pambrojtur, rritet duke mësuar të mbijetojë dhe vdes duke kërkuar të jetë i kujtuar. Gjithë jeta jonë është një përpjekje për të mos u ndjerë të tepërt në një botë që rrallë pyet nëse je mirë. Dhe më e trishta nuk është që bota s’të pyet, por që ti mëson të mos pyesësh më as veten.
Ka çaste kur rrimë para pasqyrës dhe shohim një fytyrë që s’na njeh më. Nuk e dimë kur filluam të bëhemi të ftohtë me veten. Kur filluam të harrojmë dëshirat e thjeshta, lumturitë pa kushte, netët me qiellin plot yje dhe bisedat e ngrohta që zgjasnin deri në mëngjes.
Kur u dorëzuam përballë orëve, përballë pritshmërive, përballë mendimeve të të tjerëve që vendosën se si duhet të jemi.
E megjithatë, brenda çdo njeriu rron një fëmijë i vogël që akoma di të besojë. Që akoma di të mallëngjehet nga një aromë e vjetër, nga një këngë e harruar, nga një zë që nuk e dëgjoi kurrë më. Dhe ky fëmijë është i vetmi që mund të na shpëtojë. Sepse ai nuk ka frikë të dojë pa llogari, nuk turpërohet të qajë, nuk trembet të kapet fort pas dikujt.
Nëse njerëzit do mësonin të ruanin brenda vetes këtë fëmijë, kjo botë do kishte më shumë mëshirë, më shumë ngrohtësi, më shumë shpirt dhe më pak gjykim. Sepse në të vërtetë, nuk kemi nevojë për më shumë pasuri, për më shumë pushtet, për më shumë fjalë. Kemi nevojë për më shumë shikime që kuptojnë pa folur. Për më shumë duar që të qëndrojnë në supe kur na rëndojnë ditët. Për më shumë njerëz që mbajnë mend jo vetëm ditëlindjen tënde, por ditën kur të ra shpirti. Ditën kur të iku një njeri. Ditën kur nuk kishe më fuqi të luftoje, por prapë u ngrite.
Të duash veten, do të thotë ta pranosh edhe atë pjesë që bota s’ta pranon. Të duash veten është të përqafohesh me frikën tënde, me të metat, me gabimet, me pengjet e tua, e të thuash: “Unë jam ky, me gjithçka kam humbur, me gjithçka kam shpëtuar.” Sepse dashuria e vërtetë nuk është ajo që ndodh kur jemi të bukur, të fortë dhe të suksesshëm. Është ajo që mbetet kur gjithçka tjetër është zhdukur.
Ashtu duhet t’i duam edhe të tjerët. T’i duam në ditët e tyre më të errëta. Kur janë të thyer, të rrëzuar, të humbur. Të jemi atje, edhe nëse s’kemi çfarë të themi. Sepse pranë çdo shpirti që vuan, ka gjithmonë vend për një dorë që nuk llogarit, për një shikim që nuk gjykon. Dhe ndonjëherë, vetëm kjo është e mjaftueshme për të mbajtur një zemër në jetë.
Unë besoj se secili prej nesh ka një dritë të vogël brenda vetes. Disa e mbajnë të fshehur, disa e harrojnë, disa e mbysin me mllef dhe heshtje. Por ka ende dritë. Dhe ajo është më e fortë se çdo errësirë, më e qëndrueshme se çdo humbje. Ajo dritë ndizet kur bën diçka për dikë që s’ta kërkoi, kur e fal dikë që të plagosi, kur qesh me dikë që s’kishte asnjë të qeshur atë ditë.
Në fund, nuk ka asgjë më të shenjtë se kjo: të ndriçosh sadopak jetën e dikujt tjetër.
Të jesh shpresë kur të tjerët janë dorëzuar.
Të jesh dritë kur të tjerët kanë fikur gjithçka.
Të jesh butësi kur bota është kthyer në gurë.
Nëse do mbetet diçka nga ne, le të jenë ato çaste kur ishte njeri me njeriun. Kur nuk deshëm të fitonim, por të mbeteshim në kujtesë si një përqafim i qetë në stuhi.
Le të jemi ata pak njerëz që mbajnë mend shpirtin, jo vetëm fytyrën.
Ata që dinë të pyesin “Si je, në të vërtetë?”.
Ata që ndalen kur të tjerët nxitohen.
Sepse bota s’mund të shpëtohet me fjalë të mëdha, por me zemra të vogla që guxojnë të duan.
Sepse në këtë jetë ku të gjithë kërkojnë të zënë vend, pak e kujtojnë se më e rëndësishmja është të lësh vend. Vend në zemrën tënde për një tjetër. Vend në kohën tënde për një shpirt që ka nevojë. Vend në kujtimet e tua për dikë që ndoshta askush s’e mban mend.
Ne jemi mësuar të bëjmë gara për të arritur diçka… por harrojmë se më e madhe se çdo arritje është të mos e lësh askënd pas në errësirë. Të mos e lësh as veten.
Ka momente kur shpirti njeriut ka nevojë të ulet. Të heshtë. Të ndjejë erën si kalon mbi lëkurë. Të kujtojë fjalë të vjetra, fytyra të zhdukura, përqafime që s’janë më, por që ende mbajnë gjurmë mbi ne. Të kuptojë se gjithçka që s’ua thamë njerëzve që deshëm, gjithçka që nuk ua treguam, i mbajmë akoma brenda vetes si gurë në kraharor. Dhe një ditë këta gurë bëhen të rëndë… e nuk është trupi që lodhet, por shpirti.
Sa pak jemi mësuar të falim veten për ato që nuk ditëm t’i bëjmë më mirë. Sa rrallë ulemi të themi: “Po, edhe unë gabova, edhe unë kam pasur ditë të këqija, edhe unë kam zhgënjyer, edhe unë kam heshtur kur duhet të flisja, edhe unë ika kur duhej të rrija.”
Dhe është në rregull… është njerëzore.
Njeriu nuk është i përkryer. Është i paplotë, i plasaritur, i çrregullt… dhe kjo e bën të bukur.
Dashuria për veten është të lejosh veten të mos jesh gjithmonë i fortë. Të lejosh veten të mos dish çdo përgjigje. Të lejosh veten të mos jesh gjithmonë i drejtë, i mbarë, i pathyeshëm. Dashuria për veten është të bësh paqe me të kaluarën, edhe me ato copëza që të djegin kur i kujton. Të pranosh se gjithçka që je sot është ndërtuar mbi të gjitha ato çfarë ke humbur, mbi gjithçka çfarë s’do mund ta kthesh më.
Dhe dashuria për të tjerët nis pikërisht aty. Në pranimin e vetes. Në të kuptuarit se edhe ata janë njësoj si ne: të lodhur, të frikësuar, të ndjeshëm, me plagë të padukshme. Dhe atëherë mësimi më i rëndësishëm është ky: të jesh i mirë, jo sepse bota është e drejtë, por sepse ti nuk do të bëhesh pjesë e asaj ftohtësie.
Le të bëhemi pak më të butë. Më pak të ngutshëm për të gjykuar dhe më të ngadaltë për të braktisur. Të mos harrojmë se edhe më i forti që sheh, ka një natë të vetme kur është këputur e ka qarë për veten. Dhe më e mira që mund të bëjmë, është të jemi aty për njëri-tjetrin, edhe në heshtje.
Ka shumë dashuri të pazbuluara mes nesh. Dashuri që nuk e gjejnë dot rrugën sepse frikësohen nga refuzimi, nga moskuptimi, nga koha që s’pret. Ka shumë fjalë që duhej të thuheshin e s’u thanë. Ka shumë përqafime që mungojnë në këtë botë.
Dhe nëse kemi mundësi të japim qoftë edhe një të tillë, le ta bëjmë pa pritur që të jetë vonë.
Sepse në fund, njerëzit nuk kujtojnë shtëpitë që ndërtuam, paratë që fituam, sukseset që kërkuam me ngulm… por kujtojnë si i bëmë të ndiheshin. Kujtojnë ato çaste të vogla kur dikush i pa, kur dikush u tregua i butë, kur dikush nuk i la vetëm në stuhi.
Dhe mendoj shpesh, se e gjithë kjo jetë është thjesht një udhëtim i përkohshëm në kërkim të dikujt që na kupton… dhe në kërkim të një vendi ku shpirti të ketë pak qetësi.
Dhe ndoshta ky vend nuk është diku jashtë nesh… por është brenda nesh, në ato çaste kur dimë të duam, të falim, të ndihmojmë pa llogari, pa kushte, pa vonesë.
Sepse zemra e njeriut, sado e lodhur, e thyer apo e zhgënjyer të jetë… e njeh gjithmonë një dorë të ngrohtë.
E njeh gjithmonë një fjalë që del nga shpirti.
E njeh gjithmonë një përqafim që nuk kërkon shpjegim.
Le të jemi ata njerëz. Ata pak njerëz.
Sepse për një shpirt të vetëm që shpëton, ia vlen të jesh i butë, edhe në një botë të vrazhdë.
(14)
Monologu i jetës sime: libri që nuk gjendet në asnjë librari
Më pyetën një ditë: "Sa libra ke lexuar?"
Në ato çaste, për një çast më heshti shpirti. Më bëri të mendoj jo për raftet e librave që kam pasur dikur, jo për faqet e zverdhura të dorëshkrimeve që më kanë rënë në dorë, as për titujt e mëdhenj që mbajnë emra autorësh të pavdekshëm. Jo… mendja ime më çoi diku tjetër. Në një bibliotekë që askush s’e sheh, në një raft që nuk gjendet në asnjë librari, në një fletore që s’e shet asnjë librashitës, në një kapitull të jetës që e shkruan vetëm koha dhe dhimbja.
U ktheva dhe thashë:
"Kam lexuar mijëra libra… por mësimin më të madh ma dhanë librat e jetës."
Librat që nuk mbajnë numra faqeje, që nuk kanë hyrje e përfundim, por që shkruhen përditë, me bojën e shpirtit, me gjakun e zhgënjimit, me lotët e natës, me heshtjen e mëngjesit dhe me gulçimin e dhimbjes që ngjitet si një mur në fyt e s’të lë të flasësh.
Kam lexuar Librin e Dhimbjes, kapitull pas kapitulli… kam mësuar se si dhemb një buzëqeshje e rreme, si të thyen një fjalë e shprehur me gojë të thatë, si të fundos një përqafim që mban thika pas shpine. Mësova se dhimbja nuk ka nevojë për emër, ajo është si një hije që ecën pas meje çdo mëngjes, më shoqëron në çdo rrugë, më sheh në pasqyrë dhe më pyet: "A po më njeh?"
Lexova Librin e Trishtimit, dhe më shumë se në çdo poezi a roman të shkruar, aty kuptova se trishtimi nuk ka zë të lartë. Ai flet me sytë e trishtë të njeriut në pasqyrë, me mungesat e njerëzve që dikur ishin pranë dhe tani janë bërë kujtime të paluajtshme. Trishtimi nuk bërtet, nuk çirret… ai qëndron në një qoshe të shpirtit dhe të shikon tek përpiqesh të bësh sikur gjithçka është në rregull.
Lexova Librin e Thyerjes së Premtimit. Atë kapitull që njerëzit shpesh e shkruajnë me lehtësi, duke harruar se fjalët janë pesha që rëndojnë shpirtin. Mësova se premtimet nuk janë vetëm fjalë, janë gurë të rëndë që i mbart dikush tjetër mbi shpinë, dhe kur thyhen, bëhen copëza të mprehta që të prejnë thellë.
Kalova përmes Librave të Njerëzve të Pabesë, që të përqafojnë e të lënë bosh, që të thërrasin mik e në mendje të kanë armik, që të buzëqeshin dhe ndërkohë numërojnë sa herë do rrëzohesh. Dhe kur rrëzohesh, nuk të japin dorën, sepse më shumë u dhemb që ti mund të ngrihesh sërish.
Kam lexuar Librin e Trazuesve të Zemrave, ata që vijnë pa trokitur, e hyjnë në shpirt si hajdutë nate, lënë çrregullim, lënë boshllëk, e ikin pa dhënë llogari. Të mësojnë të qeshësh, të shpresosh, të besosh… dhe pastaj të lënë të vetmuar në terr, duke pyetur veten: "Pse?"
Kam lexuar Librin e Premtimeve të Rrejshme, ku fjalët janë më të lehta se retë, dhe premtimet më të shpejta se era. Kam parë se si njeriu mëson të mos presë, të mos mbështetet, të mos besojë shumë, sepse çdo premtim i shkelur është një shpatë më tepër mbi shpirtin e lodhur.
Kam kaluar kapitujt e Njerëzve pa Zemër, që ecin mes nesh si hije, që nuk ndjejnë, që nuk vuajnë, që nuk e kuptojnë dhimbjen, sepse zemrën e kanë kthyer në shkëmb, dhe për ta, çdo lot është thjesht ujë që avullon.
Lexova Librin e Njerëzve me Dy Fytyra, që janë të ëmbël si mjalti para syve dhe të hidhur si helm pas shpine. Mësova të mos i besoj fjalëve, por heshtjes, jo syve që buzëqeshin, por syve që lotojnë në vetmi.
Kam njohur njerëz pa fije yndyre, ata që nuk kanë shpirt, që çdo mëshirë e kanë shitur për interes. Ata që buzëqeshin kur ti rrëzohesh, dhe e quajnë sukses fatkeqësinë tënde.
Lexova për Mashtruesit e Vërtetë, ata që nuk të mashtrojnë vetëm me fjalë, por me ndjenja, me afërsi të rreme, me dashuri të sajuar, me premtime përjetësie që thyhen në çastin e parë që era fryn në drejtim tjetër.
Dhe nëse ke kaluar përmes këtyre librave, më beso, ke marrë Shkollën e Jetës. Një shkollë që nuk të jep diplomë, por të jep zgjuarsi. Nuk të jep certifikatë, por të mëson të kuptosh njerëzit, të lexosh shpirtrat, të njohësh kush vlen dhe kush është bosh.
Asnjë universitet nuk të mëson se si të mbijetosh me një zemër të thyer dhe të qeshësh, asnjë profesor nuk të jep leksion për të duruar zhgënjimet dhe të ngrihesh sërish, asnjë shkollë nuk të mëson se si të ecësh mes gënjeshtrash dhe të mbetesh i vërtetë me veten.
Unë jam një njeri që e kam lexuar jetën si një libër pa autor, pa korrektim, me kapituj të grisur, me faqe të njollosura nga lotët, me shënime anash nga shpirti. Dhe jam ende duke lexuar… çdo ditë nga një faqe, ndonjëherë nga një kapitull të rëndë, ndonjëherë një poezi të dhimbshme, ndonjëherë një rresht me lot, ndonjëherë një rresht shprese.
Sepse kjo është jeta ime.
Një libër që askush nuk mund ta lexojë për mua. Një libër që s’ka fund. Një libër që do e mbaj në shpirt deri në frymën e fundit.
Nëse do ta njohësh vërtet një njeri, mos i numëro librat në raft. Numëro plagët në zemër. Sepse ato janë diploma e tij më e lartë. Dhe unë… jam diplomuar në shkollën e jetës.
E ende, çdo mëngjes, shkruaj një faqe të re.
(15)
E lehtë është por...
E lehtë është ta gjykosh të keqen nga larg.
E vështirë t'a gjykosh kur je i përfshirë në të.
E lehtë është të jesh këshilltar në dhimbjet e tjetrit.
E vështirë të jesh këshilltar në dhimbjet e tua.
E lehtë të flasësh bukur me barkun plot.
E vështirë të dëgjosh dikë kur je me barkun bosh.
E lehtë të bësh trimin pas lufte.
E vështirë të luftosh kur ke zënë rehatinë.
E lehtë është të tregosh rrugën kur nuk ke humbur vetë asnjëherë.
E vështirë të gjesh dritën, kur errësira të ka bërë shtëpi brenda teje.
E lehtë të thuash “kalon edhe kjo” në vuajtjen e tjetrit.
E vështirë të durosh vetminë që të kafshon shpirtin natën, kur s’ka askush të të thotë një fjalë.
E lehtë të jesh i mençur në historitë e huaja.
E vështirë të jesh i mençur në rrëmujën e shpirtit tënd, ku gjithçka është pështjellë.
E lehtë të japësh moral në buzëqeshjen e të tjerëve.
E vështirë të ruash dinjitetin kur jeta të përplas në tokë e të kafshon krenarinë.
E lehtë të thuash “mos u dorëzo” kur s’je ti ai që po bie.
E vështirë të gjesh një arsye kur gjithçka brenda teje po copëtohet heshtur.
E lehtë të dëgjosh fjalë të bukura kur s’ke plagë që kullojnë.
E vështirë t’i besosh, kur je mësuar të të gënjejnë ndër buzë e ndër sy.
E lehtë të jesh i fortë kur s’ke provuar se si është të mos mundesh të çohesh.
E vështirë të mbash peshën e shpirtit, kur vetë jeta të peshon si shkëmb mbi kraharor.
E lehtë të japësh falje kur s’je i thyer.
E vështirë të falësh, kur tradhtia të ka ngrirë shpirtin.
E lehtë të flasësh për shpresë kur zemra s’të njeh zbrazëtinë.
E vështirë të shohësh dritë, kur muret e shpirtit janë bërë varr për ëndrrat e tua.
E lehtë të thuash “jeta vazhdon” kur jeta e tjetrit është bërë një heshtje që s’thërret më.
E vështirë të mbledhësh copat e shpirtit tënd, kur vetë koha është bërë armik.
Sepse gjithmonë është e lehtë të jesh spektator i tragjedisë së tjetrit.
E vështirë të jesh aktor në skenën e shpërfytyruar të vetes tënde.
Dhe kështu shkojnë njerëzit, me maska në fytyrë dhe plagë në shpirt,
Duke këshilluar, duke gjykuar, duke predikuar,
Pa ditur se një ditë, do jenë vetë viktimë e fjalëve që thanë me aq lehtësi.
Sepse jeta është mësuesja më e pamëshirshme.
Ajo të bën të kuptosh vetëm atëherë kur të ka zënë fundi,
Kur fjalët e tua kthehen si jehonë kundër vetes,
Kur e vetmja këshillë që të mbetet, është të heshtësh dhe të dëgjosh zërin e shpirtit tënd,
Që të thërret në një gjuhë që askush s’e kupton.
Atëherë mëson se sa e lehtë është të flasësh për të tjerët,
Dhe sa e vështirë është të përballesh me veten.
Sepse njeriu është filozof i ditëve të bardha,
Dhe shndërrohet në një fëmijë të humbur në netët pa dritë.
E lehtë të jesh i mençur me librat e të tjerëve.
E vështirë të shkruash faqet e tua pa pendesë.
Dhe në fund, të gjithë jemi të rrënuar nga diçka që s’e rrëfejmë dot.
Dhe ajo që për ty është e lehtë, për dikë tjetër është luftë për mbijetesë.
Prandaj, mëso të heshtësh më shpesh.
Të shohësh më thellë.
Të ndjesh më shumë.
Sepse bota është plot me njerëz që dinë të flasin,
Por pak janë ata që dinë të kuptojnë.
E kështu, jeta s’është veçse një pasqyrë e madhe,
Ku secili sheh të tjerët dhe harron të shohë veten.
Dhe ndoshta… ndoshta më e vështira nuk është të jetosh,
Por të jesh i vërtetë me veten, në një botë që s’të lë.
E lehtë është të flasësh për të vërtetën kur s’të kushton asgjë.
E vështirë të thuash të vërtetën kur ajo të rrëzon miq, të prish rehatinë, të heq shtratin e ngrohtë dhe të nxjerr lakuriq para vetes.
E lehtë të mbash parime në kohë paqeje.
E vështirë të jesh burrë i parimeve në kohë gjunjëzimi e nevoje.
E lehtë të thuash “unë s’jam si ata” kur je ende i paprovuar nga joshjet dhe ligësitë që kanë rrokur të tjerët.
E vështirë të ruash pastërtinë e shpirtit kur tundimet të zënë në befasi dhe djalli flet me gjuhën tënde.
E lehtë të japësh zemër kur nuk të ka plasur akoma.
E vështirë të rindërtosh një shpirt të copëtuar kur e ke mbledhur me duar të përgjakura nga plagët.
E lehtë të shohësh plagën e tjetrit e të thuash “do shërohesh”.
E vështirë të shohësh plagën tënde në pasqyrë dhe të mos ulërish.
E lehtë të bësh premtime kur nata është e qetë dhe deti pa dallgë.
E vështirë të mbash fjalën kur vjen stuhia e çdo fjalë e lëshuar bëhet një gur më shumë mbi shpinën tënde.
E lehtë të thuash “unë nuk ndryshoj kurrë”.
E vështirë të njohësh veten kur koha të ka shndërruar në një njeri që s’e njihje dot as në ëndërr.
E lehtë të qeshësh kur zemra s’të njeh dhimbje.
E vështirë të gjesh buzëqeshjen kur brenda teje ka heshtje që bërtet më shumë se çdo britmë.
E lehtë të thuash “jeta është e bukur” kur përreth ke aromë buke e duar të ngrohta.
E vështirë të thuash “jeta është e bukur” kur e ke parë veten duke ecur zbathur nëpër shpirt të thyer e në sytë bosh të atyre që s’kanë më ëndrra.
E lehtë të jesh njeri në kohë të lehta.
E vështirë të mbetesh njeri kur çdo rrethanë të fton të jesh bishë.
Sepse njeriu mëson më shumë në errësirë sesa në dritë.
Në vetmi sesa në turmë.
Në humbje sesa në fitore.
Në plagë sesa në lavdi.
Dhe mësimet më të mëdha i merr kur je pa askënd, përballë vetes, i zhveshur nga rolet, nga fjalët, nga maskat.
Kur kupton se të gjitha fjalët e mëdha që i ke thënë të tjerëve, në fund duhej t’i kishe thënë vetes.
Por atëherë, kur s’të dëgjonte më kush.
Sepse kështu është njeriu…
E lehtë të mësojë të tjerët si të mos thyhen.
E vështirë të mësojë veten si të ngrihet, kur të tjerët e kanë lënë të vetëm.
Dhe jeta nuk është tjetër veçse një zbërthim i ngadaltë i kësaj kontradikte.
Ku secili mban në gojë fjalët që vetë s’mund t’i përtypë.
Ku secili i jep tjetrit forcë që vetë s’e ka ndier kurrë.
Ku secili flet për dashurinë, por ka frikë ta durojë mungesën e saj.
Sepse në fund të fundit, gjithçka është më e lehtë nga jashtë.
Dhe më e vështirë nga brenda.
E lehtë është të thuash "unë e di si ndihesh",
por s’ke për ta ditur kurrë…
se ndjesitë nuk kanë përkthim,
dhembja nuk është kurrë e njëjtë,
as lotët nuk peshojnë njësoj në dy sy të ndryshëm.
E lehtë të japësh shpresë në buzë të huaja,
e vështirë të mbash një fije shprese në buzët e tua,
kur brenda teje çdo dritë është shuar,
e shpirti endet rrugëve të padukshme si një hije e harruar.
E lehtë të flasësh për durim kur ora jote nuk vonon kurrë,
kur rruga jote është e drejtë e pa gropa.
E vështirë të presësh diellin në mes të një dimri që s’ka fund,
ku çdo ditë është një fletë e zverdhur që s’e mbush më dot me ngrohtësi.
E lehtë të jesh i urtë kur s’të kanë shkelur dinjitetin.
E vështirë të jesh njeri, kur fytyra jote është bërë tapet i këpucëve të botës.
E lehtë të jesh i mirë kur bota të jep të mirë.
E vështirë të mbash zemrën të butë në një botë që e thërmon çdo ditë me urrejtje.
Sepse njeriu është më filozof kur është i thyer.
Kur e sheh botën jo më nga maja e mendimeve të bukura,
por nga thellësia e plagëve të veta.
Nga buzë e greminës, ku fjalët e mëdha s’kanë më vlerë,
dhe e vetmja gjë që mbetet, është një zë i brendshëm,
që të thotë: Mos e lër veten të humbasë.
E lehtë të shohësh yjet kur qielli është i kthjellët.
E vështirë të kujtosh se ekzistojnë yje,
kur nata s’ka asnjë dritë dhe shpirti yt ka harruar të besojë.
E lehtë të thuash “mos u dorëzo”
kur lufta s’është e jotja,
kur plagët s’të përkasin,
kur humbja është e huaj.
E vështirë të përtypësh dhembjen kur asnjë fjalë s’ta mbush boshllëkun,
kur mendimet të bien si shigjeta mbi shpirt e s’të lënë të frymëmarrësh,
kur trupi yt është, por shpirti endet rrugëve të braktisura të së djeshmes.
E lehtë të jesh i fortë për të tjerët.
E vështirë të jesh i fortë për veten,
kur brenda teje ka një fëmijë që qan natën vonë,
që askush nuk e dëgjon.
Sepse në këtë jetë, më e vështira është të duash veten kur je i thyer,
të besosh kur çdo shpresë është varrosur,
të ringrihesh kur askush s’ta zgjat dorën,
të qeshësh kur zemra të është bërë pluhur,
të heshtësh kur të tjerët të kafshojnë shpirtin me fjalë.
Dhe më në fund, të kuptosh se gjithçka në këtë jetë është e përkohshme:
e qeshura, dhembja, fitoret, humbjet, dashuritë, plagët…
veçse një gjë mbetet,
ajo që ndërtove brenda vetes,
në heshtje, në fshehtësi, në netët pa dritë.
E lehtë të jesh njeri në sy të botës.
E vështirë të mbetesh njeri kur je vetëm me veten.
Sepse filozofia më e vërtetë e jetës,
është ajo që të mëson të heshtësh më shumë,
të kuptosh më thellë,
të duash më sinqerisht,
të falësh më shpesh,
të mbash mend atë që s’ta ka thënë askush,
por që shpirti yt e ka ndjerë.
(16)
Në këtë mëngjes të ngrohtë, qielli dukej si një pergamenë e zverdhur nga koha. Ajri kishte një zë që nuk shpjegohej me fjalë, por me frymën që ngrihej ngadalë nga toka e lagësht, si psherëtima e një epoke të shkuar. Drita thyhej nëpër degët e zhveshura, duke krijuar iluzione drite që rrëshqisnin mbi fytyrën e tij. Ai ishte aty, i ulur në gjunjë, si një pelegrin, duke mbajtur në duar një lule të errët, një tulipan i zi, simbol i dashurisë që nuk i përket kësaj bote. Në dritaren e shtëpisë prej guri, ajo ishte mbështetur mbi parvaz, me fytyrën që fliste më shumë se buzët e saj. Kishte atë shikim të grave që Homeri i përshkruante si "sy-shkëlqyeset e fatit", ato që i përkasin epokave të largëta dhe që vështrojnë një burrë pa e ditur nëse do ta kenë ndonjëherë. Mënyra si ajo e prekte gurin e ftohtë të dritares, ishte një përqafim i fshehtë ndaj jetës që shpërthente përtej murit të shtëpisë së saj të vjetër. Ai burri, me duart e tij të pluhurosura nga dheu dhe vuajtja, dukej si një Sizif tjetër, që nuk mbante më një shkëmb në kurriz, por një lule të vetme. Një lule që kishte mbirë në një tokë ku shpirtrat enden pa paqe, ku çdo rrënjë i ngjan një gjarpri që kërkon të përqafojë thellësinë e nëndheshme. Ai e mbante atë tulipan të zi sikur mbante shpirtin e vet. Një lule e tillë nuk ishte thjesht një bimë, por një alegori e jetës së njeriut që, edhe në terr, gjen forcë të lulëzojë. Tulipani i zi, për të, ishte një Orfe që zbriti në errësirë për të kërkuar Euridikën e vet. Ishte një Eros i plagosur që nuk kishte shigjeta për të goditur zemrat, por vetëm heshtje për të mbështjellë mendimet. Ai e dinte se ajo lule nuk mund t’i dhurohej askujt tjetër veç saj, ashtu siç dihet që dielli i perënduar nuk mund të shndrisë më kurrë një mëngjes tjetër.
Në mitologjinë arabe thuhej se shpirtrat e atyre që nuk arritën të dashurojnë në këtë botë, kthehen si lule të errëta në kopshtet e harruara. Ndaj ai mendonte se tulipani në duart e tij ishte shpirti i tij, i kthyer për të kërkuar shpëtim. Në thellësi të syve të saj, ai lexonte një kapitull të lashtë nga librat që janë fshirë nga historia, ku dashuria ishte një fatkeqësi e bukur, një mjerim që të bekon. Ajo grua ishte vetë poetika e dëshirës së pashprehur, si Penelopa që priste në heshtje kthimin e një Odiseu që nuk e dinte nëse do të mbërrinte ndonjëherë. Çdo ditë i kishte thurur mendimeve të saj një qilim ëndrrash dhe çdo natë i kishte shpërbërë ato me lot, që të mos e zbulojë askush, as vetvetja.
Burri u përkul, dhe me një qetësi që sfidonte gjithë zhurmën e kësaj bote, mbolli tulipanin në një copëz toke të lagësht. E mbolli sikur po varroste një premtim të thyer nga koha, një dashuri që s’u tha kurrë me zë, por që u tha mijëra herë me sytë e përhumbur, me fjalët që ngelën të pathëna, si letra që i merr era në prag të një epoke të re. Drita u thye mbi gjurmët e tij, duke i dhënë dheut një nuancë bronzi antik, si ato statujat romake që koha nuk arrin t’i shkatërrojë dot. Ajo grua e di se ai nuk do të kthehet më te ajo, por do të mbetet gjithnjë një shëmbëlltyrë, një emër që nuk shqiptohet, por që endet në ajër si tymi i një temjani në tempujt e lashtë.
Në perandoritë e dikurshme, poetët i varrosnin me një lule në duar, për të treguar që edhe në vdekje ata kishin diçka për të dashuruar. Ai burri kishte zgjedhur të vdiste përjetësisht në atë çast, duke mbjellë atë lule, duke e kthyer dashurinë e vet në një simbol, në një metaforë që i kapërcen kufijtë e tokës. Nata po afrohej ngadalë, dhe ajo ende qëndronte në dritare, si një ikone e lodhur, e dinte se çdo njeri mbart një tulipan të zi brenda vetes, një dashuri që nuk guxon t’i japë zë, një kujtim që nuk e mbjell, nga frika se mos lulëzon dhe e bën më të vërtetë se vetë jeta. Sepse dashuritë më të mëdha, janë ato që s’janë jetuar kurrë. Dhe nga ky mallkim, janë ndërtuar mitet, tragjeditë, poezitë dhe gjithë perandoritë e shpirtit njerëzor.
Ajo e dinte… në mënyrën se si ajri rëndonte mbi supet e tij teksa ai u ngrit nga dheu, në mënyrën se si drita thyhej mbi flokët e tij të zverdhura nga koha dhe vuajtja. E dinte se kishte dashuri që, edhe kur nuk jetohen, mbeten më të gjalla se ato që konsumohen nën dritën e ditëve dhe mbrëmjeve të zakonshme. Sepse disa ndjenja janë si qytetet e lashta të humbura nën rërë, të mbuluara nga harresa, por të pandryshkura nga koha. Në mitologjinë greke thuhet se shpirtrat që nuk mund të prekin njëri-tjetrin në këtë jetë, takohen përtej lumit Styx, aty ku nuk ka më fjalë, as heshtje, por vetëm një ndjenjë e përjetshme që endet në ajër si një shkulm ere që sjell aromën e tokës së lagësht. Ajo aromë që ajo ndiente tani, tek ai largohej ngadalë mes mjegullës, duke e lënë tulipanin e zi të mbjellë në tokë si një dëshmi të asaj që nuk guxuan ta thonë me zë.
Ishte një dashuri që kishte lindur nga vetmia e tyre, nga netët kur ajo e mbështeste kokën në parvaz dhe shikonte yjet që bien, ndërsa ai endej në fushë si një hije që kërkonte vetveten. Nuk pati prekje, nuk pati fjalë, por kishte diçka më të madhe, atë që poetët arabë e quanin 'Hubb el Ruh', dashuria e shpirtit, e pastër, e ndaluar nga ligjet e kësaj bote dhe e bekuar në atë tjetër. Dashuri që nuk konsumon trupin, por e ndriçon shpirtin, siç ndodh kur lexon një varg të lashtë dhe ndien se dikush përpara mijëra vjetësh e ka ndjerë atë dhimbje që ti po mban tani. E tillë ishte ajo dashuri. E ndërtuar në heshtje, e ushqyer me mungesë, e forcuar nga ndalimi dhe e pavdekshme për shkak të mosrealizimit të saj. Sepse dashuritë që nuk përjetohen, nuk vdesin kurrë. Ato nuk lodhen nga rutinat, nuk lodhen nga frika, nuk përkulen nga koha. Rrinë të ngrira në kohë si një statujë e mbuluar me myshk në një kopsht të braktisur. Si një tulipan i zi në një fushë të mjegullt që nuk vyshket dot, sepse askush nuk guxon ta këpusë.
Dhe ajo e kuptoi, teksa ai humbi mes dritës së shuar të mbrëmjes, se disa njerëz nuk na përkasin për t’i pasur pranë, por për të na mësuar diçka mbi vetveten. Për të na treguar se shpirti ynë është më i thellë se sa besojmë, dhe se mund të duam dikë pa e prekur, pa e patur, pa e dëmtuar me dëshirën e zotërimit. Sepse dashuria më e pastër është ajo që nuk kërkon asgjë tjetër përveç ekzistencës së tjetrit. Ai do të mbetej në atë tokë, në atë lule, në ajrin e mëngjeseve me mjegull. Në shikimin e saj të thellë. Në netët kur era do të frynte me aromën e dheut të lagësht dhe ajo do të ndiente se shpirti i saj ishte akoma i lidhur me të, pa fjalë, pa premtime, pa trupa. Një lidhje që poetët latinë do ta quanin 'amor aeternus', dashuria e përjetshme, që nuk njeh fillim as fund. Sepse në fund, dashuria që nuk përjetohet është e vetmja që mbetet përgjithmonë e pastër, e shenjtë dhe e plotë. Ajo është ajo që jeton përtej kohës dhe trupit, përtej fjalëve dhe heshtjes, përtej jetës dhe vdekjes. Një dashuri që mbijeton nëpër breza, si një histori e pashkruar, si një mit i gjallë që pëshpëritet nëpër mjegullat e mëngjesit, në erën e lehtë të mbrëmjes, dhe në gjurmët që askush nuk mund t’i fshijë. Sepse ka dashuri që as vdekja nuk i zbeh dot. Ato janë vetë përjetësia.
(17)
Dikush...
Ka njerëz që e kalojnë jetën duke kërkuar atë që për ta është e përsosur, dhe ka të tjerë që përqafojnë të papërsosurën dhe e shndërrojnë në të bukur. E tillë është jeta: një udhëtim i përhershëm mes atyre që kërkojnë, dhe atyre që krijojnë.
Dikush kërkon një lidhje të përshtatshme, një dashuri që t’i vijë si porosi nga qielli, që të ketë formën dhe ngjyrën e një përralle. Por dikush tjetër e bën lidhjen të përshtatshme, merr copëzat e vogla të mosmarrëveshjeve, i shndërron në mirëkuptim, merr fjalët që rëndojnë dhe i shndërron në melodi që qetëson, merr mungesën dhe e mbush me praninë e shpirtit. Sepse lidhja s’është asnjëherë e përkryer, por bëhet e tillë kur dy njerëz mësojnë të dashurojnë të papërsosurën tek tjetri.
Dikush kërkon pasuri për të kënaqur shpirtin, duke mbledhur orë, vila, makina dhe pëlqime të botës. Por dikush tjetër e kthen kënaqësinë në pasuri, gjen një lumturi të vogël në një filxhan kafeje të ngrohtë pranë dritares, në një përqafim që të mbush me jetë, në një letër të vjetër që ruan kujtimin e një shpirti të dashur. Sepse pasuria e vërtetë nuk është ajo që mbush sirtarët, por ajo që mbush shpirtin.
Dikush kërkon një shtëpi të bukur, me mure të lëmuara dhe dritare që përshëndesin diellin. Por dikush tjetër e bën të bukur shtëpinë, vendos kujtime në çdo cep, mbush dhomat me aromën e dashurisë, i jep zë mureve me qeshje fëmijësh dhe netë të zgjatura bisedash. Sepse shtëpia e vërtetë është aty ku shpirti ndihet i pranuar.
Dikush ëndërron një vend të largët, me qiell të kaltër dhe brigje të arta. Por dikush tjetër e kthen vendin ku jeton në ëndërr, mbjell një lule në një rrugicë të harruar, ndalet të përshëndesë një fytyrë të panjohur, sheh bukurinë e një pasditeje të zakonshme. Sepse parajsa nuk është gjithmonë atje larg, por mund të lindë aty ku shpirti është i qetë.
Dikush kërkon një ditë të përsosur, dikush tjetër e bën ditën e zakonshme të ndritshme.
Dikush pret që koha t’i sjellë mundësi, dikush tjetër e merr kohën për dore dhe e kthen në mundësi.
Dikush mban zemrën të kyçur nga frika e zhgënjimeve, dikush tjetër e mban zemrën hapur edhe pse e di që mund të thyhet. Sepse ai që e lejon veten të ndjejë, e jeton jetën më plotësisht se ai që zgjedh të mos lëndohet.
Dikush pret të ndodhë mrekullia, dikush tjetër është vetë mrekullia për dikë tjetër.
Dikush e sheh jetën si barrë, dikush tjetër e sheh si dhuratë. Dhe pikërisht aty fillon ndryshimi: në syrin që sheh, në shpirtin që pranon, në zemrën që fal.
Ne jemi ata që ose e kërkojmë dritën, ose mësojmë të ndezim drita edhe në vendet më të errëta.
Jeta nuk është vendi i atyre që kërkojnë të përsosurën, por i atyre që dinë të përqafojnë të papërsosurën dhe ta bëjnë të bukur. Është arti i atyre që dinë të shohin petalet në mes të shkretëtirës, të dëgjojnë këngën e erës mes pemëve të zhveshura, të gjejnë paqen në mes të stuhisë.
Në fund të ditës, dikush do të ketë kërkuar atë që nuk e gjeti kurrë, dhe dikush tjetër do të ketë ndërtuar atë që të tjerët as nuk guxuan ta ëndërronin.
Dhe ti, o shpirt, zgjidh se cilën rrugë do të marrësh: atë të kërkuesit të përhershëm, apo atë të krijuesit të paepur.
Sepse vetëm ai që e bën jetën të bukur, e kupton se lumturia nuk është një destinacion, por mënyra se si ecën, mënyra se si sheh, mënyra se si fal dhe si përqafon çdo çast. E pikërisht aty fillon e vërteta e jetës.
Dikush pret që jeta t’i japë arsye për të buzëqeshur, dikush tjetër e gjen buzëqeshjen në arsyet më të vogla, në një rreze dielli që rrëshqet nëpër perde, në një fjalë të mirë, në një kujtim që ngroh shpirtin edhe kur nata është e ftohtë.
Dikush lutet për fat të mirë, dikush tjetër bëhet vetë fat për të tjerët.
Dikush i mban llogari ditëve që kalojnë, dikush tjetër i numëron çastet që vlejnë.
Dikush e sheh kohën si një armik që ia vjedh rininë dhe ëndrrat, dikush tjetër e shndërron kohën në mikun më të mirë, duke ditur se çdo rrudhë në fytyrë është një histori, çdo thinjë është një dëshmi se ka jetuar e dashuruar me guxim.
Dikush e pret të ardhmen me frikë, dikush tjetër e ndërton të ardhmen me durim.
Dikush kërkon një mik të përsosur, dikush tjetër mëson të jetë mik i mirë vetë.
Dikush kërkon që bota të ndryshojë, dikush tjetër ndryshon veten dhe e sheh botën me sy të rinj. Sepse kur ndryshon mënyra si shikon, ndryshon vetë pamja e gjithçkaje.
Dikush kërkon që të tjerët ta kuptojnë, dikush tjetër mëson të kuptojë dhe të dëgjojë. Dhe aty ku nuk kuptohet me fjalë, e bën me heshtje. Sepse disa heshtje janë më të zhurmshme se një mijë fjalë.
Dikush përpiqet të fitojë betejat e jashtme, dikush tjetër lufton me veten dhe fiton pa u lavdëruar.
Dikush numëron plagët, dikush tjetër i mbyll dhe ecën më tej, duke i kthyer në mësime, jo në barrë.
Dikush pret që nata të sjellë ëndrra, dikush tjetër zgjohet vetë dhe i bën realitet.
Dikush shpreson që një ditë do të pushojë stuhia, dikush tjetër mëson të kërcejë në shi.
Dikush pret që dikush t’i japë dashuri, dikush tjetër jep dashuri pa kushte, sepse ka kuptuar se dashuria nuk është tregti ndjenjash, por një frymë që i mban njerëzit gjallë në këtë botë që shpesh bëhet e ftohtë.
Dikush sheh plagët dhe qan për to, dikush tjetër i shikon si portat nga ku ka hyrë drita.
Dikush thotë: “Unë nuk mundem”, dikush tjetër pëshpërit: “Unë do të përpiqem, edhe nëse rrëzohem, sepse edhe rrëzimi më mëson.”
Dikush shikon malet dhe i quan pengesë, dikush tjetër i sheh si sfidë dhe nis ngjitjen.
Dikush e sheh veten si të vogël përpara botës, dikush tjetër e kupton se brenda një njeriu të zakonshëm mund të fshihet një shpirt që mund të ndryshojë jetën e një tjetri, e ndoshta edhe vetë botën.
Dikush jeton në të kaluarën, dikush tjetër përdor plagët e së shkuarës për të shëruar të tjerët.
Dikush e mat jetën me ç’ka arritur, dikush tjetër me sa dashuri ka dhënë.
Dikush e sheh fundin si humbje, dikush tjetër si një fillim të ri.
Dikush pret dritën, dikush tjetër e bëhet dritë për të tjerët.
Sepse në fund, ajo që mbetet nuk është sa ke marrë, por sa ke dhënë. Nuk është sa je duartrokitur, por sa zemra ke prekur. Nuk është sa ke fituar, por sa ke shpëtuar nga errësira.
Ne jemi ata që mund të bëjmë vendin një ëndërr, shtëpinë një parajsë, një ditë të zakonshme një kujtim të paharruar, një fjalë të vogël një strehë për shpirtin e lodhur.
Dhe kur të vijë dita që të mbyllim sytë, nuk do të marrim me vete as shtëpi, as pasuri, as lavdi, por vetëm kujtimet e mira që kemi lënë pas dhe dashurinë që kemi mbjellë në shpirtet e njerëzve.
Ndaj, o shpirt, mos u bëj kërkues, bëhu krijues. Mos prit që bota të të japë, jepi ti botës.
Mbaje veten si një kandil të vogël që edhe në mes të stuhisë nuk shuhet, dhe që për ndokënd në errësirë do të jetë gjithmonë një dritë shprese.
Në fund të fundit, edhe në këtë jetë e përtej saj, do të kujtohesh jo për çfarë pate, por për çfarë ishe.
(18)
Ndonjëherë përpiqem të shkruaj…
Por më ndodh që dora të më mbetet pezull mbi letër, sikur lapsi të rëndohet nga diçka që s’e shoh, por e ndiej thellë. Mendimet më vijnë si copa resh që kalojnë mbi një qiell gri, pa formë të qartë, dhe kur mundohem t’i kap, ato treten. Fjalët më rrëshqasin si rëra mes gishtave, dhe sado që mundohem t’i mbaj, ato ikin, më lënë bosh…
Nuk e di pse po më ndodh kjo kohët e fundit…
Ndoshta sepse brenda meje ka nisur të ndërtohet një mur i padukshëm midis asaj çfarë ndiej dhe asaj që arrij të them. Një mur që s’ka tulla e çimento, por ka frikë, kujtime, zhgënjime dhe një lodhje të çuditshme që s’ka emër. Ndoshta sepse dikur, kur shkruaja, e ndjeja veten si një shtegtar që ecte zbathur mbi një fushë me bar të lagësht nga vesa e mëngjesit… ndërsa tani eci në një tokë të plasaritur, ku çdo hap më duket si një përpjekje për të mbijetuar.
Ndonjëherë mendoj se fjalët më janë lodhur nga pritja…
Se ndoshta, ato më kanë parë kaq shpesh të kthehem pas, të nis diçka dhe ta lë përgjysmë, sa janë mërzitur. Dhe tani s’duan të më binden më. Fjalët janë si zogj të egër që nuk i mban dot në dorë, veç nëse je i qetë dhe i pastër nga brenda. Po ndoshta unë s’jam më… kam mbledhur shumë mbetje ditësh të shkuara, shumë mërzi, shumë njerëz që s’duhej të kisha lejuar të linin hije mbi mua.
Ka ditë kur më duket se gjithçka brenda meje është bërë një dhomë me dritare të mbyllura, ku drita s’hyn më, e ku ajri është rënduar nga kujtime të vjetra, fjalë të pathëna dhe dhimbje që s’kanë marrë kurrë emër. Dhe unë, në atë dhomë, përpiqem të shkruaj… por lapsi më ngjan si një çelës i gabuar në një derë të vjetër, që nuk hapet më.
Ndonjëherë, mendoj se jeta është një rrugë e gjatë, me kthesa që s’i kemi parashikuar kurrë. Dhe ndonjë kthesë, ndonjë humbje, ndonjë zhgënjim i vogël a i madh, na mbjell frikën që çdo shkrim që nis, mund të jetë i fundit e që s’do të përfundojë. Sikur çdo fjali të jetë një urë që nis e prishet përpara se të arrijë në bregun tjetër.
Po ndoshta…
Po ndoshta është dhe një formë e brendshme për të mbrojtur veten. Se njeriu nganjëherë frikësohet nga vetja më shumë se nga të tjerët. Frikësohet se çfarë mund të gjejë brenda nëse shkon deri në fund të atij shkrimi. Frikësohet se do të gjejë plagë të hapura, ëndrra të kalbura, njerëz që ka dashur dhe s’janë më, dëshira të pathëna dhe fytyra të harresës. E ndoshta, bllokimi është mburoja ime e vogël, e padukshme, për të mos e nxjerrë veten lakuriq para letërsisë… sepse letërsia, në fund, është një pasqyrë që s’të fal.
Ndonjëherë më duket se e gjithë kjo jetë është një libër i madh që nuk e dimë çfarë ka shkruar dhe pse. Dhe ne jemi thjesht personazhe që përpiqemi të shkruajmë kapitujt tanë, duke mos ditur nëse do të kemi mundësi t’i mbarojmë. Shpesh, fletët ndërrohen pa na pyetur. Disa fjalë humbasin rrugës, disa mbeten përgjithmonë në kujtesën e dikujt tjetër.
Ndoshta, çdo njeri ka brenda vetes një pyll të errët, ku frikërat dhe kujtimet fshihen si kafshë nate. Dhe për të shkruar vërtet, duhet të hysh në atë pyll, të ecësh mes hijesh dhe të përballesh me çfarë të del përpara. E unë… ndoshta kam kohë që nuk dua të futem më atje. Kam frikë nga zërat e së shkuarës, nga fytyrat që më shikojnë pa buzëqeshje, nga vetmia e bardhë që flet më shumë se mijëra fjali.
Por prapë… herë pas here, marr guximin, kap lapsin, dhe nis… edhe nëse ndalem në mes. Sepse ndoshta edhe ndalimi është pjesë e rrugës. Edhe bllokimi është një gjuhë e shpirtit që s’flet me fjalë, por me heshtje. Edhe boshllëku ka metaforat e veta.
Dhe një ditë, kur të jem gati, do t’i çel të gjitha dritaret e asaj dhome, do t’i lë fjalët të vijnë si erë e ngrohtë mëngjesi, do të dal zbathur në atë fushë me vesë dhe do të shkruaj… pa ndalur më. Sepse njeriu, herët a vonë, kthehet te shkrimi si te një vatër e lashtë, ku ngroh duart e lodhura të shpirtit dhe fshin pluhurin e kohës mbi kujtime.
Sepse ndoshta… edhe kjo është mënyra ime për të jetuar.
Për të mos humbur…
Për të mos harruar…
Për të mos u mbytur në heshtje.
Por ndonjëherë mendoj se duhet të bëj pushime…
Të largohem për pak kohë nga gjithçka. Nga fjalët, nga letrat e bardha që më vështrojnë si sy të heshtur, nga vetja ime, nga zhurma e mendimeve që më thërrasin natën, dhe nga ky ngut i brendshëm për të thënë diçka që s’e di saktësisht çfarë është. Të largohem… ndoshta të shkoj në ndonjë fshat të humbur, ku as unë nuk e di saktësisht ç’ditë është, ku pemët flasin me erën dhe njeriu mëson të dëgjojë përsëri gjërat që qyteti ia ka vjedhur.
Mendoj se ndoshta atje, larg gjithçkaje, do të më vijë përsëri fryma e parë e shkrimit, ashtu siç ndodh kur ke ecur gjatë në një shteg të ngushtë mali dhe papritur përballesh me një livadh që hapet si një premtim. Do të ulem nën ndonjë pemë të vjetër, do të shikoj degët që përkulen mbi mua si duar plakash që dinë të qetësojnë dhe do t’i them vetes: “Shkruaj. Mos ki frikë. Këtu askush nuk të sheh.”
Sepse, ndonjëherë, njeriu ka nevojë të humbasë, që të mund të gjejë veten. Të qëndrojë i heshtur në një vend ku askush nuk i thërret emrin, ku zhurmat e zakonshme s’mund të mbërrijnë, ku kujtimet bëhen të lehta si flutura dhe frika nuk të ndjek më si hije. E ndoshta atëherë, atje, unë do të mësoj ta dëgjoj përsëri veten pa ngut, pa pritshmëri, pa frikën se mos po shkruaj kot, se mos fjalët s’janë aq të bukura sa duhej.
Ka një mall të çuditshëm në zemrën time, një mall për atë që nuk di ta përkufizoj. Për një vend që ndoshta nuk ekziston më, për një kohë që s’është kthyer kurrë, për një qetësi që s’e kam njohur kurrë plotësisht, por që më thërret si një këngë e humbur. Dhe ky mall, më duket se është edhe arsyeja pse shkruaj… dhe arsyeja pse ndonjëherë bllokohem. Sepse kur mungon vetja, mungon edhe fjala.
Mendoj se ndoshta më duhet të rilind nga pak. Jo si njeri i ri, por si njeri që di të pranojë boshllëqet e veta, që di të rrijë përballë dritares pa ndjerë nevojën të flasë çdo çast. Të mësoj t’i jap vetes leje të mos shkruaj për pak, të mos rend pas fjalëve me ngut, por t’i lë ato të vijnë vetë kur të jenë gati, si zogj të stinës që rikthehen tek foleja e tyre.
Sepse ka ditë që shpirti është lodhur nga tejmbushja. Nga mbajtja e gjithçkaje brenda. Nga përpjekja për të qenë gjithmonë i saktë, i bukur, i qartë, filozofik, poetik… Ka ditë që e ndiej se më duhet të bëhem shkrim i heshtur. Të shkruaj vetëm për veten, në ajër, në mendje, në ëndërr. Të lë ditët të më mësojnë përsëri gjuhën e tyre të vjetër, gjuhën e gjetheve që bien, të shiut që troket në xham, të erës që fryn nëpër flokët e kujtimeve.
Ndoshta duhet të harroj për pak që ekzistojnë lexues, gjykatës, detyrime. Të shkruaj për të qetësuar atë fëmijë të vogël brenda meje që ende sheh ëndrra në errësirë. Dhe ndoshta vetëm atëherë, kur t’i kem falur vetes pushimin, largimin, harresën, mund të rikthehem më i lehtë, më i vërtetë, më i afërt me atë që kam qenë para se të më ngatërronte pesha e kohës.
Sepse ndonjëherë, fjala më e bukur është ajo që nuk thuhet. Shkrimi më i vërtetë është ai që ndodh brenda nesh, në ato netë kur qëndrojmë zgjuar dhe i flasim vetes në heshtje. Dhe ndonjëherë, ajo që e mbush më shumë shpirtin, është një shëtitje e qetë mes pemëve, një dritë e zbehtë agimi, një fytyrë që nuk e takojmë më, por na shfaqet papritur në kujtesë si një puhizë e butë.
Dhe atëherë… do të kuptoj se nuk është e nevojshme të përfundoj çdo shkrim. Sepse ka shkrime që jetojnë edhe ashtu, të papërfunduara, si copa qielli pas perëndimit, si fjalitë që mbeten përgjysmë në bisedat e fundit, si ëndrrat që na zgjohen në mëngjes dhe nuk i mbajmë mend dot. Dhe ndoshta… pikërisht ato janë më të bukurat.
Sepse jeta vetë është një libër i papërfunduar. Dhe ndoshta unë jam thjesht një kapitull që shkruaj ende pa e ditur çfarë do të vijë më pas. Por mjafton të shkruaj… edhe një fjali, edhe një fjalë… qoftë edhe një pikë… sepse ndoshta, diku, një tjetër shpirt pret të lexojë pikërisht atë që unë jam gati të them.
Dhe kështu… mësoj ta dua edhe bllokimin tim. Edhe boshllëkun. Sepse është pjesë e imja. Dhe çdo pushim, çdo largim, çdo kthim është një mënyrë për të nisur përsëri. Për të gjetur rrugën drejt vetes… përmes fjalës, heshtjes dhe shpirtit që mësohet të ecë në errësirë, duke ndjekur dritën e vogël të shpresës.
Megjithatë…
E di që ka prej jush që janë lodhur nga shkrimet. Ka prej atyre që e ndjejnë se fjala ime ka nisur të bëhet si një ujëvarë e njohur, që bie çdo mëngjes dhe çdo mbrëmje, dhe që ndonjëherë nuk të freskon më si në ditët e para. Ka të tjerë që nuk e nisin dot ditën pa pirë atë filxhan të vogël fjalësh të ngrohta, që e quajnë motivim, ashtu siç grekët e vjetër pinin raki mendimi para se të niseshin për në tregun e Athinës, për të përballuar zhurmën dhe peshën e ditës.
Ka prej jush që natën nuk e mbyllin pa e lexuar shkrimin e fundit, ashtu si poetët arabë që shënonin vargun e fundit në fund të pergamenës para se të fiknin llambën prej vaji dhe të flinin me qetësinë e fjalës së thënë. Dhe ka prej atyre që presin të mos lexohem… që duan heshtjen time siç romakët dëgjonin më me kujdes heshtjen mes dy betejave, kur ushtarët përqafonin trupat e njëri-tjetrit duke mos ditur nëse mëngjesi do t’i gjente më bashkë.
E ndjej këtë lodhje, këtë pritje, këtë përzierje të ëmbël dhe të trishtë që më rrethon nga larg… dhe ndoshta ka ardhur koha të bëjmë pak pushim. Jemi në kohë pushmesh verore, në kohë kur edhe pemët marrin frymë më thellë dhe era sillet butë mbi livadhe si një dorë e vjetër që përkëdhel ballin e djegur nga dielli. Më ngjan me ditët e lashta të Delosit, kur grekët këndonin në ditë korrjesh e bënin paqe me veten, duke ditur se çdo periudhë lodhjeje meriton një periudhë heshtjeje.
Ndoshta do të më shihni të shkruaj papritur, siç Homeri thurte vargjet e tij duke parë dallgët që përplaseshin në Itakë dhe mendonte për kthimin e të humburve. Ndoshta do të më shihni të mbaj fjalën, ndoshta jo. Sepse frymëzimi është si një deve në shkretëtirën e poetëve arabë, nuk e di kurrë se kur do të vijë, nuk e ndalon dot kur largohet. Është si një udhëtar i çuditshëm, që hyn e del nga shpirtërat tanë, lë aromën e mirrës dhe të barit të freskët të mëngjesit mbi shkrime, dhe ikën pa trokitur.
Dhe nuk e di çfarë mund të ndodhë…
Ndoshta do të përfundojmë të gjithë në atë hapësirë të përbashkët të shkrimeve të lëna përgjysmë. Në atë vend ku fjalët e pathëna, poezitë e palindura dhe shpresat e padërguara mbledhin kokën njëra mbi tjetrën si ushtarët romakë që formonin mburojën testudo, për t’u mbrojtur nga shigjetat e harresës.
Ndoshta do të bëjmë paqe me fjalën që nuk shkruhet, ashtu siç filozofët stoikë përqafonin heshtjen më shumë se fjalën, dhe ashtu si poetët arabë që e dinin se vargu më i bukur është ai që mbetet brenda zemrës, dhe nuk e shkel kurrë pragun e letrës.
Ndoshta kjo është koha jonë për të bërë pushimin e lapsit, për të dëgjuar erën, për të parë qiejt e natës dhe për të kujtuar se edhe universi e ka heshtjen e tij të gjatë midis yjeve… një heshtje që ruan misteret më të thella, ashtu si një libër i lashtë i harruar në një bibliotekë të qytetit të Aleksandrisë.
Por nëse ndonjë mbrëmje do të më vijë ai frymëzimi i papritur, si një flakëz në Tempullin e Apollonit në Delfi, apo si një rreze e beftë në sytë e një të huaji që takon në treg, atëherë do të shkruaj… dhe do t’jua jap, siç jepen dhuratat e vogla që mbahen pranë zemrës.
Sepse në fund, të gjithë jemi të përkohshëm në këtë rrugëtim fjale. Dhe shkrimi, nëse ka kuptim, e ka sepse ndahet. Ashtu siç ndahej buka në mes të betejës dhe siç ndahej gota e verës në pragun e shtëpive antike, për të kujtuar që fryma nuk mban më shumë se ç’mund të japë.
Prandaj, le ta bëjmë këtë pushim si një pishman të ëmbël veror. Le të mësojmë ti mungojmë njëri-tjetrit që kur të kthehemi, fjala të mos jetë thjesht fjalë, por zë. Dhe zëri të mos jetë thjesht zë, por prani. E prania të mos jetë thjesht shkrim, por prekje shpirtërore. Ashtu siç ndodhte dikur… kur edhe heshtja kishte gjuhën e vet.
E derisa të vijë ajo ditë…
Uroj të bëheni më mirë, të gjeni fjalët tuaja. Dhe kur të jemi gati, do të ritakohemi aty ku fjala nuk mbaron kurrë: në atë hapësirë mes shkrimit dhe shpirtit. Në vendin ku legjendat greke, urtësitë romake dhe poetikat arabe ndahen pa dallim, duke pritur që një tjetër zë t’i zgjojë nga gjumi i tyre i qetë.
Sepse çdo shkrim është vetëm një zgjim i vogël në përjetësi. Dhe çdo lexues, një dëshmitar i heshtur i përkohshmërisë sonë.
(19)
Servilizmi: njollë karakteri apo mënyrë mbijetese?
Në të gjitha shtresat e shoqërisë njerëzore, nga pallatet e pushtetit deri në korridoret e zymta të institucioneve publike, nga ambientet e punës deri në tryezat familjare, servilizmi shpesh fshihet pas buzëqeshjes së përulur, përkuljes së lehtë të kokës dhe një "po-je" që përdridhet ndër zëra autoritarë. Por çfarë është, në thelb, servilizmi? Një njollë në karakterin e njeriut, që dëshmon mungesë dinjiteti e vetëvlerësimi? Apo një mekanizëm mbijetese, ndërtuar në një botë ku të drejtat, dinjiteti dhe meritat shpesh nuk kanë vend?
Dimensioni psikologjik: frika dhe nevoja për të qenë i pranuar.
Psikologjikisht, servilizmi mund të shihet si një strategji mbijetese që lind në rrënjët e frikës, frikës nga përjashtimi, humbja, ndëshkimi apo pasiguria. Që në fëmijëri, njeriu mëson të përshtatet për të marrë miratim: një fëmijë që kërkon dashurinë e prindit do të sillet sipas pritshmërive të tij, edhe kur këto bien ndesh me ndjesitë e tij të brendshme. Me kalimin e kohës, ky model internalizohet dhe shpërndahet në raportet e tjera: me mësuesit, shefat, politikanët, dhe çdo figurë me autoritet. Personi servil nuk është gjithmonë i dobët në inteligjencë apo i pamundur për të marrë vendime. Në shumë raste, ai është thjesht i edukuar në një klimë ku bindja pa pyetje konsiderohet virtyt, dhe përulësia e tepruar është mënyra më e sigurt për të shmangur konfliktin. Servilizmi bëhet, pra, një formë e deformuar e vetëmbrojtjes, një mënyrë për të mos rënë në sy, për të mos u përballur me pasojat e integritetit në një sistem që e ndëshkon kurajën dhe e shpërblen nënshtrimin.
Dimensioni sociologjik: produkt i sistemit dhe kulturës.
Në një shoqëri ku hierarkitë janë të ngurta dhe pushteti është absolut, servilizmi lulëzon si një model i pranueshëm sjelljeje. Shumë shoqëri post-totalitare, përfshirë ato që kanë kaluar diktatura, kanë prodhuar breza të tërë individësh të edukuar me frikën e ndëshkimit dhe me nevojën për të treguar lojalitet edhe kur ky është i rremë.
Kultura e liderit të paprekshëm, që nuk kritikohet, por adhurohet, ushqen dhe legjitimon sjellje servile. E njëjta ndodh në institucione ku mungon meritokracia dhe ku avancimi profesional varet më shumë nga lidhjet, bindja dhe "pëlqyeshmëria", sesa nga aftësia dhe puna reale. Në një sistem të tillë, servilizmi nuk është më vetëm sjellje individuale, ai është bërë normë, stil jetese, kusht për të ecur përpara. Kështu, shoqëria kultivon njerëz që mësohen të thonë "po" për të jetuar, edhe kur mendja dhe ndërgjegjja bërtasin "jo". Dhe kur gjithë sistemi është i ngritur mbi këtë pabarazi nënshtrimi dhe autoriteti, atëherë edhe i ndershmi fillon të shtiret, edhe i mençuri fillon të heshtë.
Dimensioni etik dhe filozofik: dilema e ndërgjegjes.
Në thelb, servilizmi përplas dy vlera të mëdha njerëzore: dinjitetin dhe mbijetesën. Kur një individ përkulet jo nga respekti, por nga frika, jo nga mirënjohja, por nga interesi, ai humbet një pjesë të vetvetes. Por kur zgjedh të mos përkulet dhe rrezikon vendin e punës, të ardhmen apo madje edhe sigurinë fizike, a nuk është ai një hero tragjik në një dramë të padrejtë? Kjo dilemë është një plagë morale që ka prekur njerëzit në të gjitha kohërat. Filozofët si Kant do të thoshin se njeriu duhet të veprojë sipas parimeve të moralit të tij, pa marrë parasysh pasojat. Por realiteti shpesh flet me një gjuhë më cinike: njerëzit duhet të hanë, të mbajnë familjet, të jetojnë. Dhe në një shoqëri të padrejtë, ndonjëherë servilizmi duket si e vetmja derë e hapur për të mos mbetur jashtë.
Servilizmi si maskë apo si plagë?
Nuk është e lehtë të gjykosh një individ servil pa njohur kontekstin e tij. Ndoshta ai është thjesht një njeri i lodhur, i lodhur nga lufta me muret e një sistemi të padrejtë. Ndoshta është një idealist i djegur që, për të mos u rrëzuar plotësisht, zgjodhi të përkulet pak. Por janë po aq të shumtë ata që e përdorin servilizmin si strategji për të manipuluar dhe avancuar, duke përfituar nga çdo sistem i korruptuar, për sa kohë që ai e shpërblen përkuljen më shumë se ndershmërinë.
Një pasqyrë e shoqërisë sonë
Servilizmi nuk është thjesht një defekt personal, në fakt është pasqyrë e shoqërisë që e prodhon, e kulturës që e justifikon dhe e sistemit që e shpërblen. Prandaj, çdo përpjekje për ta luftuar atë duhet të fillojë jo vetëm me edukimin moral të individit, por me transformimin e strukturave që e bëjnë nënshtrimin të leverdishëm dhe dinjitetin të kushtueshëm. Sepse pyetja nuk është vetëm: pse ky njeri është servil?
Por edhe: çfarë e ka bërë servilizmin mënyrën më të sigurt për të mbijetuar në këtë shoqëri?
Në fund të fundit, ndoshta nuk duhet të gjykojmë njeriun servil, por të pyesim veten:
A kemi ndërtuar një botë ku dinjiteti është i rrezikshëm dhe përulja e rreme është shpëtim?
(20)
Të diturit e paditur dhe të paditurit e ditur
Kam parë të ditur që s’dinë asgjë, dhe paditur që dinë gjithçka. Kam parë profesorë që nuk dinë të lexojnë zemrën e një fshatari, dhe fshatarë që dinë të lexojnë qiellin, erën, shirat, vdekjen, jetën. Kam parë diploma të varura në mure, si flamuj të shurdhët, e kam parë duar të plasura që shkruajnë histori më të vërteta se çdo akademik.
Ç’është dituria? Një libër i trashë që s’e hap askush, apo një copë buke e ndarë me fqinjën që ka uri? Ç’është padituria? Një mungesë shkronjash apo një mungesë zemre?
Të diturit e paditur janë ata që lexojnë libra dhe s’dinë të lexojnë njerëzit. Ata që kujtojnë se filozofia e Aristotelit vlen më shumë se një përqafim i nënës. Ata që numërojnë yje në qiell, por nuk shohin asnjë fytyrë të lodhur në tokë. Ata që shkruajnë me bojë të zezë, por flasin me shpirt të zbrazët. Janë të rrethuar nga fjalë, dhe prapë janë të shurdhër.
Ndërsa të paditurit e ditur… janë ata që nuk kanë mësuar shkronja, por e dinë peshën e fjalës. Ata që nuk kanë studiuar logjikën, por e dinë drejtësinë. Ata që nuk kanë hapur kurrë një libër, por e dinë se kur pema qan, kur lumi gënjen, kur miku tradhton. E dinë pa prova, pa argumenta, pa bibliografi. E dinë sepse e ndjejnë. Sepse jeta i ka mësuar me grusht, me plagë, me bukë të thatë.
Shoqëria jonë i ka gjithmonë përmbys. I vendos të diturit e paditur në katedra, dhe të paditurit e ditur në heshtje. Dhe pastaj çuditet pse ka kaq injorancë. Çuditet pse librat nuk bëjnë dritë, pse universitetet nxjerrin injorantë, pse shkrimtarët shkruajnë budallallëqe.
Unë pyes: a është më mirë të dish gjithçka dhe të mos kuptosh asgjë, apo të mos dish asgjë dhe të kuptosh gjithçka? A është më mirë një bibliotekë e mbushur me pluhur, apo një njeri i thjeshtë që flet një fjali dhe të shpëton shpirtin?
Unë nuk i besoj titujve, dekoratave, çmimeve. Nuk i besoj as librave që recitohen përmendësh. I besoj fjalës që dridhet në buzë të plakut që nuk ka shkrim e këndim, por të thotë një të vërtetë dhe të shkund si rrufe. I besoj heshtjes së nënës që nuk ka bërë as shkollë fillore, por me një shikim të mëson më shumë se një universitet.
Dituria pa zemër është një trup pa shpirt. Padituria me ndjesi është një shpirt pa libra, por plot me jetë.
Ndaj unë pyes veten: kush është i ditur, kush është i paditur? Apo ndoshta të gjithë jemi gjysmë të ditur e gjysmë të paditur, dhe jeta është thjesht një shkollë ku s’marrim kurrë diplomë.
(21)
Të diturit e paditur dhe të paditurit e ditur
Kam parë të ditur që s’dinë asgjë, dhe paditur që dinë gjithçka. Kam parë profesorë që nuk dinë të lexojnë zemrën e një fshatari, dhe fshatarë që dinë të lexojnë qiellin, erën, shirat, vdekjen, jetën. Kam parë diploma të varura në mure, si flamuj të shurdhët, e kam parë duar të plasura që shkruajnë histori më të vërteta se çdo akademik.
Ç’është dituria? Një libër i trashë që s’e hap askush, apo një copë buke e ndarë me fqinjën që ka uri? Ç’është padituria? Një mungesë shkronjash apo një mungesë zemre?
Të diturit e paditur janë ata që lexojnë libra dhe s’dinë të lexojnë njerëzit. Ata që kujtojnë se filozofia e Aristotelit vlen më shumë se një përqafim i nënës. Ata që numërojnë yje në qiell, por nuk shohin asnjë fytyrë të lodhur në tokë. Ata që shkruajnë me bojë të zezë, por flasin me shpirt të zbrazët. Janë të rrethuar nga fjalë, dhe prapë janë të shurdhër.
Ndërsa të paditurit e ditur… janë ata që nuk kanë mësuar shkronja, por e dinë peshën e fjalës. Ata që nuk kanë studiuar logjikën, por e dinë drejtësinë. Ata që nuk kanë hapur kurrë një libër, por e dinë se kur pema qan, kur lumi gënjen, kur miku tradhton. E dinë pa prova, pa argumenta, pa bibliografi. E dinë sepse e ndjejnë. Sepse jeta i ka mësuar me grusht, me plagë, me bukë të thatë.
Shoqëria jonë i ka gjithmonë përmbys. I vendos të diturit e paditur në katedra, dhe të paditurit e ditur në heshtje. Dhe pastaj çuditet pse ka kaq injorancë. Çuditet pse librat nuk bëjnë dritë, pse universitetet nxjerrin injorantë, pse shkrimtarët shkruajnë budallallëqe.
Unë pyes: a është më mirë të dish gjithçka dhe të mos kuptosh asgjë, apo të mos dish asgjë dhe të kuptosh gjithçka? A është më mirë një bibliotekë e mbushur me pluhur, apo një njeri i thjeshtë që flet një fjali dhe të shpëton shpirtin?
Unë nuk i besoj titujve, dekoratave, çmimeve. Nuk i besoj as librave që recitohen përmendësh. I besoj fjalës që dridhet në buzë të plakut që nuk ka shkrim e këndim, por të thotë një të vërtetë dhe të shkund si rrufe. I besoj heshtjes së nënës që nuk ka bërë as shkollë fillore, por me një shikim të mëson më shumë se një universitet.
Dituria pa zemër është një trup pa shpirt. Padituria me ndjesi është një shpirt pa libra, por plot me jetë.
Ndaj unë pyes veten: kush është i ditur, kush është i paditur? Apo ndoshta të gjithë jemi gjysmë të ditur e gjysmë të paditur, dhe jeta është thjesht një shkollë ku s’marrim kurrë diplomë.
(22)
Librat që më kanë ushqyer
Kam lexuar shumë libra, kam shkruar me mijëra shkrime, kam mësuar nga të tjerët, por edhe të tjerët kanë mësuar prej meje. Shumë prej librave i kam harruar, por ato përsëri më kanë dhënë ushqimin që më kanë bërë ky që jam. Dhe pikërisht tek ky harrim i çuditshëm qëndron misteri i njeriut: ne harrojmë faqet, por mbajmë mend shijen; harrojmë fjalët, por na mbetet pesha e tyre në shpirt; harrojmë zërin e autorit, por ruajmë dridhjen që ai la në thellësinë tonë.
Leximi nuk është thjesht proces mendjeje, është një marrëdhënie intime me kohën dhe me vetveten. Çdo libër që kam mbajtur në duar ka qenë si një pasqyrë e përkohshme ku kam parë një version tjetër të vetes. Dhe kur pasqyra është thyer nga koha, copëzat e saj kanë mbetur të shpërndara brenda meje, duke krijuar një mozaik që as unë vetë nuk mund ta shoh të plotë. Në këtë kuptim, librat që kam harruar nuk janë humbur. Ata janë bërë pjesë e gjakut tim, e frymës time, e heshtjes sime.
E çuditshme është që njeriu nuk ushqehet vetëm nga kujtesa, por edhe nga harresa. Harresa nuk është boshllëk, por një formë tjetër mbijetese. Në të fshihet ajo që s’mund ta mbajmë gjithmonë të hapur në mendje, por që duhet të na shoqërojë në mënyrë të padukshme. Ashtu si buka që hamë nuk mbetet e paprekur në gojë, por tretet dhe kthehet në forcë, edhe librat treten e shndërrohen në karakter, në ndjeshmëri, në vizion.
Shkrimet e mia, ato që kam lënë në blloqe, në letra të vogla, në skuta të errëta ditarësh, nuk kanë qenë kurrë vetëm për të tjerët. Janë shpëtimi im. Janë dëshmia që unë ekzistova, se unë pashë, se unë ndjeva. Dhe nëse dikush diku i ka lexuar, atëherë një pjesë e imja ka kaluar në shpirtin e tij. Nuk ka lumturi më të madhe se kjo shkëmbesë e padukshme: të ushqehesh e të ushqesh.
Por pse e bëjmë këtë? Pse lexojmë, pse shkruajmë, pse mësojmë nga të tjerët e u japim të tjerëve mësime? Sepse njeriu është një qenie që nuk e duron zbrazëtinë. Pa fjalën, pa mendimin, pa ndarjen e përvojës, ne do të ngordhnim nga uria e shpirtit. Librat nuk janë thjesht tekste, janë mjete mbijetese. Ata na mësojnë si të durojmë vuajtjen, si të gëzojmë të voglën, si të kuptojmë madhështinë e thjeshtësisë. Ata na mësojnë se bota është shumë më e gjerë se rruga ku shkelim çdo ditë.
Dhe unë kam mësuar se gjithçka është një shkollë: vuajtja, humbja, heshtja, dashuria e paplotësuar, një shikim i humbur në dritaren e një të panjohuri, një fëmijë që qan në rrugë. Edhe këto janë libra, vetëm se nuk kanë kapak. Dhe ashtu si librat e vërtetë, edhe ato treten e bëhen pjesë e njeriut.
Ka ditë që më duket sikur jam një bibliotekë që ecën mbi dy këmbë. Brenda meje jetojnë mijëra zëra, e shumicën nuk i dalloj më. Por ata më flasin në mënyra të befta: në mënyrën si gjykoj një situatë, si zgjedh fjalët kur ngushëlloj një mik, si hesht kur më ofendojnë. Nuk është rastësi - janë gjurmët e atyre librave që “kam harruar”. Në të vërtetë nuk i kam harruar. Ata kanë zgjedhur të mos rrinë më në mendjen time, por të pushtojnë karakterin tim.
Kështu e kuptoj sot: librat dhe shkrimet nuk janë për t’u kujtuar, por për t’u jetuar. Një faqe e harruar nuk është humbje, por dëshmi se ajo faqe ka përfunduar punën e saj: ka mbjellë farën. Dhe fara nuk qëndron në letër, por në tokën e shpirtit.
E gjithë kjo më ka çuar tek një e vërtetë më e thellë: njeriu është një rrëfim. Ne nuk jemi vetëm trup e frymë, por edhe histori që nuk mbaron kurrë së rrëfyeri. Çdo libër që lexojmë, çdo fjalë që shkruajmë, është një fije e padukshme që na lidh me një univers më të madh se vetja. Dhe qëllimi ynë nuk është të mbajmë mend gjithçka, por të lejojmë që gjithçka të na ndryshojë pak e nga pak.
Mua nuk më intereson sa libra kam lexuar, sa faqe kam harruar, sa shkrime kam shkruar. Më intereson vetëm që unë sot jam një njeri që di të ndjej, të mendoj, të pyes, të dyshoj, të fal, të shpresoj. Dhe kjo mjafton për të ditur se çdo libër, çdo fjalë, çdo mësim, qoftë edhe i harruar, nuk ka qenë kot.
Sepse librat e vërtetë nuk mbahen në rafte. Ata mbahen në mënyrën si jeton. Dhe nëse unë jam ky që jam sot, është falë të gjitha atyre që lashë pas dhe që më formuan pa zhurmë, pa mburrje, pa kujtesë të përkryer. Si energji që më rrethojnë e më japin forcë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja më e madhe pse lexoj, pse shkruaj, pse jetoj: sepse e di që edhe kur unë të jem harruar, diçka nga unë do të mbetet tek të tjerët - jo si libër i ruajtur, por si shije, si dritë, si frymë. E kam kuptuar këtë gjë jo vetëm duke i lexuar librat e të tjerëve, por edhe duke parë jetën time. Shumë herë, gjatë ditëve të zakonshme, më vjen ndër mend një ndjenjë e çuditshme, një fjalë e thënë nga dikush vite më parë, një mësim që nuk e vura re në atë kohë, por që tani ka kuptim. Si kur lexon një libër, mbyll faqen e harron vargjet, por një ditë, në një situatë krejt tjetër, kupton se pikërisht ajo faqe të ka mësuar si të reagosh, si të heshtësh, si të mos dorëzohesh.
Kam kaluar periudha të vështira, ashtu si çdo njeri. Ka pasur netë kur nuk kam fjetur, kur mendja ime ka qenë si një libër i grisur, faqet e të cilit shpërndaheshin rrugëve të brendshme pa rend, pa kapitull. Por pikërisht aty kam kuptuar vlerën e atij ushqimi të padukshëm. Një fjali e harruar nga një autor i lashtë, një histori e thjeshtë e një njeriu të panjohur, një mendim i hedhur diku në një ditar - këto më kanë mbajtur gjallë. Më kanë kujtuar se nuk jam i vetëm, se njerëzit gjithmonë kanë luftuar me errësirën dhe kanë gjetur dritën, edhe kur nuk e shihnin.
Ndonjëherë e gjej veten duke menduar se edhe unë do të harrohem. Shkrimet e mia do të humbasin nëpër kohë, fjalët e mia do të treten si zhurma e lehtë e erës mes degëve. Por nuk më tremb kjo. Sepse e di që nëse një fjali, një ide, një mendim i imi do të bëhet pjesë e shpirtit të dikujt tjetër, edhe për pak çaste, atëherë unë kam jetuar dy herë.
Është e çuditshme si një njeri e sheh jetën e vet. Shpesh duket e mbushur me humbje: humb librat që ke lexuar, humb njerëzit që ke dashur, humb kohën që nuk kthehet. Por në të vërtetë, asgjë nuk humbet krejtësisht. Çdo gjë që kemi kaluar bëhet pjesë e jona, edhe kur kujtesa nuk e mban mend. Në këtë mënyrë, njeriu nuk është një qenie që jeton vetëm në të tashmen, por një qenie e mbushur me shtresa të padukshme kujtimesh, librash, fjalësh, përvojash. Dhe është kjo përzierje që na formon.
Shpesh i kthehem fletëve të mia të vjetra, shkrimeve që i kam bërë vite më parë. Disa nuk më pëlqejnë më, disa më duken të pafajshme, disa të padobishme. Por prapë, unë nuk i hedh poshtë. Sepse ato janë dëshmi të rrugës që kam bërë. Ashtu si një libër që e ke lexuar dikur dhe sot nuk të jep më të njëjtën ndjenjë, por prapë nuk e mohon ndikimin që pati atëherë.
Dhe nëse ka një qëllim në gjithë këtë udhëtim, është ky: të mos jetoj kot. Të mos lejoj që ajo që kam marrë nga librat, nga njerëzit, nga vuajtja, nga dashuria, të shuhet brenda meje pa i dhënë asgjë botës. Sepse kuptimi i çdo ushqimi është që të kthehet në energji. Ashtu si buka që ushqen trupin, edhe fjalët duhet të ushqejnë dikë tjetër, përndryshe humbin kuptimin.
Unë nuk jam thjesht lexues i librave, as thjesht shkrues i fjalëve. Unë jam një urë mes të kaluarës dhe të ardhmes. Gjithçka që kam marrë nuk është vetëm për mua, por për ata që do të vijnë pas meje, qoftë edhe një njeri i vetëm që më lexon e më kupton. Dhe kjo është arsyeja pse vazhdoj: sepse në çdo fjalë të harruar, në çdo libër të mbyllur, në çdo mendim të ndarë, fshihet mundësia që jeta të bëhet më e pasur, më e durueshme, më e vërtetë.
Pra, unë jam ky: një njeri që ka harruar shumë, por që është formuar nga ajo që ka harruar. Një njeri që nuk e di saktë çfarë ka dhënë, por e di që ka marrë shumë. Një njeri që nuk ka luksin të dijë ku do të përfundojnë fjalët e tij, por që ka besimin se ato nuk do të humbin kot.
Sepse librat, shkrimet, fjalët - nuk janë vetëm për të mbajtur mend. Janë për të ndërtuar njeriun. Dhe nëse unë jam ky që jam sot, është për shkak të tyre.
Kam lexuar shumë libra, kam shkruar me mijëra shkrime, kam mësuar nga të tjerët, por edhe të tjerët kanë mësuar prej meje. Shumë prej librave i kam harruar, por ato përsëri më kanë dhënë ushqimin që më kanë bërë ky që jam. Dhe pikërisht tek ky harrim i çuditshëm qëndron misteri i njeriut: ne harrojmë faqet, por mbajmë mend shijen; harrojmë fjalët, por na mbetet pesha e tyre në shpirt; harrojmë zërin e autorit, por ruajmë dridhjen që ai la në thellësinë tonë.
Leximi nuk është thjesht proces mendjeje, është një marrëdhënie intime me kohën dhe me vetveten. Çdo libër që kam mbajtur në duar ka qenë si një pasqyrë e përkohshme ku kam parë një version tjetër të vetes. Dhe kur pasqyra është thyer nga koha, copëzat e saj kanë mbetur të shpërndara brenda meje, duke krijuar një mozaik që as unë vetë nuk mund ta shoh të plotë. Në këtë kuptim, librat që kam harruar nuk janë humbur. Ata janë bërë pjesë e gjakut tim, e frymës time, e heshtjes sime.
E çuditshme është që njeriu nuk ushqehet vetëm nga kujtesa, por edhe nga harresa. Harresa nuk është boshllëk, por një formë tjetër mbijetese. Në të fshihet ajo që s’mund ta mbajmë gjithmonë të hapur në mendje, por që duhet të na shoqërojë në mënyrë të padukshme. Ashtu si buka që hamë nuk mbetet e paprekur në gojë, por tretet dhe kthehet në forcë, edhe librat treten e shndërrohen në karakter, në ndjeshmëri, në vizion.
Shkrimet e mia, ato që kam lënë në blloqe, në letra të vogla, në skuta të errëta ditarësh, nuk kanë qenë kurrë vetëm për të tjerët. Janë shpëtimi im. Janë dëshmia që unë ekzistova, se unë pashë, se unë ndjeva. Dhe nëse dikush diku i ka lexuar, atëherë një pjesë e imja ka kaluar në shpirtin e tij. Nuk ka lumturi më të madhe se kjo shkëmbesë e padukshme: të ushqehesh e të ushqesh.
Por pse e bëjmë këtë? Pse lexojmë, pse shkruajmë, pse mësojmë nga të tjerët e u japim të tjerëve mësime? Sepse njeriu është një qenie që nuk e duron zbrazëtinë. Pa fjalën, pa mendimin, pa ndarjen e përvojës, ne do të ngordhnim nga uria e shpirtit. Librat nuk janë thjesht tekste, janë mjete mbijetese. Ata na mësojnë si të durojmë vuajtjen, si të gëzojmë të voglën, si të kuptojmë madhështinë e thjeshtësisë. Ata na mësojnë se bota është shumë më e gjerë se rruga ku shkelim çdo ditë.
Dhe unë kam mësuar se gjithçka është një shkollë: vuajtja, humbja, heshtja, dashuria e paplotësuar, një shikim i humbur në dritaren e një të panjohuri, një fëmijë që qan në rrugë. Edhe këto janë libra, vetëm se nuk kanë kapak. Dhe ashtu si librat e vërtetë, edhe ato treten e bëhen pjesë e njeriut.
Ka ditë që më duket sikur jam një bibliotekë që ecën mbi dy këmbë. Brenda meje jetojnë mijëra zëra, e shumicën nuk i dalloj më. Por ata më flasin në mënyra të befta: në mënyrën si gjykoj një situatë, si zgjedh fjalët kur ngushëlloj një mik, si hesht kur më ofendojnë. Nuk është rastësi - janë gjurmët e atyre librave që “kam harruar”. Në të vërtetë nuk i kam harruar. Ata kanë zgjedhur të mos rrinë më në mendjen time, por të pushtojnë karakterin tim.
Kështu e kuptoj sot: librat dhe shkrimet nuk janë për t’u kujtuar, por për t’u jetuar. Një faqe e harruar nuk është humbje, por dëshmi se ajo faqe ka përfunduar punën e saj: ka mbjellë farën. Dhe fara nuk qëndron në letër, por në tokën e shpirtit.
E gjithë kjo më ka çuar tek një e vërtetë më e thellë: njeriu është një rrëfim. Ne nuk jemi vetëm trup e frymë, por edhe histori që nuk mbaron kurrë së rrëfyeri. Çdo libër që lexojmë, çdo fjalë që shkruajmë, është një fije e padukshme që na lidh me një univers më të madh se vetja. Dhe qëllimi ynë nuk është të mbajmë mend gjithçka, por të lejojmë që gjithçka të na ndryshojë pak e nga pak.
Mua nuk më intereson sa libra kam lexuar, sa faqe kam harruar, sa shkrime kam shkruar. Më intereson vetëm që unë sot jam një njeri që di të ndjej, të mendoj, të pyes, të dyshoj, të fal, të shpresoj. Dhe kjo mjafton për të ditur se çdo libër, çdo fjalë, çdo mësim, qoftë edhe i harruar, nuk ka qenë kot.
Sepse librat e vërtetë nuk mbahen në rafte. Ata mbahen në mënyrën si jeton. Dhe nëse unë jam ky që jam sot, është falë të gjitha atyre që lashë pas dhe që më formuan pa zhurmë, pa mburrje, pa kujtesë të përkryer. Si energji që më rrethojnë e më japin forcë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja më e madhe pse lexoj, pse shkruaj, pse jetoj: sepse e di që edhe kur unë të jem harruar, diçka nga unë do të mbetet tek të tjerët - jo si libër i ruajtur, por si shije, si dritë, si frymë. E kam kuptuar këtë gjë jo vetëm duke i lexuar librat e të tjerëve, por edhe duke parë jetën time. Shumë herë, gjatë ditëve të zakonshme, më vjen ndër mend një ndjenjë e çuditshme, një fjalë e thënë nga dikush vite më parë, një mësim që nuk e vura re në atë kohë, por që tani ka kuptim. Si kur lexon një libër, mbyll faqen e harron vargjet, por një ditë, në një situatë krejt tjetër, kupton se pikërisht ajo faqe të ka mësuar si të reagosh, si të heshtësh, si të mos dorëzohesh.
Kam kaluar periudha të vështira, ashtu si çdo njeri. Ka pasur netë kur nuk kam fjetur, kur mendja ime ka qenë si një libër i grisur, faqet e të cilit shpërndaheshin rrugëve të brendshme pa rend, pa kapitull. Por pikërisht aty kam kuptuar vlerën e atij ushqimi të padukshëm. Një fjali e harruar nga një autor i lashtë, një histori e thjeshtë e një njeriu të panjohur, një mendim i hedhur diku në një ditar - këto më kanë mbajtur gjallë. Më kanë kujtuar se nuk jam i vetëm, se njerëzit gjithmonë kanë luftuar me errësirën dhe kanë gjetur dritën, edhe kur nuk e shihnin.
Ndonjëherë e gjej veten duke menduar se edhe unë do të harrohem. Shkrimet e mia do të humbasin nëpër kohë, fjalët e mia do të treten si zhurma e lehtë e erës mes degëve. Por nuk më tremb kjo. Sepse e di që nëse një fjali, një ide, një mendim i imi do të bëhet pjesë e shpirtit të dikujt tjetër, edhe për pak çaste, atëherë unë kam jetuar dy herë.
Është e çuditshme si një njeri e sheh jetën e vet. Shpesh duket e mbushur me humbje: humb librat që ke lexuar, humb njerëzit që ke dashur, humb kohën që nuk kthehet. Por në të vërtetë, asgjë nuk humbet krejtësisht. Çdo gjë që kemi kaluar bëhet pjesë e jona, edhe kur kujtesa nuk e mban mend. Në këtë mënyrë, njeriu nuk është një qenie që jeton vetëm në të tashmen, por një qenie e mbushur me shtresa të padukshme kujtimesh, librash, fjalësh, përvojash. Dhe është kjo përzierje që na formon.
Shpesh i kthehem fletëve të mia të vjetra, shkrimeve që i kam bërë vite më parë. Disa nuk më pëlqejnë më, disa më duken të pafajshme, disa të padobishme. Por prapë, unë nuk i hedh poshtë. Sepse ato janë dëshmi të rrugës që kam bërë. Ashtu si një libër që e ke lexuar dikur dhe sot nuk të jep më të njëjtën ndjenjë, por prapë nuk e mohon ndikimin që pati atëherë.
Dhe nëse ka një qëllim në gjithë këtë udhëtim, është ky: të mos jetoj kot. Të mos lejoj që ajo që kam marrë nga librat, nga njerëzit, nga vuajtja, nga dashuria, të shuhet brenda meje pa i dhënë asgjë botës. Sepse kuptimi i çdo ushqimi është që të kthehet në energji. Ashtu si buka që ushqen trupin, edhe fjalët duhet të ushqejnë dikë tjetër, përndryshe humbin kuptimin.
Unë nuk jam thjesht lexues i librave, as thjesht shkrues i fjalëve. Unë jam një urë mes të kaluarës dhe të ardhmes. Gjithçka që kam marrë nuk është vetëm për mua, por për ata që do të vijnë pas meje, qoftë edhe një njeri i vetëm që më lexon e më kupton. Dhe kjo është arsyeja pse vazhdoj: sepse në çdo fjalë të harruar, në çdo libër të mbyllur, në çdo mendim të ndarë, fshihet mundësia që jeta të bëhet më e pasur, më e durueshme, më e vërtetë.
Pra, unë jam ky: një njeri që ka harruar shumë, por që është formuar nga ajo që ka harruar. Një njeri që nuk e di saktë çfarë ka dhënë, por e di që ka marrë shumë. Një njeri që nuk ka luksin të dijë ku do të përfundojnë fjalët e tij, por që ka besimin se ato nuk do të humbin kot.
Sepse librat, shkrimet, fjalët - nuk janë vetëm për të mbajtur mend. Janë për të ndërtuar njeriun. Dhe nëse unë jam ky që jam sot, është për shkak të tyre.
(23)
Kujto...
Ka shpirtra të burgosur nëpër vite, si ai i Gjergj Fishtës, i cili pa të digjen veprat e tij, por vargjet e tij fluturuan mbi hekurat e censurës si zogj që nuk njohin pranga.
Ka trupa të lirë nëpër burgje, si ata të kreshnikëve të maleve, që edhe pse i lidhën me zinxhirë, i ruajtën këngët si thesare të çmuara. Sepse një këngë që këndohet në dhimbje është një dritë që nuk shuhet.
Migjeni shkroi për “skllavin e bukës”, për ata që ecnin të lirë rrugëve, por shpirti i tyre ishte i burgosur nga uria, padrejtësia dhe varfëria. A nuk është ky burg më i rëndë se çdo qeli?
Në kohët e diktaturës, trupat e shumë shqiptarëve u futën në burgje, në Spaç, në Burrel, në Tepelenë, por shpirtrat e tyre krijuan poezi të fshehta, lutje të rralla, dhe kujtime që nuk i mposhti dot asnjë dhunë.
Dhe më larg, në botë, kujtojmë Sokratin që piu helmin për të mos tradhtuar të vërtetën. Ai ishte në burg me trup, por liria e tij e brendshme u bë fener për brezat që erdhën pas tij.
Kujto Nelson Mandelën, që kaloi 27 vjet në burg, por shpirti i tij ishte më i lirë se gjithë ata që e mbanin të mbyllur. Kur doli, nuk solli hakmarrje, por pajtim sepse ai kishte thyer zinxhirët e brendshëm shumë përpara se të thyheshin dyert e burgut.
Kujto edhe Dostojevskin, që e njohu burgun e Siberisë, por aty shkroi me shpirtin e tij romanet që më pas zbuluan burgjet e brendshme të gjithë njerëzimit: fajin, pendimin, shpresën, dashurinë, mëkatin dhe faljen.
Kujto Prometeun, mitin e vjetër grek: ai u lidh me zinxhirë, shqiponja i gërryente mëlçinë, por shpirti i tij mbeti i lirë sepse nuk e hoqi kurrë zjarrin nga duart e njerëzimit. Çdo mit është një dëshmi se trupi mund të vuajë, por shpirti që sakrifikon për një ideal nuk robërohet.
Kujto edhe Naim Frashërin, që në mërgim shkroi për lirinë e Atdheut. Ai jetoi larg vendit, por shpirti i tij ishte i lirë në vargje, në këngët që u bënë flamur për një komb të tërë.
Kujto Jeronim De Radën, që edhe në dhe të huaj shkroi për Shqipërinë si për një dashuri të burgosur, një mëmëdhe që rënkonte, por që jetonte e lirë në zemrat e bijve të tij.
Kujto edhe Martin Luter Kingun, që në burgjet e Amerikës shkroi “Letra nga burgu i Birmingamit”, një letër që nuk ishte letër, por një dritare drejt një bote më të drejtë.
Kujto edhe At Zef Pllumin, që kaloi dekada në burg, por kur doli, shkroi “Rrno vetëm për me tregue”. Ky titull është dëshmi se shpirti që duron, që ruan kujtesën, që nuk dorëzohet, është më i lirë se çdo pushtet që do ta fshijë.
Kujto Kadarenë, i cili mes kufizimeve dhe censurës krijoi romane që flisnin me metafora për burgun kolektiv të një shoqërie. “Pallati i ëndrrave” nuk ishte thjesht një libër, por një pasqyrë ku shpirti i tërë popullit shihte se si ëndrrat mund të kthehen në pranga.
Kujto Shekspirin, që në qelinë e Hamletit vendosi një nga të vërtetat më të mëdha: “Danimarka është një burg”. Dhe në këtë fjali nuk fshihet vetëm një mbretëri, por e gjithë bota kur njeriu humbet lirinë e brendshme.
Kujto Eseninin, poetin rus, që edhe pse i lirë të udhëtonte e të pinte nëpër kafenetë e Moskës, mbeti i burgosur nga melankolia, nga plagët e shpirtit të tij të lodhur, derisa liria e jashtme nuk i mjaftoi më.
Kujto Sabatahin shqiptar të internuar, burrat e grave që kaluan në kampet e Myzeqesë; ata mbollën grurë me duar të lidhura, por në mendjen e tyre rriteshin fushat e lirisë që nuk mund t’i shkelte askush.
Kujto Homerin, që i verbër, eci i lirë nëpër qytete duke kënduar “Iliadën” dhe “Odisenë”. Ai nuk kishte sy për të parë botën e jashtme, por shpirti i tij pa më shumë se çdo tjetër. Verbëria e trupit nuk e burgosi, sepse imagjinata ishte një univers pa pranga.
Kujto Ali Pashën, që u rrethua nga armiqtë, nga intrigat, nga gjakderdhjet, dhe përfundoi i vrarë. Ai kishte pushtet e pasuri, por shpirtin e tij nuk e gjeti kurrë të lirë. Sepse pushteti pa paqe është burg më i rëndë se çdo kështjellë.
Kujto Frantz Kafkën, që shkroi “Procesin” e “Kështjellën”. Ai eci i lirë në rrugët e Pragës, por shpirti i tij ishte i mbyllur në labirintet e një bote absurde ku njeriu nuk gjen kurrë një gjykim të drejtë. A nuk është ky burg modern, që e përjetojmë ende?
Kujto Lasgush Poradecin, që jetoi shpesh i heshtur, i përjashtuar, i harruar. Por në vargjet e tij liria shndërrohej në liqenin e Pogradecit, në dritën e hënës, në metafora që askush nuk mund t’i burgoste.
Kujto të rinjtë shqiptarë që u hodhën nëpër dete për të gjetur një liri tjetër. Shumë prej tyre e lanë trupin në dallgë, por shpirti i tyre mbeti si thirrje që ende sot e kujtojmë. Sepse burg nuk është vetëm qelia, por edhe kufiri i dhimbshëm i një vendi pa shpresë.
Historia dhe letërsia tregojnë të njëjtën gjë: burgjet e vërteta nuk maten me hekur e beton, por me frikën, me censurën, me mungesën e guximit për të thënë të vërtetën. Burgjet ndryshojnë me kohën, por shpirti i njeriut i njeh të gjitha. Dje ishte hekuri dhe zjarri, sot është teknologjia dhe indiferenca, nesër do të jetë ndoshta harrimi dhe mungesa e dashurisë.
Dhe kur i lexojmë këta shembuj, kuptojmë se çdo brez ka burgjet e veta, dhe çdo shpirt duhet të zgjedhë: të mbetet rob i plagëve, apo të çlirohet duke i kthyer plagët në dritë.
Liria është një akt heroizmi i brendshëm. Ajo fillon aty ku njeriu vendos të mos i nënshtrohet dhunës së padukshme të frikës, të mos jetë rob i urrejtjes, i hakmarrjes, i heshtjes..
Liria gjithmonë ka një çmim. Ajo kërkon të përballesh me dhimbjen, të mos kthehesh rob i saj, të ecësh edhe kur të rrëzojnë, të falësh edhe kur nuk të falin, të shpresosh edhe kur gjithçka duket e humbur.
Dhe ndoshta, më e madhja e lirive është ajo që ruhet brenda shpirtit edhe kur bota përreth të burgos: liria për të menduar, për të ëndërruar, për të dashur, për të besuar.
(24)
Ka shpirtra të burgosur nëpër vite, që edhe kur ecin të lirë mbi tokë, mbeten të mbyllur në qeli të padukshme të kujtesës, fajit, frikës dhe plagëve të pashëruara.
Ka trupa të lirë nëpër burgje, që edhe mes mureve të ftohta e hekurave të ndryshkur, ruajnë një qiell të brendshëm ku askush nuk mund t’ua mbyllë horizontin.
Historia e njerëzimit është një vazhdimësi burgjesh: disa me pranga hekuri, disa me pranga mendimesh, disa me pranga zakonesh e dogmash. Shumë herë njerëzit kanë ecur të lirë vetëm me këmbë, por jo me shpirt.
Liria nuk është një derë që hapet me çelës; është një gjendje e brendshme, një betejë e vazhdueshme mes frikës dhe guximit, mes fajit dhe faljes, mes harrimit dhe kujtimit.
Shumë prej nesh mbartin burgje të heshtura: një fjalë që nuk u tha kurrë, një ëndërr që u vra para se të lindte, një dashuri që mbeti pezull në ajër, një plagë që nuk guxuam ta preknim.
Ka njerëz që dalin çdo mëngjes në dritën e diellit, por brenda tyre ecin në errësirën e korridoreve të ngushta të vetmisë. Ata janë të dënuar me të kaluarën, me mungesat, me gabimet që nuk munden t’i falin vetes.
Dhe ka të tjerë që mbyllen në qeli, por nga aty shohin më shumë se ne që jemi jashtë: ata lexojnë qiellin nga një copë dritareje, ata dëgjojnë frymën e tokës përmes një grilë hekuri, ata gjejnë në vetminë e tyre një botë të pasur, ku fjala "burg" shndërrohet në një mësim mbi durimin.
Shpirti që di të jetë i lirë, nuk e sheh veten si viktimë të rrethanave. Ai e sheh vuajtjen si një shkollë, plagën si një librari të hapur, burgun si një provë që i tregon se sa e brishtë është materia dhe sa i fuqishëm është mendimi.
Ne jetojmë mes dy skajeve: mes mureve që ndërton shoqëria dhe mureve që ndërton vetja. Dhe shpesh, muret e vetes janë më të forta se muret e gurit. Askush nuk të mbyll aq fort sa frika jote, fajet e tua, dyshimet e tua.
Historia na ka mësuar se edhe kombet burgosen. Ka qytete të mbetura peng në kohë, ka popuj që mbartin në shpirt hekurat e pushtimeve, ka breza të tërë që lindin me plagën e humbjes dhe me mallin e një lirie që nuk e kanë njohur kurrë.
Por edhe kombet, si individët, e gjejnë fuqinë të ringjallen. Sepse shpirti i lirë është i përjetshëm: atë nuk e ndal dot as tirani, as dhuna, as uria. Ai fshihet në këngë, në poezi, në gjuhë, në kujtesën e nënave, në pëshpërimat e fëmijëve.
Ka një burg më të rrezikshëm se çdo gjë tjetër: burgu i ndiferencës. Kur njeriu e sheh padrejtësinë dhe hesht, kur e sheh dhimbjen dhe kthen kokën, kur e di të vërtetën dhe e fsheh, atëherë ai bëhet i burgosuri më i rëndë i vetvetes.
Liria kërkon guxim. Të çlirohesh nga faji yt kërkon më shumë forcë se të çlirohesh nga një derë hekuri. Të thyesh zinxhirët e mendimeve të errëta është më e vështirë se të thyesh zinxhirët e një qelie.
Ka trupa që plaken në burgje, por shpirti i tyre mbetet i ri, sepse e ruajnë aftësinë për të shpresuar. Dhe ka trupa që plaken të lirë, por shpirti u bëhet i vjetër, sepse harruan të ëndërrojnë.
Njeriu është një udhëtar mes burgjeve dhe lirive. Ai mëson se dhimbja mund ta burgosë, por vetëm dashuria e çliron. Ai kupton se historia mund ta robërojë, por kujtimi dhe mësimi prej saj mund ta bëjë më të fortë.
Liria nuk dhurohet; ajo fitohet çdo ditë. Fitohet kur njeriu zgjedh të mos e mbysë fjalën e drejtë. Fitohet kur zgjedh të mos dorëzohet para ankthit. Fitohet kur zgjedh të falë, edhe kur plagët janë të freskëta.
Dhe ndoshta, mësimi më i madh është ky: jeta është një burg i përkohshëm dhe një liri e përjetshme. Çdo njeri ecën me pranga të dukshme ose të padukshme, por edhe me çelësin që hap portën e brendshme.
Shpirti që e gjen këtë çelës nuk mbetet kurrë i burgosur. Sepse edhe në mes të errësirës, ai mban brenda vetes një qiell me yje që nuk i shuhet kurrë.
(25)
Fuqia e fjalës
“Kur njerëzit ndalojnë së foluri, fillojnë gjëra shumë të këqija. Kur çiftet ndalojnë së foluri, ndodh divorci. Kur qytetërimi ndalon së foluri, shpërthen lufta civile. Kur ti ndalon së pasuri një lidhje njerëzore me dikë me të cilin nuk je dakord, bëhet shumë më e lehtë të duash të ushtruar dhunë ndaj atij grupi.”
Dialogu është ura që lidh brigjet e ndryshme të shpirtit dhe mendjes sonë. Kur ajo urë thyhet, njerëzit mbeten të izoluar, të frikësuar dhe të gatshëm të shohin tjetrin jo më si njeri, por si armik. Heshtja nuk është gjithmonë paqe; ndonjëherë ajo është preludi i një tragjedie.
Mjafton të kujtojmë historinë: kur dialogu mes Athinës dhe Spartës pushoi, shpërtheu lufta e Peloponezit, një nga më të përgjakshmet e botës antike. Kur mbretërit, diplomatët dhe popujt e Evropës ndaluan së foluri me njëri-tjetrin, nisi Lufta e Parë Botërore, një kasaphanë e paparë deri atëherë. Edhe më tragjikisht, kur kombet nuk deshën të uleshin në një tryezë bisedimi, Lufta e Dytë Botërore përplasi njerëzimin në humnerën më të errët të historisë së tij. Çdo herë, heshtja u bë terreni ku rriteshin urrejtja, mosbesimi dhe dhuna.
Në jetën e përditshme kjo është po aq e vërtetë. Një çift që ndalon së komunikuari, nuk është thjesht një çift që hesht, por dy zemra që fillojnë të largohen si ishuj që shkëputen nga kontinenti. Mungesa e fjalës lind keqkuptim, keqkuptimi lind dyshim, dhe dyshimi, në heshtjen e tij, kthehet në armiqësi. Kështu ndodh edhe në miqësi, në familje, në shoqëri - aty ku mungon dialogu, fillon të rrënjoset ftohtësia dhe rrënohet besimi.
Psikologjikisht, komunikimi është oksigjeni i marrëdhënieve. Njeriu nuk ka nevojë vetëm për bukë e ujë, por edhe për fjalë që lidhin shpirtin me shpirtin. Një fjalë e thënë me dhembshuri shëron, një fjalë e thënë me urrejtje plagos, por mungesa totale e fjalës është vdekja e lidhjes. Në atë boshllëk lind fantazia e errët: tjetri nuk shihet më si njeri i gjallë me emocione dhe dhimbje, por si një figurë e mjegullt që mund të demonizohet dhe shkatërrohet. Kështu lindin krimet më të mëdha të njerëzimit.
Filozofikisht, njeriu është një qenie dialoguese. Sokrati e ngriti gjithë metodën e tij mbi pyetjen dhe përgjigjen. Ai e dinte se e vërteta nuk lind nga heshtja, por nga përplasja e mendimeve, nga guximi për të dëgjuar edhe atë që nuk na pëlqen. Heshtja absolute është varr, ndërsa fjala është gjallëri. Një shoqëri që nuk flet, nuk pyet dhe nuk dëgjon, është një shoqëri që ka nisur rrugën drejt shkatërrimit.
Strategjikisht, fuqia e komunikimit është më e madhe se fuqia e armëve. Një fjalë e mençur ka ndalur gjakderdhje, një bisedë e thjeshtë ka shpëtuar kombe nga lufta, një dialog i hapur ka sjellë paqe aty ku sundonte vdekja. Historia njeh figura që kanë fituar paqe jo me ushtri, por me fjalë: Nelson Mandela, Gandhi, Martin Luther King. Ata kuptuan se të flasësh me armikun tënd, edhe kur zemra të thotë të urresh, është akti më i lartë i humanitetit.
Në thelb, duhet të dini: mos lejoni që heshtja të bëhet mur. Le të jetë fjala ura. Sepse përtej çdo debati, përtej çdo mosmarrëveshjeje, përtej çdo konflikti, ekziston një e vërtetë e patjetërsueshme - ne jemi njerëz, me të njëjtin gjak, me të njëjtën etje për dashuri dhe paqe. Dhe vetëm duke folur, duke dëgjuar dhe duke parë njëri-tjetrin si qenie njerëzore, mund të shmangim humnerat që historia na i ka treguar me aq gjak dhe dhimbje.
Pyetja që duhet të shtrojmë nuk është thjesht: “Pse je këtu?”
Përgjigjja e vërtetë është: “Jam këtu që të flasim. Sepse fjalët mund të shpëtojnë jetë. Sepse dialogu është arma më e fuqishme që kemi kundër shkatërrimit.
Shkrimtarët e mëdhenj e kanë ditur këtë prej kohësh. Dostojevski, në romanet e tij, na e mëson se njeriu nuk është vetëm një trup, por një labirint mendimesh dhe emocionesh që bëhet i dukshëm vetëm kur gjen guximin të flasë. Pa fjalë, personazhet e tij do të mbeteshin hije të heshtura, të kapura në errësirën e tyre. Por përmes dialogut, edhe krimineli më i ftohtë shfaqet si njeri me plagë, me kujtime, me mall, me nevojë për kuptim.
Shekspiri, mjeshtri i dramës, i ngriti tragjeditë e tij mbi keqkuptime që lindin nga mungesa e komunikimit. Mjafton të kujtojmë “Otellon”: një fjalë e munguar, një dialog i prishur, një keqkuptim i lënë të rritet, dhe dashuria më e fuqishme kthehet në xhelozi, pastaj në vrasje. Heshtja e shkatërroi dashurinë më të madhe, duke na kujtuar se një fjalë e thënë me kohë mund të shpëtojë zemra e jetë.
Edhe Kadare, në letërsinë shqiptare, na ka lënë mesazhin e heshtjes së rrezikshme. Në “Kështjellën”, heshtja midis dy ushtrive nuk është paqe, por një pritje e ngarkuar me frikë e urrejtje. Kur nuk ka dialog, kështjella mbyllet, dhe në muret e saj rritet ankthi i shkatërrimit të pashmangshëm. Heshtja nuk shpëton, vetëm e vonon përplasjen.
Por fjala, në të gjitha këto shembuj, është gjithmonë çelësi. Fjala është si një dritare që hapet në një dhomë të mbyllur me tym. Në momentin kur e hap, hyn fryma, hyn drita, hyn shpresa. Ndoshta kjo është arsyeja pse filozofët e lashtësisë e lidhnin dialogun me vetë qenien. Platoni nuk shkroi kurrë traktate, por dialogë, sepse e dinte se e vërteta nuk është një monolog i ngurtë, por një bisedë që lind nga përplasja e mendimeve.
Dhe nëse e shohim me sy psikologjik, dialogu është terapia më e vjetër dhe më e fuqishme. Një nënë e qetëson fëmijën e saj me fjalë të buta. Një mik na i shëron plagët e shpirtit tonë vetëm duke dëgjuar dhe duke thënë: “Të kuptoj.” Një psikanalist e ngriti të gjithë shkencën mbi këtë: Freud, Jung, të gjithë e kuptuan se njeriu gjen shërim vetëm kur flet dhe kur dëgjohet. Heshtja, përkundrazi, e sëmur shpirtin, e mbyll njeriun në burgun e vet.
Në planin strategjik, historia e popujve na tregon të njëjtën gjë. Pa dialog, urat bien dhe muret ngrihen. Berlini, për dekada, u bë simboli i një bote të ndarë, sepse mungoi komunikimi mes dy sistemeve. Por në momentin që dialogu u rikthye, muret ranë. Kjo është forca e fjalës. Ajo që armët nuk arritën dot ta shkatërronin, e shkatërroi një fjali e thënë në kohën e duhur.
Pra, njeriu duhet ta kuptojë se fjala nuk është thjesht tingull. Është dritë. Është urë. Është ilaç. Është mburojë. Dhe më shumë se gjithçka tjetër, është shenjë e humanitetit tonë njerëzor që na dallon nga speciet e tjera. Sepse kur flasim, ne kujtojmë njëri-tjetrin si njerëz. Por kur heshtim, harrojmë. Dhe harresa është rrënja e çdo tragjedie.
Prandaj, mos e lini heshtjen të bëhet mbret. Mos i lini fjalët të vdesin në buzë. Flisni, edhe kur nuk bini dakord. Flisni, edhe kur dhemb. Flisni, sepse fjala është fillimi i paqes dhe pa fjalë, njeriu kthehet në bishë.
(26)
Zënkat në çift janë provë e dashurisë, jo fundi i saj
Ka njerëz që besojnë se dashuria është një udhëtim i qetë, një shteg ku gjithçka lulëzon pa pengesa, ku fjalët rrjedhin si burim i pastër dhe zemrat kuptohen pa asnjë ngërç. Por jeta nuk njeh përralla të tilla. Dashuria e vërtetë nuk është një lule që rritet vetëm nën rrezet e diellit, por një pemë që qëndron edhe nën stuhira. Zënkat në çift nuk janë shenjë e shkatërrimit, por dëshmi se dy shpirtra janë ende gjallë, ende të përfshirë, ende të ndjeshëm ndaj njëri-tjetrit. Zënka është rrjedhojë e afërsisë. Sa më afër që jemi, aq më shumë prekim plagët e tjetrit, aq më shumë na dhembin fjalët, gabimet, harresat, mospërputhjet. Por kjo nuk është arsye për të hequr dorë. Përkundrazi, është thirrje për të mësuar durim, për të kultivuar mirëkuptim, për të zbuluar thellësinë e dashurisë përtej sipërfaqes së emocioneve të çastit. Historia është plot me shembuj ku durimi dhe toleranca kanë shpëtuar marrëdhënie që, në pamje të parë, dukeshin të pamundura. Sokrati, i cili shpesh ironizohej për grindjet me gruan e tij Ksantipën, thoshte se durimi me një bashkëshort të vështirë është stërvitja më e madhe e shpirtit. Dhe ndoshta ai kishte të drejtë: një njeri që mëson të përballojë stuhitë në shtëpinë e tij, më pas bëhet më i fortë për të përballuar botën. Në traditat e Lindjes, mësuesit shpirtërorë i këshillonin çiftet t'i shihnin zënkat si pasqyrë: ajo që të lëndon tek tjetri është shpesh ajo që nuk e ke shëruar tek vetja. Prandaj, në vend që të shohim te zënka një armik, le ta shohim si një mësues. Ajo na mëson ku jemi të brishtë, ku jemi të papjekur, ku kemi nevojë për më shumë dritë dhe maturi. Psikologjia moderne po ashtu pohon se konfliktet janë të pashmangshme, por mënyra si i menaxhojmë ato përcakton fatin e lidhjes. Çiftet që zgjedhin dialogun në vend të heshtjes, faljen në vend të hakmarrjes, dhe përqafimin pas lotëve, janë ata që kalojnë dekada bashkë, duke ndërtuar një histori që nuk thyhet nga një grindje. Në thelb, dashuria është një akt i përditshëm zgjedhjeje. Nuk është ndjenjë e përhershme pa re, por një përkushtim i vetëdijshëm për të thënë: “Edhe sot, pavarësisht fjalëve të ashpra, pavarësisht mospërputhjeve, pavarësisht dobësive të tua dhe të miat, unë zgjedh të qëndroj. Zgjedh të dua.” Po të mos ishin zënkat, dashuria do të mbetej një fantazi naive, pa forcë, pa thellësi. Është nëpër sprovat e vogla e të mëdha që provohet sa vlen një lidhje. Çdo njeri ka të metat e veta, veset, dobësitë, plagët e së shkuarës. Të duash do të thotë t’i pranosh ato, jo të ikësh prej tyre. Nëse çiftet do ta pranonin këtë të vërtetë të thjeshtë, ndoshta shumë dashuri nuk do të merrnin fund kot, për një fjalë të ashpër, për një ditë të keqe, për një mospërputhje që mund të zgjidhej me durim. Sepse dashuria nuk është të mos zihesh kurrë, por të dish të rikthehesh tek përqafimi edhe pasi je zënë. Në fund të ditës, zënkat janë provë e lidhjes, jo varri i saj. Të falësh dhe të duash sërish është fitorja më e madhe që dy zemra mund t’i japin vetes.
(27)
Të vuash dhe të bësh gjithçka për vëmendje
Është e çuditshme si vuajtja, dikur një përvojë intime, e fshehtë, shpesh e mbajtur brenda mureve të heshtjes, është kthyer sot në një monedhë këmbyese për vëmendjen e të tjerëve. Njeriu modern nuk qan më vetëm për t’u çliruar, por shpesh qan për t’u parë. Ai nuk thërret më nga brenda shpirtit, por nga kamera e telefonit, duke e transmetuar dhimbjen sikur të ishte një spektakël publik. Në rrjetet sociale, çdo lot bëhet postim, çdo zhgënjim status, çdo plagë fotografi. Kjo nuk është më dhimbje e shëruar nga vetmia, por dhimbje e riprodhuar nga audienca. Në vend që njeriu të gjejë ngushëllim, ai gjen një “like”. Në vend të një përqafimi të ngrohtë, merr një koment: “qëndro i fortë”. Në vend të një mikut që i mban dorën, ka një turmë virtuale që e shikon dhe kalon më tej. Dhe ky është paradoksi i kohës sonë: sa më shumë e bëjmë publike dhimbjen, aq më të vetmuar bëhemi. Por nuk ndodh vetëm në botën virtuale. Edhe në marrëdhënie, shumë njerëz e përdorin dhimbjen si mjet për të marrë kontrollin ose për të fituar dashuri. Ata e dramatizojnë mungesën, e zmadhojnë zhgënjimin, e rikthejnë vazhdimisht plagën, vetëm e vetëm që të mbeten qendra e vëmendjes. Dashuria kthehet në mëshirë, kujdesi kthehet në detyrim, dhe lidhja humb autenticitetin. Në të vërtetë, kjo etje për vëmendje ka rrënjë më të thella. Ajo lind nga frika e braktisjes, nga ankthi i të qenit i padukshëm, nga boshllëku i brendshëm që nuk di si të mbushet. Njeriu që nuk e di kush është, kërkon të bëhet dikush në sytë e të tjerëve. Dhe kur nuk arrin përmes suksesit, arrin përmes dhimbjes. Sepse dhimbja, ndryshe nga lumturia, është më e besueshme, më e prekshme, më e vështirë për t’u mohuar. Por çfarë ndodh me atë që vërtet vuan? Ai që në heshtje përballet me plagët, që nuk e kthen dhimbjen në teatër, që nuk kërkon asgjë përveç qetësisë? Ky është njeriu që nuk shihet, sepse nuk bërtet. Por pikërisht tek ai qëndron e vërteta e vuajtjes: në përballjen e fshehtë, në heshtjen që nuk kërkon duartrokitje. Vuajtja nuk është për t’u treguar. Është për t’u kapërcyer. Nuk është për të marrë duartrokitje, por për të gjetur kuptim. Dhe sa më shumë që e përdorim si maskë për të fituar vëmendje, aq më shumë e humbasim mundësinë për t’u shëruar prej saj. A nuk është, pra, tragjike të shndërrosh dhimbjen në një lojë, kur në fakt ajo është porta më e thellë për të hyrë në thelb të vetes? Dhe pyetja e fundit mbetet: a duam vërtet të shërohemi nga vuajtja, apo duam vetëm të shfaqemi duke vuajtur?
(28)
Asnjëherë
Asnjëherë mos e lidh zemrën me dikë që është i përkohshëm. Sepse e përkohshmja ka aromën e një stine që s’kthehet më, dhe zemra nuk është bërë për ta ndarë veten në fragmente kohe. Ajo është si një tempull që kërkon përjetësi, jo premtime që thyhen me erën e parë. Mos e var dashurinë në degën e një peme që do t’i bien gjethet, sepse do të mbetesh zhveshur nën shiun e kujtimeve.
Asnjëherë mos shpreso diçka që nuk është në dorën e njeriut. Shpresa e vërtetë buron nga Zoti, nga ajo forcë që i jep frymë çdo gjëje që jeton. Ajo që është jashtë kontrollit tënd, mos e ushqe me ankth. Sepse ka gjëra që ndodhin për të të mësuar durimin, dhe të tjera që nuk ndodhin për të të shpëtuar nga një rrugë që nuk është jotja.
Asnjëherë mos beso diku që është një rrugë kalimtare. Sepse nëpër rrugë të tilla humbasin shumë shpirtëra, duke kërkuar qëndrueshmëri në kalimtarë. Mos harro, ka vende ku njeriu qëndron vetëm për t’u kuptuar se s’duhej të qëndronte kurrë. Disa rrugë janë prova, jo destinacion.
Asnjëherë mos u trishto nga humbja e cila nuk ishte për ty. Sepse jo çdo humbje është dënim - ndonjëherë është shpëtim. Njerëzit, mundësitë, madje dhe ëndrrat largohen për të lënë vend për diçka më të thellë, më të drejtë, më me kuptim. Mos u mbyll në varrin e kujtimeve, kur jeta të fton të ringjallesh me kuptim të ri.
Asnjëherë mos u tremb nga jeta e cila përfundon nga çasti në çast. Sepse frika s’e zgjat jetën, por vetëm e zvogëlon atë që mund të ndjesh. Jeta nuk matet me vite, por me çaste ku ishe i gjallë me shpirt, ku dashurove pa masë, fale pa kusht dhe heshtje tënden e mbushe me kuptim.
Asnjëherë mos u gëzo tepër për diçka të cilën nuk ja di përfundimin. Gëzimi i tepërt është si një dritë e fortë që të verbëron, dhe shpesh, ajo që sot duket bekim, nesër mund të jetë mësim. Prandaj, gëzohu me urtësi, me mirënjohje, pa harruar se gjithçka që jepet, mund edhe të merret.
Asnjëherë mos u zemëro për diçka që të ndodhi kur s’ja di urtësinë. Sepse çdo sprovë fsheh në thellësi një mesazh që vetëm koha mund ta lexojë. Zemërimi të verbon, ndërsa durimi të ndriçon. Ndoshta ajo që të lëndoi sot, do të të shpëtojë nesër nga një plagë më e thellë.
Asnjëherë mos u kreno për diçka për të cilën mund të poshtërohesh një ditë. Krenaria pa thellësi është si një frymë ere që ngrihet për t’u zhdukur. Çdo gjë që njeriu ka, mund ta humbasë. Vetëm përulësia dhe urtësia janë thesaret që s’i prek as koha, as vdekja.
Asnjëherë mos harro të llogaritësh veten para se të llogaritesh një ditë. Sepse drejtësia e shpirtit është më e ashpër se çdo gjykatë. Bëj bilancin tënd çdo mbrëmje: çfarë ke dhënë, çfarë ke lënë pas, çfarë plagësh ke hapur, dhe çfarë plagësh ke shëruar. Sepse çdo frymëmarrje është një borxh që duhet kthyer me mirësi.
Mbi të gjitha, kurrë mos harro, se vdekja është më afër se çdo gjë që ti planifikon të bësh...!
Ajo s’është frikë, por këshillë - përkujtim që të jetosh me kujdes, me dritë, me dashuri të pastër. Mos e shtyj jetën për nesër, sepse ndoshta nesër është një ëndërr që mund të mos zgjohet më. Prandaj jeto sot, me shpirt të qetë dhe zemër të kthjellët, që kur të vijë fundi, të mos ndihesh i papërgatitur, por i plotësuar.
(29)
Biblioteka e kohës
Brenda një qyteti që tashmë nuk njihet as në harta, ndodhej një ndërtesë e vjetër me dritare të errëta, që ndizej vetëm natën. Nuk kishte emër në derë, por kush e kishte ndjerë ndonjëherë mallin e vërtetë për fjalën, e gjente vetë rrugën. Për mua quhej “Biblioteka e Kohës”.
Ajo nuk ruante libra si gjithë bibliotekat e tjera. Nuk kishte as katalogë, as numra reference. Çdo faqe ishte fryma e dikujt që kishte shkruar me shpirt, çdo rresht ishte një zë i veçantë që s’mund të vdiste kurrë. Dhe megjithatë, çdo mëngjes, një pjesë e kësaj biblioteke zhdukej pa gjurmë, sikur drita e diellit po perëndonte kujtimet e saj.
Bibliotekari, një burrë plak me sy që dukeshin si dy pasqyra të stuhishme, ishte i vetmi që e kuptonte këtë shuarje. Ai nuk kishte emër, sepse ishte më shumë se njeri - ishte rojtari i shpirtrave njerëzorë, i fjalëve që lindin dhe vdesin, i ndjenjave që prehen mes faqeve. Çdo mbrëmje ecte mes rafteve dhe dëgjonte zërat e librave që përshpërisnin mes tyre: disa psherëtinin me mall, disa qanin si fëmijë të humbur, disa heshtnin nga lodhja e moskuptimit. Dhe çdo mëngjes, kur hapte sytë, një zë më pak i përgjigjej.
Në fillim mendoi se koha i tret librat e dobët. Por më vonë kuptoi diçka të tmerrshme: koha po treste librat e vërtetë, ata që kishin shpirt, për t’u lënë vend krijimeve të reja - të shkruara pa ndjesi, pa dhimbje, pa substancë. Librat e rinj nuk hynin më nga dera, ata lindnin vetë si kërpudha që dalin pas shiut, të mbuluar nga pluhuri i ekranit. Në kopertinat e tyre shkëlqente gjithçka që mungonte në përmbajtje. Dhe kur i hapte, faqet ishin të mbushura me fjalë të vdekura që s’kishin frymë, që nuk digjeshin brenda shpirtit, që nuk digjnin askënd.
Një natë, ndërsa ecën nëpër korridoret e errëta, biblioteka filloi të dridhej. Nga thellësia e saj, u dëgjua një psherëtimë që s’ishte as erë, as zë:
“Fjala po vdes... sepse nuk dashurohet më.”
Bibliotekari ndali frymën. Ishte vetë zëri i bibliotekës. Ajo po shuhej ngadalë, si një yll që harrohet në qiellin e mbingarkuar me drita të rreme.
Në mëngjes, një vajzë hyri në bibliotekë. Kishte duar të zbehta dhe sy të etur për diçka që nuk dinte si ta quante. Ajo kërkoi një libër - “Librin e babait tim”, tha. “Ishte poet, por askush s’e përmend më.”
Bibliotekari kërkoi në çdo raft, në çdo dhomë, në çdo kujtim, por libri s’gjendej askund. Ai ishte zhdukur. Mbetur vetëm një fije aromë letre e vjetër dhe një faqe që fluturonte e vetme mbi dysheme. Vajza e mori në duar. Fjalët mbi të ishin të zbehura, por ai i njohu menjëherë - ishin vargje që dikur i kishte lexuar në një libër tjetër, botuar me një emër tjetër.
- Janë fjalët e babait tim… por dikush i ka vjedhur.
Bibliotekari uli sytë. Ai e dinte se nuk ishte më një rast i rrallë. Ishte realiteti i një kohe që nuk shkruante më për të ndriçuar, por për të zënë vend. Një kohë ku plagjiatura quhej frymëzim, ku mungesa e ndjenjës quhej minimalizëm, dhe ku mendimi bosh quhej art modern.
- Bijë, - i tha ai me zë të trishtë, - në këtë epokë, fjala nuk lind më nga dhimbja, por nga formula. Dhe kur fjala nuk lind më nga shpirti, ajo nuk mbijeton dot në këtë bibliotekë.
Vajza qau. Dhe çdo lot i saj binte mbi dysheme si një shkronjë që përpiqej të shkruante veten. Bibliotekari e kuptoi se kishte ardhur koha për ta ndalur këtë rrjedhë harrese. Ai e mori vajzën për dore dhe e çoi në zemrën e bibliotekës, ku ndodhej një sahat i madh që nuk tregonte orë, por pulsin e fjalës njerëzore. Çdo rrahje e tij ishte një frymë e re, një metaforë që lindte diku në botë, një poet që shkruante me ndjenjë. Por sahati rrihte gjithnjë më ngadalë, sikur njerëzimi të mos kishte më çfarë të thoshte.
- Kur ky sahat të ndalet, - i tha biblioteka me zë që vinte nga muret, - fjala e gjallë do të vdesë përgjithmonë.
Bibliotekari heshti. Pastaj buzëqeshi lehtë, me atë buzëqeshje që lind vetëm nga një dorëzim i qetë.
- Ndoshta duhet të ndalet që njerëzit të kuptojnë se çfarë humbën.
Dhe ai vendosi dorën mbi sahat. Në atë çast, koha ndaloi. Dritat e bibliotekës u shuan, librat e rinj bosh u shkrinë në ajër si avull, dhe në errësirë filluan të ndizen sërish librat e vjetër - ato që ishin zhdukur, ato që kishin shpirt, ato që ishin shkruar me dashuri, me dhimbje, me jetën e autorit si çmim.
Në ajër u ndje aroma e letërsisë së vërtetë - ajo aromë e ngrohtë që del nga një faqe e lexuar me zemër. Vajza pa librin e babait të saj të ringjallej përpara syve, i mbështolli duart rreth tij si të ishte trup i gjallë.
Kur dita erdhi, biblioteka ishte bosh. As librat e rinj, as biblioteka vetë nuk ekzistonin më. Vetëm një fletë mbeti mbi dysheme, me shkrimin e bibliotekarit: “Nëse një ditë fjala kthehet të jetë njeri, nëse poeti nuk shkruan për botën, por për shpirtin, atëherë biblioteka do të lindë përsëri.”
Dhe njerëzit e qytetit, që s’e kishin parë kurrë atë ndërtesë më parë, nisën të ndjenin një mall të pashpjegueshëm për librat e vjetër.
Në rrugë, dikush ndalonte për të lexuar një poezi të harruar; dikush tjetër e shkruante fjalën “dashuri” me dorën e vet, jo me tastierë; dikush tjetër i lexonte një fëmije një tregim që s’e kishte emrin e autorit, por frymën e njerëzimit.
Sepse ndoshta, për herë të parë pas shekujsh, fjala e vërtetë po kthehej të frymonte vetë.
Dhe biblioteka, megjithëse e padukshme, ndoshta i dëgjonte përsëri.
...
Pas shuarjes së bibliotekës, qyteti ra në një heshtje të pazakontë. Ishte një heshtje që nuk rridhte nga mungesa e zërit, por nga mungesa e kuptimit. Fjalët ende qarkullonin - në rrjete, në libra të rinj, në ekranet që vezullonin netëve - por asnjë prej tyre nuk kishte peshë, si balona të fryra me ajër pa dritë.
Njerëzit flisnin më shumë se kurrë, por askush nuk dëgjonte.
Shkruanin më shumë se kurrë, por askush nuk lexonte me shpirt.
Dhe në këtë botë ku zhurma e fjalës zëvendësoi heshtjen e mendimit, një frymë e padukshme filloi të endet mbi tokë - fryma e bibliotekarit. Ai nuk kishte më trup, por kishte kujtime. Nuk kishte më duar, por kishte kujdes. Nuk kishte më zë, por ishte jehonë. Ai ishte bërë vetë Fjala.
Në fillim askush nuk e kuptoi praninë e tij. Por njerëzit e ndjeshëm filluan ta ndienin si një tronditje të lehtë në shpirt, sa herë që shkruanin diçka të rreme. Një ndalesë e vogël, një dridhje e brendshme, një pyetje që dilte vetë nga brenda: “A është kjo fjala jote, apo një fjalë që po huazon për të dukur më shumë se je?”
Fryma e bibliotekarit udhëtonte çdo natë nëpër ëndrrat e poetëve dhe shkrimtarëve. Ai nuk i fliste me zë, por i vinte në formën e një libri që hapte vetë faqet, një libri që lexonte njeriun, jo njeriu librin. Dhe libri pyeste me zë kritik: “Kur ke qarë herën e fundit për një fjali? Kur një varg të ka dridhur vetë dorën ndërsa e shkruaje?”
Në ëndrrën e parë, ai hyri te një poet i ri, i cili kishte fituar çmime, por nuk kishte ndjerë më asgjë. Në raftet e tij kishte libra me kopertina të mrekullueshme, por faqet ishin bosh për sytë e lexuesit.
Bibliotekari iu shfaq në trajtën e një hijeje prej letre dhe i tha: - Shkruan bukur, por nuk di pse. Fjalët e tua janë si zogj që fluturojnë pa qiell. Ke harruar se fjala duhet të ketë rrënjë përpara se të ketë krahë.
Poeti u zgjua me një ankth të pashpjegueshëm. Në mëngjes, hapi librat e tij dhe s’e njohu më veten. Për herë të parë, ndjeu turp nga fjalët që kishte botuar.
Në ëndrrën e dytë, zëri i hyri në mendjen e një kritiku letrar, që kishte ngritur kulla nga fjalë të zbrazëta. Ai i gjykonte librat sipas modës, jo sipas ndjenjës. Dhe zëri i foli: - Ti s’ke lexuar asnjëherë një libër. Ke lexuar vetëm veten tënde në pasqyrat e tyre. Dhe kur vetja është e verbër, çdo faqe është bosh. Kritiku u zgjua me një thirrje në mes të natës, duke parë dhomën e mbushur me libra që po digjeshin pa flakë. Ishte djegia e boshësisë që kishte ushqyer për vite me radhë.
Në ëndrrën e tretë, ai hyri në shpirtin e një vajze të re, asaj që kishte kërkuar librin e babait të saj. Vajza tani jetonte vetëm me kujtimin e tij, dhe në net të gjata lexonte çdo poezi që gjente, në kërkim të asaj fryme që e kishte lindur.
Kur fryma e bibliotekarit iu shfaq, ajo nuk u tremb.
- Të kam kërkuar, - i tha ajo. - Të gjitha fjalët që lexoj më duken të huaja.
- Sepse kërkon dritën në pasqyra, - iu përgjigj zëri. - Por ndoshta drita do të të kërkojë ty.
Dhe atë natë, vajza shkroi një poezi që nuk kërkonte lavdi, as lexim, as duartrokitje. Ishte një poezi që fliste vetëm për dashurinë e humbur dhe mallin për të vërtetën.
Kur e mbaroi, faqja e letrës nisi të dridhej dhe mbi të ra një pikë loti - fryma e bibliotekarit po prekte për herë të parë një fjalë të gjallë.
Ai e kuptoi se biblioteka po rilindej. Jo më si ndërtesë, por si ndërgjegje e fshehtë që lindte te çdo njeri që shkruan nga zemra.
Në çdo qytet, në çdo vend, në çdo shpirt të ndershëm që merrte penën, një fije e bibliotekës fillonte të marrë formë. Ishte e padukshme, por e gjallë. Dhe sa herë që dikush shkruante një fjali me ndjeshmëri të vërtetë, dëgjohej një tingull i lehtë, si rrahja e orës së dikurshme që kishte ndaluar.
...
Në një botë ku çdo gjë po kopjohej, origjinaliteti u bë forma më e lartë e rebelimit.
Në një botë ku gjithçka po fabrikohej, ndjenja u bë mënyra e vetme për të mbijetuar.
Në një botë ku gjithçka po shpikej sërish, e vërteta u bë risia më e rrallë.
Dhe në mes të kësaj bote, fryma e bibliotekarit ecte e qetë, duke kërkuar ata pak që ende besonin se fjala nuk është mjet, por frymëmarrje.
Sepse, siç kishte shkruar dikur në fletën e fundit që la pas: “Kur fjala shkruhet nga mendja, ajo dëgjohet për një çast. Kur fjala shkruhet nga shpirti, ajo mbijeton përjetësisht.”
---
Në horizont, diku mes agimit dhe perëndimit, vajza e poetit e ndjeu një erë të njohur, aromë letre dhe boje. Dhe e kuptoi se biblioteka nuk kishte vdekur.
Ajo thjesht kishte hyrë në zemrën e çdo njeriu që ende e do të vërtetën më shumë se famën.
(30)
"Paratë më shumë kanë sjellë probleme sesa kanë zgjidhur."
Në pamje të parë, kjo thënie mund të tingëllojë si një paradoks, madje si një kundërshti ndaj logjikës së përditshme. Paratë, në vetvete, janë një shpikje njerëzore për të lehtësuar shkëmbimin, për të zëvendësuar sistemin e barterit, për të krijuar rend ekonomik dhe për të matur vlerën e punës. Dhe megjithatë, ajo që është konceptuar si mjet, është shndërruar në zot. Ajo që duhej të ishte shërbëtore, është bërë tirane. Dhe kështu, në vend që të zgjidhë problemet e njeriut, shpesh ia ka shtuar ato, duke prekur jo vetëm jetën materiale, por edhe shpirtin, mendjen dhe moralin e tij.
Në thelb, paratë nuk kanë fuqi vetvetiu; ato marrin kuptim vetëm përmes vlerës që njeriu u jep. Por pikërisht këtu nis problemi. Njeriu modern nuk i sheh më paratë si mjet për të jetuar, por si qëllim për të ekzistuar. Kështu, lind varësia më e sofistikuar e kohëve moderne - varësia nga pasuria. Një varësi që nuk rrënon trupin si droga, por shpirtin si helmi. Njeriu fillon të besojë se lumturia mund të blihet, se respekti mund të blihet, se dashuria mund të fitohet me dhurata dhe status. Por realiteti është se, sa më shumë që grumbullon, aq më bosh ndihet.
Kështu lind iluzioni i përhershëm i "pakënaqësisë progresive": më shumë para, më shumë dëshira; më shumë dëshira, më shumë mungesa; më shumë mungesa, më shumë vuajtje. Dhe në këtë rreth vicioz, njeriu humb lidhjen me vlerat që dikur e mbajtën të drejtë - ndershmërinë, përulësinë, humanizmin.
Nga këndvështrimi psikologjik, prirja për të grumbulluar pasuri nuk është gjithnjë shenjë force, por shpesh është shenjë frike. Frikë nga pasiguria, frikë nga mungesa, frikë nga inferioriteti. Pasuria bëhet një mekanizëm mbrojtës për të mbuluar boshllëqet e brendshme.
Shpesh, njerëzit më të pasur janë edhe më të pasigurtit. Ata ndihen të detyruar të ruajnë një imazh, të mbajnë një status, të shfaqen gjithmonë të suksesshëm. Dhe kështu, bëhen skllevër të asaj që zotërojnë. Nga jashtë, ata duken të lirë; nga brenda, janë robër të ankthit për ta humbur atë që kanë fituar.
Në këtë kuptim, paratë nuk i kanë zgjidhur problemet e njeriut, por i kanë ndërlikuar ato në një nivel më të thellë. Njeriu nuk lufton më për bukën e gojës, por për imazhin e vet; nuk vuan më nga uria fizike, por nga uria e krahasimit, e pamasë, e mungesës së dashurisë së vërtetë.
Filozofët e mëdhenj, nga Sokrati te Tolstoi, kanë paralajmëruar për rrezikun e kësaj përmbysjeje. Sokrati thoshte: “Sa më pak gjëra njeriu ka, aq më afër është me Zotin.” Ndërsa Tolstoi e quante pasurinë "një pengesë mes shpirtit dhe së vërtetës".
Në momentin që paratë kthehen në qëllim, ato deformojnë gjithë kuptimin e ekzistencës njerëzore. Në vend që të ndërtojmë një shoqëri të drejtë, ndërtojmë një sistem ku vlera matet me fitim. Dhe kur vlera matet me fitim, humbet çdo ndjenjë drejtësie, çdo formë ndjeshmërie, çdo shenjë solidariteti.
Në këtë pikë, problemi nuk është më tek individi, por tek vetë struktura e shoqërisë moderne, e cila e mat dinjitetin me xhep, jo me shpirt.
Në botën që jetojmë sot, paratë nuk janë më vetëm mjet jetese - janë mekanizëm dominimi. Ato përcaktojnë kush dëgjohet dhe kush hesht, kush mban pushtet dhe kush humbet zërin, kush jeton dhe kush zhduket në heshtje. Paratë kanë deformuar drejtësinë, arsimin, shëndetësinë, madje edhe ndjenjat njerëzore.
Në një shoqëri të varfër, njerëzit janë të bashkuar nga mungesa; në një shoqëri të pasur, janë të ndarë nga lakmia. Kështu, pasuria nuk sjell më unitet, por përçarje. Dhe kur ndarja bëhet normë, lind korrupsioni, padrejtësia dhe lufta për pushtet. Aty ku dikur ekzistonte njeriu, sot ekziston interesi.
Moraliteti dhe paraja nuk ecin kurrë paralelisht për shumë kohë. Sa më shumë të rritet fuqia e parasë, aq më shumë zbehet ndjeshmëria morale. Sepse paraja, për të mbijetuar, ka nevojë për egoizëm, për konkurrencë, për mashtrim të rafinuar. Dhe këto janë virtyte për tregun, por mëkate për shpirtin.
Në fund, njeriu që jeton vetëm për para, përfundon duke humbur më shumë se çdo gjë që mund të blejë: paqen e brendshme, dashurinë e sinqertë, miqësinë e pastër, ndershmërinë, lumturinë e thjeshtë.
Po, paratë kanë zgjidhur disa probleme praktike - urinë, strehimin, mjekimin. Por çmimi që është paguar shpesh është shumë më i madh se vetë përfitimi. Sepse, për çdo problem që paraja ka zgjidhur në botën e jashtme, ka krijuar një plagë të re në botën e brendshme.
Nëse dikur njeriu vdiste nga varfëria, sot vdes nga boshllëku. Nëse dikur kërkonte bukë për trupin, sot kërkon kuptim për shpirtin. Dhe pikërisht aty qëndron e vërteta e kësaj thënieje: paratë nuk kanë qenë kurrë zgjidhja e problemeve njerëzore, por katalizatori i tyre më i fshehtë.
Në fund të fundit, problemi nuk qëndron te paratë, por te mënyra si njeriu i shikon ato. Kur paratë bëhen qëllim, njeriu humb thelbin. Por kur mbeten mjet, njeriu fiton lirinë. Dhe kjo është ndoshta pasuria më e madhe që mund të ketë një qenie njerëzore: të dijë të jetojë me pak, por me shpirt të plotë.
(31)
Sprovat e rinisë së sotme
Në Shqipëri, po bëhet gjithnjë e më e vështirë të jesh burrë me qëllime të ndershme. Jo mashkull sipërfaqësor që kërkon kalimtaren, por burrë që dëshiron të ndërtojë familje, shtëpi, jetë. Sot, për të krijuar një lidhje të qëndrueshme, duhet të përballesh jo vetëm me ndjenjat, por me një sistem të kalbur që e ka shndërruar dashurinë në luks dhe martesën në barrë.
Femrat e sotme - jo të gjitha, por një pjesë e madhe - vendosin kushte që shpesh tejkalojnë realitetin. Jo sepse janë materialiste, por sepse janë të frikësuara: nga pasiguria, nga mungesa e stabilitetit, nga fakti që nesër mund të mbeten pa një çati mbi kokë. Dhe kjo frikë është pasojë e drejtpërdrejtë e një shteti që nuk krijon asnjë terren për të ndërtuar të ardhme. Një vend ku punësimi varet nga miqësia, servilizmi dhe militantizmi partiak, jo nga aftësia apo përkushtimi.
Dikush mund të thotë: “Ka punë plot në ndërtim.” Po çfarë ndodh me ata që nuk janë ustallarë? Apo me ata që kërkojnë diçka më të qëndrueshme e të sigurt? Edhe ndërtimi vetë është rralluar, firmat po falimentojnë, tregu po ftohet, dhe pasiguria është bërë ajri që thith çdo i ri në këtë vend. Kështu, burri që kërkon të ndërtojë një familje ndodhet në një udhëkryq të pamëshirshëm: të rropatet për mbijetesë në një ekonomi që s’ka drejtësi, apo të ikë në emigracion për të ndërtuar një jetë që nuk e jeton dot?
Shumë prej tyre zgjedhin rrugën e dytë - kurbetin - me shpresën se do kthehen “kur të jenë bërë njerëz”. Por koha ikën, vitet kalojnë, dhe një ditë kuptojnë se kanë fituar para, por kanë humbur rininë, dashurinë, familjen që s’e ndërtuan kurrë.
Nga një anë, prindërit shtyjnë fëmijët drejt martesës: “Martohu, bir, mos mbet pa shtëpi e pa fëmijë.”
Nga ana tjetër, vajzat thonë: “S’ka djem të mirë, nuk punojnë, nuk kanë ambicie.”
Dhe në mes qëndron një realitet i hidhur: shteti që i ka braktisur të dy palët.
Si mund të krijosh familje në një vend ku çmimet e banesave janë më të larta se shpresat? Ku një rrogë shteti nuk mjafton as për qeranë, e jo më për fëmijë? Si mund të ndërtosh dashuri në një shoqëri ku çdo njeri është i lodhur, i zhgënjyer, i pasigurt për të nesërmen?
Rinia shqiptare po ikën, jo sepse nuk do vendin, por sepse vendi nuk e do rininë. Dhe çdo herë që një djalë largohet për të ndërtuar jetën diku tjetër, shuhet një mundësi më shumë për të krijuar familje këtu. Po kush e ka fajin për këtë gjendje?
A janë të rinjtë që dorëzohen, apo brezi i vjetër që la pas një shtet të kalbur, pa sistem, pa drejtësi, pa mundësi? Një vend ku çdo ditë dëgjon për vrasje, aksidente, drogë, korrupsion e vjedhje, por askush nuk dëgjon për një politikë që ndihmon familjen.
Familja është themeli i çdo kombi. Dhe kur një shtet nuk mbron familjen, ai nuk mbron as ekzistencën e vet. Sot, Shqipëria nuk po humbet vetëm njerëzit që ikin, po humbet shpresën për vazhdimësi. Po bëhemi një popull që plaket pa trashëgimtarë, që jeton pa rrënjë, që dashurinë e sheh si barrë dhe familjen si sakrificë të pamundur.
Nëse kjo gjendje vazhdon, një ditë ky vend s’do të ketë më shqiptarë për të ndërtuar as familje, as shtet. Do mbeten vetëm skllevër të rinj, të ardhur nga vende të tjera, nga Afrika dhe Azia, që do punojnë për një sistem që dikur ishte i yni.
Në fund, më vjen natyrshëm të kujtoj një të vërtetë të vjetër:
Pjesa më e madhe e gjërave që ndodhin në jetë, edhe pse nxirren pretekste të tjera, ndodhin për shkak të femrave.
Por në këtë vend, edhe femrat nuk kanë faj. Fajin e ka ai që u hoqi të gjithëve mundësinë për të jetuar me dinjitet - burra e gra njësoj.
(32)
Frika reale dhe frika imagjinare
Ka diçka të pashpjegueshme në mënyrën se si frika hyn brenda njeriut - ngadalë, me hapa të qeta, gati të padëgjueshme, derisa papritur ndihesh i mbuluar nga një mjegull që s’e di më nëse është e jashtme apo vjen nga brenda teje. Ajo nuk kërkon leje. Nuk trokitet si mysafir, por rrëshqet si një hije e padukshme në mendje, që më pas bëhet trup, frymë dhe zemër e trazuar.
Frika reale ka një fytyrë. Ka aromë, tingull dhe prekje. Është ajo ndjesi e fortë që lind kur shikon humnerën nën këmbët e tua, kur sheh dritën e ambulancës që i afrohet shtëpisë sate, kur ndjen se jeta e dikujt që do është në rrezik, kur trupi s’të bindet më, kur ndjen dridhjen e tokës, kur dëgjon lajmin e një lufte që vjen drejt teje. Kjo frikë është primitive, e vjetër sa vetë njeriu. Ai është instinkti që të mbron, alarmi që të kujton se je gjallë, se duhet të mbijetosh. Ajo nuk gënjen. Thjesht të thotë: “Ruhu.”
Por frika imagjinare… ajo është më e rrezikshme, sepse nuk ka kufij. Ajo jeton në mendje, ushqehet nga mendja, dhe nganjëherë bëhet më e vërtetë se çdo rrezik real. Ajo s’ka nevojë për fatkeqësi që të lindë. Mjafton një mendim, një kujtim, një fjalë, një ëndërr, dhe ajo fillon të ndërtojë skenarë të përbindshëm në heshtjen e natës. Kjo frikë të paralizon pa të prekur, të djeg pa zjarr, të rrënon pa shkatërrim.
Frika reale mund të përballet, sepse ka një burim të njohur. Ti e di se çfarë po ndodh. E sheh. E prek. E përballon. Por frika imagjinare është e padukshme - ajo të bën të luftosh me një armik që ndoshta nuk ekziston, të shpenzosh energji për diçka që ndoshta s’ka për të ndodhur kurrë. Dhe ky është paradoksi më i hidhur i njeriut modern: ai nuk trembet më nga luani që e ndjek, por nga mendimi se mos ndoshta nesër dikush s’do ta dojë, mos humb vendin e punës, mos plaket, mos zhgënjehet, mos dështon. Ai jeton në një burg që vetë e ka ndërtuar, ku çdo mur është bërë nga mendimet e veta të frikshme.
Në heshtjen e natës, njeriu shpesh pyet veten: “Cila prej këtyre frikave më përket vërtet?” Dhe përgjigjja është gjithmonë e turbullt, sepse kufiri midis reales dhe imagjinares është i hollë, pothuajse i padukshëm. Shpesh, ajo që e fillon mendja si një frikë imagjinare, trupi e përjeton si një realitet të prekshëm. Zemra rreh më shpejt, duart dridhen, gjaku përshpejtohet - trupi nuk di të dallojë mes ëndrrës dhe rrezikut. Ai thjesht reagon. Dhe në këtë mënyrë, frika që lind në mendje bëhet reale në trup.
Në thelb, çdo frikë është një mësues. Frika reale të mëson të mbijetosh, frika imagjinare të mëson të kuptosh veten. Sepse ajo të detyron të zhytesh në errësirën e brendshme dhe të pyesësh: “Çfarë po mbroj unë me këtë frikë? Çfarë kam frikë të humbas?” Dhe përgjigjja, pothuaj gjithmonë, është dashuria. Dashuria për jetën, për njerëzit, për stabilitetin, për vetveten. Njeriu ka frikë sepse do, sepse lidhet, sepse shpreson. Në fund, çdo frikë është një formë dashurie që ka humbur besimin.
Frika imagjinare është hija e pasigurisë. Ajo lind kur njeriu nuk beson më as në forcën e tij, as në rrjedhën e jetës. Ajo shfaqet te njeriu që do të kontrollojë gjithçka, por s’mund. Sepse jeta nuk kontrollohet - ajo pranohet. Kur mëson të pranosh, frika humbet. Jo sepse s’ka arsye, por sepse ti ke vendosur të mos e ushqesh më.
Të çliruarit nga frika nuk do të thotë të mos kesh më frikë, por ta kuptosh atë. Ta shikosh në sy pa u fshehur. T’i thuash vetes: “Po, kam frikë, por kjo nuk më përcakton.” Frika bëhet armike vetëm kur e mohon, kur e fsheh, kur e lë të rritet në errësirë. Por kur e vë në dritë, ajo tretet, si hija kur lind dielli.
Në fund të ditës, frika reale na tregon se jeta është e brishtë, por e çmuar. Frika imagjinare na kujton se mendja është një pus i thellë, që mund të na shpëtojë ose të na fundosë. Midis tyre, njeriu ecën në një litar të hollë - në njërën anë instinkti, në tjetrën iluzioni. Dhe ndoshta, vetëm ai që mëson të dallojë këto dy forca, mund të quhet vërtet i lirë.
Sepse liria e vërtetë nuk është mungesa e frikës, por aftësia për të mos u sunduar prej saj.
Në heshtjen e mbrëmjes, kur dritat fikën dhe gjithçka qetësohet, njeriu mbetet vetëm me veten - dhe me frikën e tij. Aty fillon meditimi më i thellë: të pranosh se frika s’është armike, por pasqyrë. Ajo të tregon saktësisht ku je më i dobët, ku të mungon besimi, ku s’e njeh ende veten. Dhe ndoshta, në këtë pranim, fillon guximi më i pastër: guximi për të parë brenda vetes pa ikur.
Sepse në fund, frika reale të bën të jetosh më i kujdesshëm.
Frika imagjinare të mëson të jetosh më thellë.
Dhe njeriu që mëson të kuptojë të dyja, më në fund e kupton edhe jetën.
(33)
Kur miqësia kthehet në hipokrizi
Ka njerëz që nuk të luftojnë hapur, por të kafshojnë në pabesi. Nuk dalin përballë me të vërtetën, sepse nuk kanë forcë t’i qëndrojnë sy më sy. Ata/o e ushqejnë shpirtin me zili, smirë dhe xhelozi, si helm që nuk i vret menjëherë, por i kalb përbrenda. Dhe kur nuk munden të ngjiten në dritë, zgjedhin të ndotin dritën e tjetrit.
Nuk më dhemb më as kritika, as shpifja, as dyshimi që përhapet pas krahëve. Ajo që më ka lënduar më shumë është pabesia e atyre që i kam quajtur miq. Atyre që kam ndarë bukën, mendimet, përvojat, e madje edhe sukseset. Atyre që sot mburren me punën time, me fjalët e mia, me ndihmën që ua kam dhënë në heshtje, si të ishte trashëgimi e tyre.
Kam parë njerëz që nuk kërkojnë të ndërtojnë veten, por të shembin të tjerët. Që nuk kërkojnë të ecin, por të pengojnë. Që fshehin fytyrën pas fjalëve të ëmbla, ndërsa në shpirt thurin rrjeta intrigash e thika pas shpine. E gjithë kjo, vetëm pse nuk mund të durojnë që një tjetër të ndriçojë më shumë se ata.
Por drita nuk shuhet nga errësira. Ajo vetëm bëhet më e dukshme. Dhe sa më shumë përpiqen të njollosin emrin tim, aq më qartë dallon kush është i vërtetë dhe kush ka jetuar në mashtrimin e vet.
Unë s’kam nevojë të sqaroj askënd. Historia e secilit flet vetë. Koha është gjykatësi më i drejtë, dhe ajo ka një zakon të bukur - ua kthen gjithkujt atë që ka mbjellë.
Ndaj, për ata që dikur i quajta miq, por që zgjodhën rrugën e pabesisë, unë nuk kam urrejtje. Kam vetëm keqardhje. Sepse ata mund të kishin qenë pjesë e rrugës sime, por zgjodhën të bëhen pengesë në të. Dhe kur një njeri bëhet pengesë e një të vërtete, humbet veten para se të arrijë tjetrin.
Unë vazhdoj përpara. Me ndërgjegje të pastër, me duar që s’kanë lënduar, me një emër që nuk e mbështet dot asnjë gënjeshtër. Sepse ajo që është ndërtuar me shpirt, nuk rrëzohet nga ziliqarët.
Nuk kam nevojë të shpjegoj çfarë kam bërë, as kujt i kam dhënë dorën, sepse kush ka shpirt, i mban mend veprimet e mira më shumë se fjalët e shumta. Nuk i kam ndihmuar për t’u detyruar, por sepse e kam parë ndihmën si detyrim njerëzor, si gjuhën më të bukur të miqësisë. Por miqësia, kur bie në duart e njeriut të gabuar, kthehet në maskë.
Disa njerëz janë mjeshtra të paraqitjes, por analfabetë të shpirtit. Dijnë të përshëndesin me buzë, por jo të ndiejnë me zemër. Dijnë të marrin gjithçka që u jep, por s’e dinë çfarë do të thotë mirënjohje. Dhe kur arrijnë diçka falë teje, kujtojnë se është fitore e tyre. Harruan se hapat e tyre ecën mbi urën që ti ndërtove me duar të lodhura, me net pa gjumë, me durim, me përulje e me dashuri.
E sot, të njëjtët njerëz që i kam ngritur në këmbë, kërkojnë të më rrëzojnë. Por s’kanë kuptuar ende se njeriu që ngrihet me ndihmën tënde, nuk mund të të rrëzojë - ai rrëzon veten. Sepse asgjë që ndërtohet mbi pabesi, nuk mban gjatë.
Unë kam heshtur shumë herë. Jo nga frika, por nga dinjiteti. Sepse nuk dua të shkoj në baltën ku disa kanë zgjedhur të notojnë. Ata që nuk mund ta përballojnë të vërtetën, do të shpikin çdo formë për ta fshehur. Dhe shpesh, sa më shumë dritë ke, aq më të gjata i bën hijet e tyre.
Por unë nuk jetoj për duartrokitje të rreme. Jetoj për qetësinë e ndërgjegjes, për fjalën që nuk e shes, për nderin që nuk e lë në mëshirën e askujt. Çdo gënjeshtër ka një afat, çdo pabesi një fund, dhe çdo e vërtetë një ditë kur ngrihet mbi gjithçka.
Kështu, për ata që s’mund ta durojnë dritën time, ju fal vetëm heshtjen. Sepse ajo peshon më shumë se çdo fjalë. Dhe për ata që dinë të vlerësojnë, për ata që kanë parë përtej mjegullës së intrigave, ju fal mirënjohjen.
Sepse njeriu nuk matet me fjalët që thonë për të, por me qetësinë që ruan, edhe kur të tjerët përpiqen ta tronditin. Dhe unë do të vazhdoj ta ruaj këtë qetësi. Sepse e vërteta, në fund, është arma më e mirë, por edhe më e fortë që mund të ketë një shpirt i pastër.
Po e mbyll me një poezi:
Në heshtje lashë gjurmët që s’fshihen nga balta,
Në duar mbaj plagë, por s’mbaj hidhërim.
Ata që më prenë, me kohë do t’i gëlltisë fjala,
Sepse dielli lind, edhe mbi vjeshtën e trishtimt.
(34)
I vetmi person që të bën të ndjehesh i ofenduar është personi që i jep rëndësi !
E vetmja çështje që nuk të shqetëson aspak është ajo që nuk të shkon në mendje !
Zemërimi dhe shqetësimi yt maten duke vlerësuar konsideratën që i jep dikujt dhe çmimin që i vendos diçkaje !
Prandaj, vendose zemërimin dhe shqetësimin në njërën anë të peshores dhe në anën tjetër vendos konsideratën dhe çmimin.
Në fund thuaji vetes : a kanë vlerë më shumë se unë ata njerëz dhe ato çështje!?
Unë kam kaluar nëpër sprova të shumta e të rënda, por nuk jam shembur, mbaj në shpinë peshën më të rëndë dhe më fisnike të ekzistencës: dinjitetin.
Unë nuk kam qenë asnjëherë nga ata që kanë ecur nëpër jetë duke u përkulur. Jeta më ka vënë përballë erërave të forta, më ka rrëzuar disa herë në heshtje, por asnjëherë nuk më ka parë të zvarritem. Kam pasur ditë ku buka është matur me kursim, net ku trupi është dridhur nga dhimbja e lodhja, por shpirti - jo. Shpirti nuk më është lodhur asnjëherë nga e mira. Ai ka qëndruar si një lis që i duron stuhitë pa humbur rrënjët.
Nuk kam kërkuar kurrë rrugë të shkurtra për të dalë në krye, sepse çdo rrugë e lehtë, e ndërtuar mbi servilizëm apo poshtërim, është si një urë prej balte - të çon vetëm deri te bataku. Kam parë njerëz që për një copë përfitimi përkulen, puthin duar, ndryshojnë fytyrë e qëndrim sipas erës që fryn. Unë s’e kam ditur kurrë këtë art të ulët. Më mirë të jem i varfër e me karakter, sesa i pasur e me shpirt të ndotur.
Nuk e kam lakmuar kurrë atë që ka tjetri, sepse e di që çdo frymëmarrje, çdo kafshatë, çdo mundësi, është dhuratë e përcaktuar nga Ai që ka gjithçka në Dorë. Ai që i jep e i merr kujt të dojë dhe kur të dojë.
Çfarë është për mua, më gjen edhe në mes shkretëtirës; çfarë s’është për mua, nuk më afrohet as në prag të derës. Këtë e kam mësuar jo nga librat, por nga përplasjet e jetës - nga ato ditë ku s’kishte as dritë, as shpresë, por unë përsëri ecja.
Nuk bëj miq për interes, sepse miqësia që lind nga interesi, vdes me të. Nuk bëj armiq për inat, sepse armiqësia që lind nga egoja, helmon shpirtin. Unë e di ç’do të thotë të humbësh shumë e të fitosh pak, por e di edhe më mirë ç’do të thotë të ruash nderin kur gjithçka tjetër mund të humbasë.
Nuk e shqetësoj veten për atë që s’ka ardhur ende, sepse e ardhmja nuk është pronë e njeriut. Njeriu është vetëm një udhëtar që ecën në një rrugë të shkruar, dhe çdo hap është një faqe që hapet nga Zoti, jo nga dëshira.
Kur e kupton këtë, ndalon së luftuari me fatin dhe fillon të bashkëjetosh me të.
Kur e kupton këtë, në zemrën tënde mbillet paqja - ajo paqe që s’ka çmim, as shkak, as frikë.
E ndoshta kjo është arsyeja pse edhe në mes të stuhive, unë nuk kam rënë. Sepse shpirti im nuk është ndërtuar mbi gjëra që prishen.
Ai është ndërtuar mbi besim.
Dhe kush e ka kuptuar këtë, ka kuptuar një pjesë të madhe të jetës…dhe ka rënë në rehati - në atë qetësi të thellë që nuk e jep as pasuria, as fama, por vetëm nderi i ruajtur dhe besimi që s’dridhet.
(35)
Tokat e padukshme të shpirtit
Ekziston një çast në jetën e çdo njeriu kur ndalon dhe pyet veten: “Sa më duhet për të qenë i lumtur?” Një pyetje që tingëllon e thjeshtë, por në thelb është një thëllimë që s’ka fund.
Sepse ajo nuk pyet për shtëpi, për ar, për tokë, apo për pushtet - ajo pyet për shpirtin. Dhe shpirti nuk matet me metra, nuk zotërohet me kufij, as nuk shitet me çmime. Ne jetojmë duke ndërtuar rreth vetes mure pronash, dëshirash, planesh. Besojmë se sa më shumë të kemi, aq më të sigurt do të jemi. Por sa herë që fitojmë diçka, zemra bëhet më bosh. Si një pus që mbushet me ujë, por fundi i tij është një vrimë që s’e ndal asnjë dorë njerëzore.
Njeriu nuk e kupton kurrë ku fillon dhe ku mbaron lakmia. Fillon me një dëshirë të vogël, për një jetë më të mirë, për pak më shumë qetësi, për pak më shumë tokë shpirtërore ku të mbjellë ëndrrat.
Por pastaj dëshira rritet, bëhet etje, etja bëhet zjarr, dhe zjarri e djeg njeriun nga brenda. Në fund, ajo që nisi si ëndërr, përfundon si varr. Është një ligj i pashkruar i jetës: Ai që nuk di të ndalet, nuk di as të jetojë. Nëse nuk di të thuash “mjaft”, atëherë çdo hap i ardhshëm do të jetë një hap drejt humbjes. Njeriu që vrapon pas më shumë, pa e kuptuar, po ikën larg vetes. Ai që kërkon pa fund, humbet çdo gjë që tashmë e ka. Sa shumë njerëz jetojnë me duar të mbushura, por me zemër bosh.
Sa shumë ndërtojnë pallate, por flenë në ankth.
Sa shumë zotërojnë botën, por nuk zotërojnë dot veten. Dhe pastaj, kur jeta u rrëshqet nga duart, kuptojnë se gjithë ajo rrugë nuk ishte asgjë më shumë se një rreth që i ktheu aty ku nisën. Lumturia nuk është të kesh më shumë, por të mos kesh nevojë për më shumë. Është qetësia e të diturit se jeta është një frymëmarrje, jo një garë.
Është paqja e të kuptuarit se gjithçka që ndjekim do të mbetet pas, dhe e vetmja pasuri që shkon me ne është ajo që kemi brenda. Nuk janë hektarët, por thellësia e shpirtit ajo që na mban gjallë. Njeriu vdes çdo ditë nga pak, sa herë që zgjedh dëshirën mbi qetësinë, lakminë mbi mirënjohjen, dhe garën mbi dashurinë.
Ne rritemi duke na mësuar të fitojmë, por jo të ndalemi aty ku është e mjaftueshme.
Na mësojnë të kërkojmë, por jo të falim.
Na mësojnë të zotërojmë, por jo të mjaftohemi.
Kështu, njeriu i sotëm është si një udhëtar që mbledh gurë gjatë gjithë rrugës, derisa çanta e tij bëhet aq e rëndë, sa nuk mund të ecë më.
A nuk është kjo tragjedia më e frikshme e njerëzimit?
Të jetosh duke mbledhur, derisa të kuptosh se nuk ke më ku t’i vësh.
Të vraposh për të arritur diçka që nuk ekziston.
Të kërkosh pa fund, ndërkohë që gjithçka që kërkon e ke pasur në fillim: një shpirt të pastër, një frymë të lirë, një copëz qiell që të pret çdo mëngjes.
Në fund, gjithçka që mbetet nuk është ajo që ke ndërtuar, por ajo që ke ndjerë.
Jo ajo që ke blerë, por ajo që ke dashur.
Jo ajo që ke fituar, por ajo që ke falur.
Jeta është një fushë që s’mbaron, por njeriu ka një hapësirë të kufizuar për ta shkelur.
Nëse do të jetosh me qetësi, mëso të njohësh kufirin tënd, sepse në kufirin e dëshirës fillon liria.
Çdo shpirt ka tokën e vet, jo tokën që matet me pëllëmbë, por tokën që mbjell dashuri, mirënjohje dhe paqe.
Toka që nuk të robëron, por të ushqen.
Toka që nuk e mban trupin, por e ngroh shpirtin.
Dhe kjo tokë nuk blihet, as fitohet - ajo gjendet brenda teje, në heshtjen tënde, në momentin kur mbyll sytë dhe ndien se mjafton. Në fund të fundit, njeriu nuk ka nevojë për shumë, ai ka nevojë për kuptim. Dhe kuptimi lind vetëm kur ndalon së vrapuari, kur përkul kokën para jetës dhe thua:
“Unë jam i plotë ashtu si jam.” Sepse të kesh gjithçka, është e kotë nëse nuk di të jesh vetvetja.
Dhe të jesh vetvetja, është më e madhe se çdo pasuri në botë.
Dhe prapë, në heshtjen e mbrëmjeve kur dielli fiket ngadalë mbi horizontin e mendimeve, shpirti pëshpërit pyetjen e vjetër: “Sa i duhet njeriut?”
Nuk është pyetje për pasurinë, as për tokën, por për paqen. Sa paqe i duhet njeriut që të mos e kafshojë më frika e nesërmes? Sa qetësi duhet për të mos u ndier më i zbrazët në mes të bollëkut?
Sa dashuri i duhet që të mos ketë më nevojë për pronë? Në atë çast, gjithçka bëhet e qartë si uji që s’ka turbullirë: Njeriu s’është krijuar për të zotëruar, por për të ndjerë. Ai nuk është një matës tokash, por një mbjellës fryme. Ai s’ka ardhur për të lënë pas monumente, por gjurmë të padukshme në zemra. Çdo hap që hedh mbi tokë është një provë se trupi është kalimtar, por shpirti është udhëtari që s’ka kufij. Ne vrapojmë për të arritur një pikë që nuk ekziston, sepse mendojmë se jeta është një garë. Por jeta nuk është garë - është ritëm.
Është një frymëmarrje që kërkon qetësi, jo fitore.
Është një këngë që duhet dëgjuar, jo një shtrat që duhet mbushur me ar. Kuptimi nuk qëndron në “më shumë”, por në “ mjafton”. Në momentin kur e pranon veten, kur e ndien ajrin si bekim, kur shikon qiellin pa e kërkuar zotërimin e tij. Kjo është toka e vërtetë e shpirtit: një tokë pa gardhe, pa kufij, ku çdo frymë është një farë që lind qetësinë. Dhe ndoshta, në fund të fundit, kur njeriu të ndalet nga lodhja e vrapit të tij të gjatë, kur koka t’i përkulet tokës jo nga lakmia, por nga përulësia, do ta kuptojë se e gjithë jeta ishte një rreth i madh që e çonte përsëri në fillim - te vetja.
Te ajo vetvete që nuk kërkon, por falënderon.
Te ajo zemër që nuk lakmon, por mjaftohet.
Te ajo qenie që nuk ka nevojë për tokë, sepse është vetë një tokë ku rritet dashuria.
E ndoshta atëherë, në përshpëritjen e fundit,
kur fryma të bëhet dritë dhe drita të shuhet ngadalë në paqe, shpirti do të buzëqeshë dhe do të thotë: “Tani e di. Nuk më duhej shumë. Më duhej vetëm aq sa të mbaj shpirtin të gjallë, dhe dashurinë të pastër.” Dhe kështu mbyllet rrethi:
ajo që kërkonim në botë, ishte brenda nesh.
Ajo që lakmonim ta zotëronim, duhej vetëm ta ndienim. Sepse njeriu, në thelb, nuk është ai që ka, por ai që kupton. Dhe kur kupton… nuk ka më nevojë për asgjë tjetër.
(36)
Rëra e jetës
Ka diçka tronditëse në rrjedhën e kohës.
Ajo nuk flet, nuk ecën, nuk ndalet - vetëm rrjedh.
Si rëra në një orë të madhe, e cila përmban të gjithë fatin e njeriut, nga fryma e parë deri në psherëtimën e fundit. Dhe brenda saj, dy figura që qëndrojnë në pjesën e sipërme, të rinj, të gjallë, me sytë plot dritë e shpresë, si fillimi i një poezie që s’e njeh fundin. Ata shohin njëri-tjetrin me atë ndjesinë e përjetësisë që vetëm rinia di ta besojë. Në duart e tyre nuk ka as frikë, as pendesë - vetëm të ardhmen, të zhveshur nga çdo dyshim. Por ora që i mban, është e padukshme për ta. Rëra ende s’ka filluar të bjerë me vrull, dhe iluzioni i pafundësisë është ende i ëmbël. Por çdo grimcë që bie poshtë, është një çast që s’kthehet më. Një përqafim që zbehet, një buzëqeshje që mbetet diku në kujtesë, një ëndërr që tretet në rrjedhën e viteve. Dhe pa e kuptuar, ajo rërë që dikur ishte kohë, fillon të bëhet kujtim. Në pjesën e poshtme të orës, koha ka marrë trajtë tjetër.
Tani janë po ata, por ndryshe - me flokët e bardhë, me sytë që nuk shkëlqejnë më nga shpresa, por nga mirënjohja. Duart e tyre janë të lodhura, por më të buta, sepse kanë prekur shumë dashuri, kanë ndërtuar shumë ëndrra, kanë përqafuar shumë dhimbje. Në fytyrat e tyre nuk ka më pyetje, por përgjigje që koha ua ka gdhendur me durimin e shpirtit. Ata nuk presin më rërën që bie. Ata e ndjejnë atë si pjesë të tyre.
Çdo grimcë që ka rënë, është kujtimi i një dite që jetuan, i një fjale që thanë, i një hapi që bënë bashkë. Dhe aty, në përshpëritjen e fundit, ku rëra ndalet, nuk ka më frikë - ka vetëm paqe.
Paqen e atyre që e kuptuan se jeta nuk është për ta mbajtur, por për ta lënë të rrjedhë me dashuri.
Në mes të dy pjesëve të orës, ndodhet një pikë e hollë - ajo është kalimi, momenti që s’e sheh askush. Aty shuhen rrahjet e rinisë dhe nisin frymëmarrjet e plakjes. Aty humbet ajo që quajmë “sot”, dhe lind ajo që quajmë “kujtesë”. Në atë pikë të vogël, e cila përmban gjithë misterin e ekzistencës, ndodh mrekullia më e madhe: shndërrimi. Sepse askush nuk vdes plotësisht - ne vetëm ndryshojmë formë, si rëra që bie, por nuk humbet. Rëra e orës nuk është armiku por dëshmitari ynë. Ajo mban çdo frymë, çdo përqafim, çdo hidhërim, çdo dashuri. Ai është libri i padukshëm i jetës sonë, që shkruhet pa penë, por me frymë. Dhe në fund, kur gjithçka mbaron, ajo që mbetet poshtë nuk është fundi i jetës, por mbledhja e saj - të gjitha përvojat, ndjenjat, gabimet, faljet, mirësitë, pendesat, dashuritë… të gjitha kthehen në rërë që formon portretin e shpirtit. Prandaj, ora e rërës është pasqyra më e sinqertë e njeriut. Në të shohim veten në çdo moshë, në çdo fazë, në çdo ndërrim të dritës.
Ajo na mëson se rinia është frymë kalimtare, se bukuria është si hëna që zbehet, por dashuria - ajo e vërteta - nuk humbet kurrë. Ajo thjesht zbret poshtë, në vendin ku rëra grumbullohet, në thelbin e përjetësisë. Jeta nuk është gjë tjetër veçse një orë rëre e vendosur dhe e caktuar nga Zoti.
Kur nis, rëra e shpirtit tonë bie ngadalë drejt tokës, për të na mësuar se çdo çast ka vlerë, çdo frymë është e shenjtë, çdo njeri është i përkohshëm.
Por në fund, kur gjithçka mbaron, ne kthehemi aty ku filluam - në rërën e amshimit, ku çdo dashuri bëhet dritë dhe çdo kujtim bëhet lutje. Ata që shohim brenda orës, janë të gjithë ne.
Jemi ne në fillim, ne në mes, ne në fund.
Jemi të rinjtë që besojmë se koha është e pafundme, dhe pleqtë që kuptojnë se përjetësia s’ka të bëjë me kohën, por me dashurinë që lemë pas. Në fund, çdo orë rëre mbaron. Por ajo që ka brenda saj - historia e një dashurie, historia e një jete - nuk shuhet kurrë. Sepse rëra e jetës nuk humbet; ajo bëhet dritë që ushqen kujtesën e universit. Dhe ndoshta, diku përtej, një orë tjetër fillon sërish - me dy shpirtra të rinj, që do ta mësojnë nga e para magjinë e kalimit, dhe bukurinë e amshimit.
(37)
Ka çaste kur njeriu bie në heshtje meditimi, jo për t’u qetësuar, por për të dëgjuar zërat e shpirtit të vet. Në atë qetësi, ku arsyeja dhe zemra përplasen si dy lumenj të egër, lind pyetja më e vjetër e botës: pse ka dritë dhe pse ka errësirë brenda meje? A është Zoti apo zëri i ndërgjegjes që më flet në çdo faj, në çdo dyshim, në çdo të mirë që nuk di ta mbroj?
Njeriu është një përplasje e përjetshme midis mendjes dhe shpirtit. Mendja kërkon drejtësi, por shpirti kërkon mëshirë. Mendja kërkon prova, shpirti kërkon besim. Dhe kur këto dy zëra nuk bien dakord, lind tragjedia e ekzistencës, ajo plagë që as koha, as filozofia, as psikologjia, as paratë nuk e mbyllin plotësisht. Ka një çast në jetën e çdo njeriu kur ai e ndjen veten të vetëm përballë universit. Në atë çast, ai e kupton se askush nuk do t’i përgjigjet pyetjeve të tij sepse përgjigjja është vetë mënyra si i përjeton ato. Kush e ndjen dhimbjen e botës si të tijën, është më afër së vërtetës sesa ai që e reciton atë si mësim. Njeriu nuk shpëton me dije, por me dhembshuri. Dhe ka një urtësi të hidhur në këtë: sa më shumë e do njeriu jetën, aq më shumë e ndien fajin e saj. Sepse dashuria e vërtetë nuk është ndjenjë e pastër, por plagë e hapur që nuk kërkon shërim - vetëm kuptim.
Kush do, vuan; kush nuk do, vdes nga boshësia.
Njeriu është i dënuar të vuajë për të mësuar të dojë, dhe i thirrur të dojë për të mësuar të falë.
Në çdo zemër ka një burg dhe një tempull.
Njëri e mban të burgosur ndërgjegjen, tjetri e liron me lutje. Por mëshira nuk zbret në tempullin që është ndërtuar pa dashuri. Sepse besimi nuk hyn aty ku njeriu kërkon lavdi, por aty ku kërkon kuptim. Ai që gjen Zotin në vete dhe në tjetrin, i mjafton për të gjetur kuptim. Bota është e mbushur me njerëz që dinë të mendojnë, por pak që dinë të ndjejnë. Dhe kur ndjenja shuhet, lind ligësia e arsyes që justifikon gjithçka. Atëherë vrasim, gjykojmë, mohojmë, tallim, por gjithmonë në emër të “së drejtës”. Kështu, e keqja nuk lind nga errësira, por nga drita e ftohtë e arsyes që harron dashurinë. Por në fund, çdo njeri përballet me qenien e vet. Qenia ku të gjitha arsyet bien, dhe vetëm një gjë mbetet: një zë i brendshëm që pëshpërit se jeta ka kuptim vetëm kur e ndan me tjetrin. Në atë çast, njeriu kupton se nuk është krijuar për të qenë i pagabueshëm, por për të qenë i dashur. Sepse dashuria është forma më e thellë e pendimit, dhe falja është forma më e lartë e diturisë. Në këtë botë të trazuar, ku njeriu kërkon Zotin kudo, ai harron ta kërkojë në veten e tij.
E megjithatë, Zoti që kërkon, është pikërisht në dridhjen e një zemre që e di se është e papërsosur, por prapë zgjedh të dojë për hir të Tij. Kështu, njeriu mbetet një udhëtar midis mëkatit dhe shenjtërisë, midis dheut dhe dritës, midis dyshimit dhe besimit. Ai bie, çohet, fal, vuan, dyshon, por nuk ndalon kurrë së kërkuari. Dhe ndoshta, pikërisht aty qëndron shpëtimi: jo në gjetjen e së vërtetës, por në udhëtimin e pafund drejt saj.
(38)
Koha e djajve të sotëm
Ka një erë të padukshme që fryn mes njerëzve të sotëm. Nuk është era e luftës, as e gjakut - është më e qetë, më e butë, por më e rrezikshme. Është era e boshllëkut. Një boshllëk që nuk ndodh për shkak të mungesës së gjërave, por për shkak të mungesës së kuptimit. Ne kemi gjithçka por nuk dimë pse e kemi. Jemi të lirë por nuk dimë pse. Dhe kështu, brenda kësaj lirie të pamatë, lind një robëri e re: robëria e shpirtit të shfrenuar, që nuk ka më kufij, as rrënjë, as frikë nga humnera.
Sot njeriu nuk e ndien Zotin si mungesë, por si pengesë. Ai nuk e kërkon më shpëtimin, por pushtetin e vetvetes. Ai do të jetë zot i trupit, i mendjes, i kohës. Por sa më shumë përpiqet të zotërojë gjithçka, aq më shumë humb veten. Sepse njeriu që kërkon të jetë gjithçka, përfundon duke mos qenë asgjë.
Në emër të arsyes, ai ka vrarë ndjenjën; në emër të progresit, ka fshirë mëshirën; në emër të lirisë, ka prishur çdo shenjtëri që e mbante të gjallë.
Në çdo kohë ka pasur demonë, por demonët e sotëm nuk duken. Ata nuk kanë brirë, as flakë. Janë të veshur me buzëqeshje, me gjuhë moderne, me premtime për vetëpërmbushje. Ata nuk të frikësojnë - të përkëdhelin. Të thonë se nuk ke nevojë për asgjë më të lartë se vetja. Se çdo kufi është iluzion, se çdo mëkat është formë e natyrshme e jetës, se çdo dhimbje mund të shuhet me një klikim. Dhe kështu, njeriu qetësohet, por nuk shërohet. Ai buzëqesh, por është bosh nga brenda. Ai flet shumë, por nuk ka më asnjë fjalë që ta prek shpirtin. Ai ka humbur dhimbjen që e bënte të kuptonte kuptimin.
Në kohën e vjetër, e keqja vinte me forcë; sot, ajo hyn si ide, si dëshirë, si zakon. Dikur djalli tundonte me frikë, sot tundon me rehati. Na mëson të mos pyesim për të vërtetën, por për përfitimin. Të mos kërkojmë shpëtim, por sukses.
Në vend të ndershmërisë, kemi marketing. Në vend të dashurisë, kemi marrëveshje. Në vend të lutjes, kemi vetëpëlqim. Dhe askush nuk pyet më nëse kjo është e drejtë apo e gabuar sepse tashmë e mira dhe e keqja janë bërë fjalë të vjetra, të pashpjegueshme, të tepërta për epokën e shpejtësisë.
Por, në thellësitë më të fshehta të njeriut, ekziston ende një dhimbje që nuk shuhet me asgjë. Është dhimbja e shpirtit që kërkon dritën, edhe pse e ka mohuar. Është etja për kuptim, që zgjohet natën, në heshtje, kur çdo dritë e jashtme shuhet dhe mbetet vetëm ajo e brendshmja - e zbehtë, e lënduar, por e gjallë. Aty fillon reflektimi. Aty lind pyetja që as teknologjia, as filozofia, as paratë nuk e shuajnë dot: “Kush jam unë, nëse gjithçka përreth nuk ka më shenjtëri?”
Në këtë pyetje qëndron shpëtimi i fundit. Sepse njeriu që ende pyet, nuk është i humbur. Ai është i plagosur, por i gjallë. Ai që ndalon së pyeturi, është ai që i është dorëzuar djajve të me fytyrë njeriu, atyre që shesin paqen në këmbim të shpirtit.
Sot nuk na mungon drita, por aftësia për ta dalluar atë. Nuk na mungon fjala, por pesha e saj. Nuk na mungon dashuria, por gatishmëria për të sakrifikuar për të. Dhe ndoshta ky është ferri i vërtetë i kohës sonë: jo një ferr me zjarr, por me ftohtësi - një botë pa shpresë, ku gjithçka është e lejuar, por asgjë nuk ka më kuptim.
Kështu, shpëtimi nuk qëndron në ide, as në sistem, as në botën e re që premtojnë ekranet, as në librat e pistë si libri i Ben Blushit. Shpëtimi është një kthim drejt brendësisë, drejt ndjenjës së përulur që pranon se liria e vërtetë fillon vetëm atëherë kur njeriu ndien se ka diçka më të madhe se vetja për ta dashur, për ta respektuar, për ta ruajtur.
Sepse kur njeriu harron këtë, djajtë e bukur nuk kanë më nevojë të luftojnë. Ata mjaftohen ta shikojnë njeriun që buzëqesh ndërsa humbet shpirtin. Dhe pastaj heshtin sepse heshtja e njeriut të mposhtur është muzika më e bukur e ferrit modern.
(39)
“Zot, më ruaj nga miqtë, sepse nga armiqtë ruhem vetë.”
Një thënie që në dukje është e thjeshtë, por mban në vete një kuptim që të trondit shpirtin. Një lutje që s’ta mëson jeta menjëherë por ta mëson pas shumë plagësh, pas shumë zhgënjimesh, pas shumë pabesive, pas shumë intrigave, pas shumë netësh kur ke menduar se mirësia ishte në anën e atyre që të buzëqeshnin, por që zjarri i urrejtjes digjej në zemra të cilat prisnin çastin e duhur për të goditur.
Ndërsa armiku është i qartë. Ai s’të fsheh asgjë. Në sytë e tij lexon urrejtjen, në heshtjen e tij ndien kërcënimin. Ai është i sinqertë në armiqësinë e tij. Mund të jesh gati ndaj tij. Mund të ngresh mburojën, të përgatitesh për goditjen, ta presësh erën që fryn nga ana e tij.
Por miku… ah, miku është një fjalë që ngroh dhe ther në të njëjtën kohë. Të hyn në shtëpi, të hyn në shpirt me fjalë të buta, të mira, me duar të hapura, me kujdes që s’e sheh si maskë, por si dashuri. Dhe kur më në fund e ndien thikën në shpinë, e di se nuk ishte një goditje, ishte një zhgënjim që të ndryshon mënyrën si beson.
Ka një lloj dhimbjeje që s’është fizike. Është ajo që vjen kur njeriu i gabuar e përdor mirësinë, respektin dhe dashurinë tënde kundër teje. Kur qetësinë e shpirtit tënd e sheh si dobësi. Kur të buzëqesh, ndërsa zemra jote i beson se ajo buzëqeshje është mirësi, por në të vërtetë është hije e ligë. Dhe atëherë, ti kupton pse dikush dikur ka thënë: “Zot, më ruaj nga miqtë…”
Sepse miqtë janë ata që dinë ku të dhemb më shumë. Dinë si të përdorin gjithçka që ke ndarë me ta. Dinë ku është plaga e vjetër. Dinë si të të bëjnë të ndihesh fajtor edhe kur je i pafajshëm. Ata janë të vetmit që kanë çelësin e derës së shpirtit tënd, dhe kur tradhtojnë, e shkatërrojnë nga brenda, pa bërë zhurmë, pa derdhur gjak, por duke e tharë ngadalë shpirtin si një lule pa ujë.
E megjithatë, kjo thënie s’është urrejtje ndaj miqve, por një këshillë ndaj besimit të humbur. Është një lutje e një njeriu që ka dashur shumë dhe është djegur nga vetë drita e dashurisë që ka ndarë me ta. Është thirrja e një shpirti që kërkon mbrojtje jo nga armiqtë, por nga zhgënjimi i atyre që ka dashur.
Zoti, në këtë lutje, nuk është vetëm mbrojtës por një është dëshmitar i besimit të humbur. Ai sheh çdo njeri që të afrohet për interes, çdo buzëqeshje që fsheh gënjeshtër, çdo përqafim që mban thikë. Dhe kur i lutesh “më ruaj nga miqtë”, në të vërtetë po i kërkon të të ruajë nga naiviteti, nga idealizimi, nga vetja jote që ende beson se çdo shpirt është i pastër.
Në fund, ndoshta kjo është një nga mësimet më të dhimbshme të jetës: armiqtë të forcojnë, por miqtë e gabuar të thyejnë.
Armiku të mëson si të mbrohesh, por miku i rremë të mëson si të mos besosh më.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i hidhur i njeriut - se shpesh, më shumë rrezik fshihet në duart që të përqafojnë, sesa në ato që të shtyjnë.
Zot, më ruaj nga miqtë…
sepse zemra ime ende beson.
Sepse unë ende dua të shoh mirësi në sytë e tjetrit.
Sepse unë ende dua të fal, të besoj, të dua.
Por më ruaj, Zot, që të mos më shuhet besimi, që të mos më thahet shpirti nga ata që e shohin si dobësi dashurinë time.
Ruaje paqen time nga ata që e quajnë urrejtje, dhe butësinë time nga ata që e marrin për naivitet.
Ruaj shpirtin tim, Zot, nga miqtë që s’e kuptojnë sa thellë mund të lëndohet një njeri që do me gjithë zemër.
Sepse nga armiqtë…po, nga ata mund të ruhem vetë. Por nga dashuria e gabuar...vetëm Ti mund të më mbrosh.
(40)
Pesha e fjalëve
Një njeri që shkruan, s’është thjesht një dorë që lëviz mbi letër. Është një shpirt që zgjedh të frymojë përmes fjalës. Por fjala, njësoj si arma, nuk është as e mirë, as e keqe në vetvete. Varet nga dora që e mban, nga qëllimi që e udhëheq, nga errësira apo drita që fsheh në zemër.
Ka njerëz që shkruajnë për të shëruar botën, e ka të tjerë që e përdorin fjalën për ta plagosur më thellë.
Ka shkrimtarë që mbjellin ndjenjë, dhe të tjerë që mbjellin helm.
Ka poetë që ndezin shpirtin, dhe të tjerë që e përdorin poezinë për të fshehur urrejtjen nën ritëm e rimë.
Në thelb, fjala është më e rrezikshme se plumbi. Plumbi vret trupin - fjala vret shpirtin. Plumbi pushon në çast, fjala jeton përjetë. Një vrasës me armë mund të ndëshkohet, por një vrasës me laps, që gënjen, që përçan, që poshtëron, që manipulon, shpesh lavdërohet, botohet, lexohet. Dhe këtu nis tragjedia e vërtetë e shoqërisë sonë: kur e ngrejmë në piedestal atë që përdor artin për të helmuar, ndërsa e lëmë në harresë atë që përpiqet të zgjojë ndërgjegjen.
Shkrimtari i vërtetë nuk është ai që shkruan për veten, por ai që e ndien dhimbjen e botës në çdo fjalë. Ai nuk kërkon duartrokitje, por qetësi në ndërgjegje. Ai nuk shkruan për t’u dukur, por për të ndriçuar. Ai e di se fjala ka peshën e shpirtit, dhe çdo gënjeshtër mbi letër është një plagë mbi njeriun.
Ndërsa shkrimtari që e përdor lapsin për interesa, për egërsi, për urrejtje, për pushtet, për hakmarrje - ai është më i rrezikshëm se çdo kriminel. Ai nuk vret një njeri, por të vërtetën. Ai nuk rrëzon një trup, por rrënon një brez.
Në librat e tij s’ka frymë, por tym. Në poezitë e tij s’ka dashuri, por përbuzje. Në romanet e tij nuk dëgjon zërin e shpirtit, por zhurmën e egos.
Lapsi dhe arma janë dy ekstreme të të njëjtës fuqi - pushtetit mbi njeriun.
Por ndërsa arma bën zhurmë, lapsi vret në heshtje.
Dhe plagët e fjalës nuk shërohen me mjekësi - ato shërohen vetëm kur e vërteta e merr frymën e saj përsëri.
Prandaj, kush shkruan, le të kujtojë: çdo fjalë është një gur në ndërtimin ose rrëzimin e botës.
Nëse shkruan me dashuri, fjala jote bëhet dritë.
Nëse shkruan me urrejtje, fjala jote bëhet helm.
Dhe në fund, jeta do të pyesë secilin prej nesh:
A e përdore lapsin për të ndriçuar shpirtin apo për ta vrarë atë?
Shkrimi është një akt i shenjtë. Është fryma e njeriut që kërkon të marrë formë, zëri i brendshëm që kërkon të dëgjohet, e vërteta që kërkon të shpëtojë nga harresa. Por kur një shpirt i prishur merr në dorë lapsin, ai nuk shkruan më për të ndriçuar - ai shkruan për të errësuar. Dhe kështu, arti kthehet në armë, fjala në helm, libri në kurth.
Ka nga ata që e përdorin shkrimin për t’u dukur më të mençur se të tjerët, për të marrë duartrokitje, për të fituar emër, për të ndërtuar kultin e vetes. Ata nuk shkruajnë me shpirt, por me egërsi të fshehtë. Çdo fjalë e tyre është e ngarkuar me mendjemadhësi, me përbuzje ndaj tjetrit, me dëshirë për dominim. Ata duan të duken si profetë, por në të vërtetë janë tregtarë të fjalës - e shesin ndjenjën, e manipulojnë ndershmërinë, e përdorin lexuesin si pasqyrë për vetveten e tyre të sëmurë nga egoja.
Ka poetë që nuk ndiejnë më, por vetëm imitojnë dhimbjen. Ka shkrimtarë që nuk kërkojnë më të thonë të vërtetën, por ta shesin atë në mënyrën më të bukur të mundshme. Dhe ka nga ata që dinë të qajnë në letër, por jo në shpirt. Ata flasin për dashurinë, por në jetën reale urrejnë; flasin për dritën, por ushqehen me errësirë; flasin për njerëzimin, por nuk duan të shohin njeri në sy.
Ky është dallimi i madh mes shkrimtarit të vërtetë dhe vrasësit me laps: i pari kërkon të shpëtojë, i dyti kërkon të shkatërrojë. I pari e përdor fjalën për të shëruar plagët e shoqërisë, i dyti për t’i hapur më thellë.
Njëri e përdor metaforën për të zgjuar shpirtin, tjetri për ta turbulluar.
Njëri shkruan për të krijuar jetë, tjetri për të fshehur vdekjen brenda bukurisë së fjalës.
Vrasësi me armë e di që po vret, e ndien gjakun, e ndien frikën. Vrasësi me laps, përkundrazi, fshihet pas elegancës së gjuhës. Ai vret me fjalë të ëmbla, me ton të butë, me stil të lartë. Ai mbjell përçarje mes njerëzve, shtrembëron historinë, manipulon ndjenjat, ngre dyshime, rrëzon besimin. Dhe më e dhimbshmja është se shpesh, ky lloj vrasësi lavdërohet si “mendimtar i madh”, si “zë i epokës”, si “artist i lirë”. Ai mbrohet nga justifikimi më i rrezikshëm i kohës sonë: “arti s’ka kufij”.
Por arti pa ndërgjegje është helm. Fjala pa ndershmëri është gënjeshtër e shenjtëruar. Dhe shkrimtari që shkruan pa shpirt është si teologu që predikon pa besim.
Në çdo epokë ka pasur të tillë - që kanë përdorur fjalën për të përçarë popuj, për të justifikuar pushtete, për të fyer dashurinë, për të përbaltur shpirtin njerëzor.
Ata janë më të rrezikshëm se çdo tiran, sepse dinë të fshehin krimin nën poezinë e bukur, nën filozofinë e ndërlikuar, nën moralin e rremë.
Shkrimtari i vërtetë nuk ka frikë nga e vërteta, sado e dhimbshme të jetë ajo. Ai nuk i frikësohet as heshtjes, as vetmisë, as moskuptimit. Ai e di se arti është sakrificë, jo zbukurim. Ai e di se çdo fjalë duhet të ketë peshë morale, jo thjesht hijeshi estetike.
Shkrimtari i rremë, përkundrazi, frikësohet nga e vërteta sepse ajo e zhvesh. Ai e përdor lapsin si maskë. Ai është si një vrasës që shkon në funeralin e viktimës së tij dhe qan më shumë se të gjithë për t’u dukur i pafajshëm.
Por fjala është e gjallë, dhe koha është gjykatësi i saj. Mund të kalojnë vite, mund të fshihet nën pluhurin e bibliotekave, por një ditë ajo ringjallet dhe tregon kush ishte e sinqertë e kush ishte mashtrues.
Koha është gjykatësi që dallon se kush shkroi për të ngrohur shpirtin e njeriut dhe kush për ta ngrirë.
Në fund, mbetet një pyetje që çdo njeri që shkruan duhet ta bëjë përpara çdo fjale:
A po e përdor fjalën për të mirën në botë, apo për të mbushur vetëm xhepat?
Sepse fjala është si zjarri - mund të ngrohë, mund të ndriçojë, por mund edhe të djegë çdo gjë që prek.
Dhe në këtë botë që po digjet nga fjalët, ne kemi më shumë nevojë për ata që shkruajnë me zemër se për ata që shkruajnë me mendje.
(41)
Në panairin e madh dhe kaotik të ekzistencës, njerëzit janë vërtet si këpucët. Secili prej nesh është krijuar për një udhëtim, një shteg unik për të cilin jemi projektuar. Por rruga dhe fati na formësojnë në mënyra aq të ndryshme.
Në fillim janë origjinalët: këta janë shpirtrat e rrallë, të prerë e të qepur me dorë nga vetë fati, me një dizajn që nuk përsëritet. Ata ecin me integritet, të vërtetë ndaj qëllimit të tyre. Gjurma që lënë është e pagabueshme, një shenjë e guximit për të qenë vetvetja në një botë që kërkon të na njëtrajtësojë.
Pastaj vijnë imitimet. Ato shkëlqejnë nga jashtë, por materiali i tyre është i lirë. Janë jehona të zërave të tjerë, kopje të zbehta të një ideali që nuk e kuptojnë. Ecin në rrugë të shtruara nga të tjerët, të dëshpëruar për t'u pëlqyer, por të zbrazur nga brenda. U mungon thellësia, qëndrueshmëria e shpirtit që vjen vetëm nga të qenit i vërtetë.
Më të thellët, ndoshta, janë të përdorurit, ata që gjenden në "tregun e gjësendeve të përdorura" të jetës. Këto nuk janë këpucë të reja. Janë të vrara, të gërvishtura nga gurët e rrugës, të zbutura nga shirat e dëshpërimit dhe të thara nga dielli i gëzimit. Çdo shenjë mbi to është një histori, çdo rrudhë një mësim i dhimbshëm. Ato shiten ende, ato ende kërkojnë lidhje, ende ofrojnë vlerë, jo për shkak të përsosmërisë së tyre, por për shkak të qëndrueshmërisë. Ato mbartin plagë, por ato dinë si të ecin. Vlera e tyre nuk qëndron te risia, por te kilometrat e shpirtit që kanë përshkruar.
Dhe në fund, mbetet heshtja tragjike e atyre që përfundojnë në kosha apo të lënë mënjanë. Këpucët e hedhura. Shpirtrat e harruar, të braktisur, ata që e humbën rrugën ose që nuk u veshën kurrë. Aty fle dhimbja e potencialit të pashfrytëzuar, e hapave që nuk u hodhën kurrë, e udhëtimeve që u ndërprenë para kohe. Janë paralajmërimi se jo çdo shpirt e gjen rrugën e tij drejt vlerësimit apo qëllimit.
Kështu, në këtë botë, secili prej nesh zgjedh ose detyrohet të jetë një palë. Pyetja filozofike që mbetet nuk është thjesht cila këpucë jemi, por si po ecim me to dhe çfarë gjurme po lëmë pas në pluhurin e kohës.
(42)
Arti i zbrazëtisë
Fillon si një fëshfërimë në ajrin e mbrëmjes, pothuajse e padëgjueshme. Një lëvizje e lehtë e ajrit, asgjë më shumë. Një frymëmarrje e mbajtur një sekondë më gjatë se ç’duhet, një shikim që largohet sapo ti kthen kokën. Kjo është materia e parë e thashethemit: asgjëja. Vakuumi.
Është arti më tinëzar, më i pakuptueshëm. Nuk kërkon penel, as daltë, as fjalë të mëdha. Ai pikturon me insinuata. Ai skalit me broçkulla. Është mjeshtëria e të ndërtuarit të kështjellave të tëra me tym. Të thuash gjithçka, duke mos pohuar kurrë asgjë. "Unë nuk po them gjë, por..." -dhe pikërisht aty, në atë "por" të pezullt, fillon ndërtimi i rrënojës. Ata që e praktikojnë këtë art janë arkitektë të zbrazëtisë. Janë shpirtra që ndjejnë një boshllëk brenda vetes, aq të thellë e të ftohtë, saqë e vetmja mënyrë për t'u ndjerë të gjallë është ta mbushin atë duke thithur dritën nga të tjerët. Ata nuk krijojnë; ata de-krijojnë. Ata marrin një realitet të gjallë, një njeri me mish e gjak, me dritëhije e të çara, dhe e reduktojnë atë në një formulë të thjeshtë, një etiketë të helmatisur.
Kjo "asgjë" ka një peshë të çuditshme. Është si anti-materia. Nuk mund ta prekësh, por ajo shtrembëron gjithçka rreth saj. Ajo përhapet jo si një e vërtetë e fortë, por si një virus. Kalon nga veshi në vesh, duke ndryshuar formë sa herë që ritregohet, por kurrë nuk humbet thelbin e saj helmues. Çdo transmetim i shton një shtresë të re ndotjeje, një hije më të errët, derisa origjinali, njeriu, situata, e vërteta, të jetë zhdukur plotësisht nën këtë pikturë abstrakte të keqdashjes.
Dhe dëmi... oh, dëmi. Dëmi nuk është një goditje e vetme, e pastër, si ajo e një shpate. Nuk është një plagë që mund ta qepësh e ta shërosh. Është një helm i ngadaltë. Është ndryshku që formohet nën sipërfaqen e lëmuar të besimit, duke e ngrënë atë nga brenda, ditë pas dite, në heshtje. Është të hysh në një dhomë dhe të ndjesh ajrin të mpikset. Të shohësh sytë që kthehen, buzëqeshjet që ngrijnë. Është të pyesësh veten se çfarë dinë ata që ti nuk e di për veten tënde. Është procesi i tmerrshëm psikologjik i të parit të vetes tënde të rishkruhesh nga të tjerët, të kthehesh në një personazh në një histori që nuk e ke shkruar kurrë. Ti mund të bërtasësh. Mund të mohosh. Mund të nxjerrësh prova. Por si mund të luftosh kundër "asgjësë"? Si mund të kapësh me duar avullin? Çdo përpjekje për ta përgënjeshtruar vetëm sa e bën njollën më të dukshme. Ti nuk po lufton me fakte; ti po lufton me një ndjesi. Dhe ndjesitë janë më kokëforta se faktet. Afatgjata? Kjo është tragjedia e vërtetë. Edhe kur historia harrohet, kur emrat ngatërrohen dhe pëshpërimat fashiten, mbetet vragë. Mbetet ai hezitimi i vogël në mendjen e njerëzve kur dëgjojnë emrin tënd. "A nuk ishte ai...?" "Mos ishte ajo...?" Dyshimi mbetet si një sediment i përhershëm në fund të gotës. Thashethemi është vrasja e përsosur e shpirtit, sepse autori i krimit nuk gjendet kurrë. Autori është "thonë se". Dhe "thonë se" është një fantazmë që nuk mund të prangoset kurrë. Në fund, ti mbetesh vetëm me pasojat e kësaj vepre arti të errët. Ti mbetesh duke u përpjekur të pastrosh një njollë që nuk është bërë me bojë, por me ajër. Dhe kupton se dëmi më i madh nuk është ai që të bëjnë të tjerët; është se ata të detyrojnë ta shohësh botën dhe veten tënde përmes kësaj lenteje të shtrembër, ndoshta përgjithmonë. Ky është triumfi i zbrazëtisë: të kesh krijuar dëm të pamasë, pa thënë kurrë asgjë.
(43)
Aty ku hyn butësia, bie një rreze drite që nuk ka orë, nuk ka stinë, nuk ka manual funksionimi. Vjen si një rreze që nuk e sheh, por ta ndërron klimën e shpirtit. Dhe po, është e çuditshme sa pak e kërkojmë butësinë, ndërkohë që ajo është valuta më e vlefshme që një njeri mund të mbajë në xhep. Nuk ka inflacion për të. Nuk ka krizë globale që ia prek vlerën. Nuk ka modë që e zbeh.
Butësia është ajo gjëja që e ndalon njeriun të bëhet bishë kur jeta e shtyn drejt egërsisë. Aty ku vjen butësia, gjërat zbukurohen pa asnjë përpjekje.
Jo me glitter, jo me show, jo me dramë por me atë thjeshtësinë elegante që kanë vetëm gjërat e vërteta: një buzëqeshje pa interes, një fjalë që nuk dhemb, një prani që nuk të merr frymën por të jep frymë. E ke parasysh kur dikush të flet me zë të ulët, por me shpirt të lartë? Kjo është..Aty ku ka butësi, edhe njerëzit më të lodhur pushajnë së luftuari për pesë minuta, edhe zemrat më të forta plasariten pak, mjaftueshëm që të hyjë drita. Por aty ku largohet butësia… ah, aty nis ferri i vogël ditor. Aty fjalët bëhen thikë, mendimet bëhen gur, zemrat bëhen bunkerë që nuk lejojnë as ajër të freskët të hyjë. Gjërat shëmtohen jo sepse bota është e keqe, por sepse njeriu ka mësuar të ngrihet në këmbë duke goditur, jo duke mirëkuptuar. Edhe bukuria e një marrëdhënieje çahet, edhe qetësia e shpirtit turbullohet, edhe vetja bëhet e huaj. E vërteta është kjo:
Butësia nuk është dobësi.
Butësia është guxim.
Sepse bota të mëson të jesh i vrazhdë që të mbijetosh, ndërsa të jesh i butë kërkon një lloj trimërie që pak e kanë.
Duhet kurajo të mos hakmerresh.
Duhet kurajo të mos ngrish kur të tjerët të ftohin.
Duhet kurajo të ruash zemrën tënde pa e bërë mburojë prej betoni.
Në nivel psikologjik, butësia është stabilitet emocional.
Është inteligjencë emocionale e rafinuar.
Është aftësia për të mos reaguar sipas impulsit, por sipas vlerave.
Është qetësia që lind nga një shpirt që e ka kuptuar se forca nuk matet me tonin e zërit, por me thellësinë e mendjes.
Në nivel filozofik, butësia është mënyra më e thjeshtë për të kultivuar harmoni.
Është ura që lidh botë brenda njeriut me botë jashtë njeriut.
Është rikthimi te rrënjët, te ato kohë kur njeriu nuk turpërohej të ishte i ndjeshëm, kur zemra ishte udhëzues, jo pengesë.
Në nivel njerëzor… është thjesht bukuri.
Sepse kush e ka butësinë, ka një dhuratë të rrallë:
ka një shpirt që ngroh.
Dhe ndaj, kujt i është dhënë butësia, le ta dijë se i janë dhënë shumë mirësi. Sepse në një botë që shpesh i ngjan një gare maratonë me të nxituar, butësia është frymëmarrja. Në një botë që shpesh i ngjan një teatri ku të gjithë duan skenën, butësia është qetësia pas perdes. Në një botë të trazuar, butësia është vendlindja.
Ndaj ruaje.
Mos e shtyp.
Mos e fsheh.
Mos e lësho nga duart.
Sepse në fund të ditës, bota i takon atyre që dinë të prekin pa lënduar, të flasin pa ngritur zërin, të duan pa dominim, të ecin pa zhurmë por me peshë.
Dhe, mbi të gjitha, kujto këtë:
Butësia nuk të bën më pak të fortë.
Të bën më shumë njeri.
(44)
Premtimet
Shumë herë njeriu e ngatërron premtimin me një fjalë të hedhur kot. Harron se një fjalë e dhënë është si një urë që na lidh me njëri-tjetrin, e ndërtuar me shpresë, me besim dhe me ndershmëri. Kur ajo urë shembet, rruga që na bashkonte shndërrohet në një humnerë të errët, ku çdo hap i mëvonshëm dridhet nga frika se mos rrëshqet përsëri në boshllëk.
Nuk është premtimi i pambajtur ai që dhemb më shumë. Është iluzioni që ne vetë krijuam, shpresa që ushqyem me bindje se njeriu përballë nesh do të ishte një dritë e sigurt në një botë ku mashtrimi vrapon i lirë. Është besimi që thyhet pa mundësi ngjitjeje, si një gotë e brishtë që nuk mund të rikthehet më në formën e saj të dikurshme, sado kujdesshëm të mbahet ngjitur me ngjitësin e faljeve dhe arsyetimeve.
Ndonjëherë, zhgënjimi nuk vjen nga madhësia e fjalës së premtuar, por nga pesha e shpresës që ne vendosëm mbi të. Ne ua besojmë zemrat tona njerëzve duke mos e ditur nëse ata i kanë duart e buta për t’i mbajtur, apo duar të ashpra që do t’i lëshojnë të bien e të thërrmohen në tokë.
Zemrat tona, këto krijesa të vogla prej ndjenjash, mbajnë plagë të padukshme. Çdo premtim i thyer lë një vijë të hollë, një vijë që bëhet mur, e muret ngrihen pa e kuptuar, një gur mbi tjetrin, derisa shohim veten të rrethuar e të ndarë nga ata që dikur ishin afër. Kjo na bën të hezitojmë të besojmë sërish. Sepse besimi, kur thyhet, nuk lind më lehtë.
Shoqëria që humbet besimin humbet edhe shpirtin e saj. Njerëzit ecin së bashku vetëm kur zemrat u ecin paralel, kur fjalët që shkëmbejnë nuk janë gurë që bien në ujë e zhduken pa gjurmë, por janë fije që thurin lidhje, ura, miqësi e dashuri. Kur besimi zbehet, çdo njeri kthehet në një ishull të vetmuar, ku frika i kontrollon portat e shpirtit e nuk lë askënd të hyjë brenda.
Ka nga ata që premtojnë pa e matur zemrën para se të lëshojnë gjuhën; njerëz që flasin për bukuri, por fjala u është e zbrazët, si një shtëpi pa themele që rrëzohet në erën e parë. Ka të tjerë që e kanë premtimin armë dhe zemrën e tjetrit shesh beteje. Premtojnë për të fituar një copë besimi, pastaj e shkelin si të mos kishte kurrë vlerë.
Ka dhe njerëz që duan të mbajnë premtimet, por jeta u vë barrë më të rëndë se mundësia për t’u ngritur në këmbë. Ata nuk zhgënjejnë sepse duan, por sepse rruga përpara bëhet më e errët se ç’e kishin menduar. Premtimi nuk humb vlerë, por humbet fuqi përballë stuhive të jetës.
Dhe ka nga ata të rrallët, që nuk japin kurrë fjalë pa qenë të sigurt se do ta çojnë deri në fund. Ata nuk premtuan asgjë, por veprimet e tyre flasin më shumë se fjalët e mijëra të tjerëve. Janë njerëzit që qëndrojnë pa zhurmë, që bëjnë pa u lavdëruar, që hyjnë në jetën tënde si një dritë e vogël dhe të mësojnë se besimi, pavarësisht gjithçkaje, mund të rilindë.
Sepse edhe muri më i fortë i dyshimit mund të ketë një derë të vogël për ata që e meritojnë. Dhe çdo derë, për t’u hapur, kërkon guximin që edhe pas dhimbjes të shpresosh. Besimi nuk është naivitet. Është trimëri. Është një akt dashurie ndaj njerëzimit, edhe kur njerëzimi të ka vjedhur dritën disa herë.
Prandaj, pavarësisht plagëve që kemi marrë, pavarësisht zërave të brendshëm që na thonë të mos besojmë më, duhet të mbajmë brenda nesh një vend të vogël për ata që e meritojnë. Sepse një botë pa besim është një botë pa lidhje, pa të ardhme, pa zemër. Dhe njeriu është i lindur për t’u lidhur, për të ndërtuar, për të besuar.
Edhe kur premtimet thyen, shpresa nuk duhet të shuhet. Sepse nga një besim i vogël mund të lindë një miqësi e madhe. Nga një fjalë e mbajtur mund të ringrihet një botë e shkatërruar. Dhe nga një dorë që nuk të tradhton, mund të rilindë gjithçka që zemra kishte humbur.
(45)
Ai që më tregon drejt gabimet e mia është mësuesi im.
Ai që më vë në dukje veprimet e mia të drejta është miku im.
Ai që më lajkaton është armiku im.
Ai që më flet me të vërtetën, edhe kur ajo më dhemb, më do më shumë sesa ai që më flet bukur për të më mbajtur peng në rehati.
Ai që më trazon ndërgjegjen, më zgjon; ai që më qetëson padrejtësisht, më mpin.
Ai që më sfidon të rritem, më ndihmon të bëhem njeri; ai që më ushqen egon, më mban fëmijë.
Mësuesi i vërtetë nuk më ul, por as nuk më ngre mbi atë që jam. Ai më vendos përballë pasqyrës, pa filtra, pa dritë mashtruese. Miku i vërtetë nuk më duartroket verbërisht, por më qëndron pranë edhe kur gaboj, duke më treguar rrugën pa më turpëruar. Ndërsa ai që më lavdëron pa masë, shpesh nuk sheh tek unë njeriun, por dobësinë time më të madhe: nevojën për miratim.
Lajkatari nuk është i interesuar për rritjen time, por për përdorimin tim. Ai e sheh të vërtetën, por e fsheh; e njeh gabimin, por e anashkalon; e ndien rënien, por hesht. Heshtja e tij nuk është paqe, është pabesi. Fjalët e tij të ëmbla janë si mjaltë që fsheh helmin.
Ai që më kritikon me sinqeritet është pasuri e rrallë. Në një botë ku të gjithë duan të duken të mirë, pak janë ata që guxojnë të jenë të drejtë. Kritika e ndershme kërkon kurajë, sepse rrezikon të keqkuptohet, të humbasë miqësi, të krijojë distancë. Por pikërisht aty matet dashuria për të vërtetën, jo për rehatinë.
Njeriu rritet jo nga duartrokitjet, por nga përballjet. Jo nga fjalët që e ngrejnë përkohësisht, por nga ato që e detyrojnë të reflektojë thellë. Gabimi i pranuar është hap drejt mençurisë; gabimi i fshehur pas lavdërimit është fillimi i rënies.
Prandaj, mos e kërko rrethin më të madh të admiruesve, por rrethin më të sinqertë të njerëzve. Një zë i drejtë vlen më shumë se njëqind duartrokitje boshe. Një mik që të thotë “këtu po gabon” është bekim; një armik që të thotë “je perfekt” është rrezik.
Sepse e vërteta nuk ka për detyrë të na pëlqejë, por të na shpëtojë. Dhe vetëm ai që na do mjaftueshëm për të na thënë të vërtetën, e meriton të quhet mësues, mik, apo udhërrëfyes në rrugën e vështirë, por fisnike, të vetëpërmirësimit.
(46)
Çfarë gjurmë po lë?
Nëse dëshiron të jetosh pas vdekjes tënde, duhet të kuptosh se pavdekësia nuk është çështje gjaku, as fryme, as kujtese të zakonshme njerëzore. Ajo nuk ka lidhje me frymëmarrjen, por me gjurmën që lë pas. Me atë shenjë të padukshme që lë në ndërgjegjen e njerëzve, në vetëdijen e botës, në historinë e padukshme të shpirtit njerëzor. Sepse njeriu vdes dy herë: një herë kur zemra ndalon, dhe herën tjetër kur emri i tij shqiptohet për herë të fundit. Ndërmjet këtyre dy vdekjeve, qëndron çdo gjë që ia ke dhënë botës, çdo fjalë që ke hedhur, çdo vepër që ke ngritur, çdo kujtim që ke ndezur në zemrat e të tjerëve.
Prandaj njeriu që dëshiron të jetojë përtej kohës duhet të zgjedhë mes dy udhëve të mëdha, të cilat duken ndryshe por i çojnë në të njëjtin horizont: të shkruajë diçka që ia vlen të lexohet, ose të bëjë diçka që ia vlen të shkruhet për të. E dyta është vazhdim i parë, e para është frymëzim i dytë. Në njërën, njeriu lë gjurmë në letër; në tjetrën, lë gjurmë në botë. Të dyja janë forma të ndriçimit që kapërcejnë harresën.
Të shkruash diçka që ia vlen të lexohet nuk do të thotë të gjesh fjalët më të bukura; do të thotë të gjesh të vërtetën tënde. Të shoshitësh brendinë tënde derisa zëri i shpirtit të dalë i kthjellët, i pastër, i pakompromis. Shkrimi, në thelb, është një akt i vështirë, sepse të detyron të ballafaqohesh me veten. Ndërsa gjuha është një lloj pasqyre, ku njeriu e sheh se sa i pastër apo sa i ndotur është nga përditshmëria, nga frika, nga gënjeshtra, nga iluzioni. Të shkruash diçka që ia vlen të lexohet është të jetosh me kurajo: kurajën për të thënë atë që të tjerët nuk duan ta pranojnë, kurajën për të folur për plagët e tua pa turp, kurajën për të kërkuar dritë në errësirën e vetes dhe për t’ua afruar atë dritë të tjerëve.
Pastaj vjen e dyta: të bësh diçka që ia vlen të shkruhet për të. Kjo është edhe më e vështira, sepse nuk është vetëm një akt i brendshëm, por një përplasje me botën. Kërkon moral, guxim, autenticitet. Kërkon të lëvizësh diçka në realitet, qoftë edhe një centimeter, qoftë edhe një zemër të vetme. Sepse vepra madhështore nuk është vetëm ajo që ndryshon botën, por edhe ajo që ndryshon një njeri. Njeriu i zakonshëm që e sheh një jetë të zbrazët dhe zgjohet, buzëqesh, merr guxim - kjo është vepër. Të japësh shpresë, të japësh drejtësi, të japësh një shembull të mirë në një kohë të keqe - kjo është pavdekësi.
Në fund, kjo botë është një dorëshkrim i madh, i shkruar nga miliona jetë, nga miliona shpirtra. Disa faqe janë të zbehta e të lëna bosh; disa janë të errëta e të përgjakura; por disa të tjera janë të shkruara me ngjyrën e dritës. Janë ato faqe ku njerëzit lanë gjurmë me fjalë, me vepra, me karakter, me nder, me dritë, me të vërtetë. Janë ato faqe që nuk i fshin koha.
Ndaj pyes veten... të pyes edhe ty: çfarë dëshiron të mbetet pas teje? Një emër i venitur në një listë? Apo një shenjë që i jep kuptim të panjohurit? A dëshiron të jesh një zë që harrohet, apo një gjurmë që mbahet mend? Sepse pavdekësia nuk është luks, por një zgjedhje. Një mënyrë jetese. Një akt i përditshëm.
Shkruaj nëse ke fjalë që peshojnë. Vepro nëse ke duar që mund të prekin jetën e tjetrit. Ndërto, mbill, shëro, mbështet, krijo. Jep më shumë se ç’merr. Lëre veten pas, qoftë edhe pak. Sepse çdo gjë që i jep botës, kthehet në emrin tënd. Çdo gjë që prek me shpirt, largohet nga harresa. Njeriu që jeton për vete vdes kur mbyll sytë; njeriu që jeton për të tjerët lind sërish sa herë kujtohet.
Nëse dëshiron të jetosh pas vdekjes tënde, thuaji vetes këtë: mos kërko pavdekësi, por jeto në mënyrë që ajo të vijë vetë. Sepse koha i harron ata që marrin, por i mban mend përgjithmonë ata që japin. Shkruaj atë që nuk shuhet. Bëj atë që nuk zbehet.
Dhe atëherë, edhe kur të mos jesh më, do të jesh. Në mendje. Në kujtim. Në ndërgjegje. Në dritë. Në jetë. Në përtej.
Prandaj, nëse e ke kuptuar se jeta është një dorëshkrim i papërfunduar, ku secili prej nesh mban në dorë lapsin e vet, atëherë nis e shkruaj me vetëdije. Mos e lër lapsin të bjerë nga lodhja, nga frika, nga hezitimi, nga mendimi se nuk ia vlen. Sepse çdo njeri ka diçka që ia vlen të thuhet, çdo shpirt mban një të vërtetë që meriton të dalë në dritë. Nuk ka jetë boshe; ka vetëm jetë të pashkruara. Nuk ka njeri pa vlerë; ka vetëm njeri që s’e ka kuptuar ende vlerën e tij.
Bota është më e etur për shkrimet e tua sesa ti për miratimin e saj. Ajo ka nevojë për mendimin tënd, për ndjesinë tënde, për dritën që ke brenda, qoftë edhe të vogël. Sepse një qiri i vetëm ndriçon një dhomë të tërë të errët, dhe për këtë botë, shpesh, një qiri i vetëm mjafton. Shkruaj për dhimbjet që ke përjetuar, sepse dikush tjetër do të gjejë aty kurajë. Shkruaj për urtësinë që ke mbledhur, sepse dikush tjetër do të gjejë udhërrëfimin. Shkruaj për gëzimin, për dritën, për bukurinë, sepse dikush tjetër do të gjejë shpresën.
Por mos harro edhe udhën tjetër - veprën. Fjalët qëndrojnë në letër, veprat qëndrojnë në njerëz. Një fjalë e mirë mund të frymëzojë një njeri, por një vepër e mirë mund ta ndryshojë atë. Ndaj vepro. Bëhu ai njeri që lë pas një gjurmë të dukshme, një gjurmë që të tjerët mund ta ndjekin kur shikojnë errësirën e tyre. Bëhu shembull, jo predikim. Bëhu dritë, jo zhurmë. Bëhu arsyeja pse dikush gjen kurajo, pse dikush merr frymë më lirshëm, pse dikush beson ende tek e mira.
Dhe mos mendo se gjurmët janë vetëm për njerëzit e mëdhenj, për heronjtë e historisë, për figurat që shndrisin në libra. Jo. Gjurmët më të fuqishme shpesh i lënë njerëzit e zakonshëm... ata që nuk kërkuan famë, por drejtësi; ata që nuk kërkuan lëvdata, por të vërtetën; ata që nuk kërkuan duartrokitje, por ndryshim. Një gjest i vogël mund të shpëtojë një jetë. Një fjalë e butë mund të zbusë një shpirt. Një mbështetje e sinqertë mund të ringrejë një njeri të rrëzuar. Dhe këto janë vepra që i mbijetojnë kohës.
Ndaj krijo. Ndërto. Lehtëso. Ndihmo. Mëso. Shëro. Udhëzo. Zgjidh atë rrugë që të thërret më fort: fjalën apo veprën. Ose zgjidhi të dyja, sepse kur shkrimi lind nga vepra, dhe vepra ushqehet nga mendimi, atëherë njeriu bëhet një pishtar që nuk shuhet.
Shiko rreth e rrotull botës: ajo është plot me gjurmë të thyera, me rrëfime të ndërprera, me histori që nuk janë thënë kurrë. Ndoshta ti je ai që duhet t’i vazhdojë. Ndoshta ti je ai që duhet t’i shkruajë. Ndoshta ti je ai që duhet t’i jetojë. Pavdekësia nuk është dhuratë; është punë. Është përkushtim. Është zgjedhje.
Mos e lër veten të kalosh pa lënë asnjë shenjë. Mos jeto si një hije që fryn për pak çaste dhe humbet. Ji njeriu që koha e mban mend. Ji shkrimi që lexohet me ndjenjë. Ji vepra që përmendet me nder. Ji kujtimi që ringjall shpresë.
Në fund të fundit, ti nuk e kontrollon sa vite do të jetosh. Por e kontrollon plotësisht se çfarë jete do të lësh pas. Dhe pikërisht aty fillon pavdekësia.
(47)
Dija apo takti?
Një çikë takt vlen më shumë se një mal me dituri… sepse dituria, kur nuk shoqërohet me butësi, zgjuarsi të zemrës dhe elegancën e shpirtit, bëhet një shkëmb që bie pa paralajmërim mbi ata që përpiqen të afrohen me të. Njeriu mund të lexojë biblioteka të tëra, të zotërojë konceptet më të rafinuara, të njohë filozofitë e kohëve të lashta e të reja; por nëse nuk di si të prekë një zemër pa e thyer, si të flasë pa e shpuar, si të dëgjojë pa gjykuar, atëherë ai njeri mbetet i zhveshur, i thatë, i cunguar.
Takti është arti i padukshëm i shpirtit, është muzika që dëgjohet vetëm nga ata që njohin heshtjen. Është aftësia për të qenë i butë kur tjetri është i brishtë, për të mos ngritur zërin edhe kur e drejta është në anën tënde, për të lëvizur me butësi nëpër dhimbjet e dikujt sikur po ecje zbathur mbi një urë qelqi mbi një humnerë të thellë.
Dituria gjithmonë të mëson. Taktika të shpëton.
Dituria të udhëzon. Taktika të lidh me njeriun.
Dituria ndërton mendjen. Taktika ndërton marrëdhënien.
Shpesh njerëzit ngatërrohen dhe mendojnë se inteligjenca e fjalëve është më e rëndësishme se inteligjenca e zemrës. Por bota nuk mbahet mbi fjalë të mëdha; ajo mbahet mbi nuanca, mbi tonet mes të thënës dhe të pathënës, mbi gjërat e vogla që nuk shkruhen kurrë në asnjë libër. Një buzëqeshje e vendosur në kohë, një heshtje e matur, një pyetje e bërë me kujdes, një dorë e shtrirë pa e tronditur tjetrin - këto janë gjërat që shpëtuan më shumë shpirtra sesa të gjitha librat e filozofisë së botës.
Takti është një poezi që nuk kërkon lexues; ajo lexon vetë shpirtrat përpara se ata të hapen.
Ai është një dritë që nuk verbohet nga krenaria.
Një urë që nuk rrëzohet nga mendjemadhësia.
Një frymë që nuk bie në stuhi për shkak të huqeve të egos njerëzore.
Dituria pa takt është si një shpatë e mprehtë në duart e një fëmije.
Takti pa dituri është një qiri që ndriçon pak, por nuk mjafton për të gjetur rrugën.
Por bashkimi i tyre është si dita që takon natën - lindja e agimit, ku drita më e qetë e botës zbulon gjithçka pa lënduar askënd.
Njeriu që ka takt ka fituar luftërat e brendshme, ato që nuk shihen dhe nuk duartrokiten. Ka mposhtur nxitimin, nevojën për të pasur të drejtë, vrullin e momentit, egon që i klith: “Thuaje, se e meriton!”. Por ai zgjedh të heshtë. Jo nga frika, por nga mençuria. Jo nga dobësia, por nga fuqia e një shpirti që ka mësuar të mos plagosë, edhe kur është plagosur.
Njeriu që posedon takt nuk është i paditur; përkundrazi, është tepër i ditur për të lejuar që dituria e tij të bëhet thikë në fjalë apo gjest. Ai e di se çdo shpirt mban brenda plagë të padukshme, dhe se çdo fjalë është një hap i hedhur mbi një terren të panjohur ku nuk e di kurrë se çfarë trishtimi, lodhjeje apo dështimi fshihet nën sipërfaqe.
Ndonjëherë, mjafton një çikë takt për të shpëtuar një marrëdhënie që po shembet.
Mjafton një çikë takt për ta kthyer zemërimin në qetësi.
Mjafton një çikë takt për ta bërë një njeri të mos ndihet vetëm në botën e tij të brendshme.
Dhe ja, përballë kësaj vlere të brishtë, mali i diturisë ngjan si një monument që i mungon shpirti. Mund të imponojë, mund të mahnisë, mund të frikësojë, por nuk mund të shërojë. Ndërsa taktika është shërimi i heshtur që nuk kërkon meritë, nuk kërkon falënderime, nuk kërkon lavdi. Ajo është thjesht dhurata e një zemre që ka mësuar ta kuptojë botën jo përmes librave, por përmes dhembjes, përmes përvojës, përmes gabimeve dhe faljeve.
Në fund të ditës, kur heshtja e natës mbështjell gjithçka dhe njeriu rri vetëm me veten, është takti ajo që i kujtohet si vepra më e madhe. Jo fjalimet e mëdha, jo argumentet e fituara, jo ndjesia e të qenit më i ditur. Por ai çast kur ai zgjodhi të ishte i butë, i drejtë, i matur, i përmbajtur. Aty ptet merita e vërtetë, aty matet madhështia e njeriut.
Sepse njeriu i ditur mund të ndikojë në botë.
Por njeriu me takt mund të prekë thellë në shpirtin e një tjetri.
Dhe është prekje shpirti ajo që i reziston kohës.
Në një botë ku të gjithë nxitojnë të tregojnë sa dinë, është art i rrallë të dish si të sillesh.
Në një botë ku njerëzit ngrihen mbi njëri-tjetrin për të treguar epërsi, është fitore e madhe të mos ushqesh egon, por të ushqesh mirësinë.
Prandaj një çikë takt vlen më shumë se një mal me dituri…
Sepse mali qëndron në vend.
Ndërsa takti, kur zbret në zemër, të jep krahë për të fluturuar drejt njerëzores më të lartë.
(48)
Poetët dhe poezia në kohët e sotme: cilët janë poetë të vërtetë?
Në një kohë kur fjala shkruhet më shpejt sesa mendohet, kur vargu hidhet në ekrane si një fotografi e përkohshme dhe kur duartrokitja matet me pëlqime, poezia duket sikur ka humbur ëmbëlsinë e saj të rrallë. Zhurma është bërë sfondi i përhershëm i mendimit, ndërsa poeti shpesh ngatërrohet me atë që flet bukur, me atë që di të luajë me fjalët, me atë që di të prekë emocionin e çastit. Por poezia nuk ka qenë kurrë çështje çasti. Ajo ka qenë gjithmonë çështje peshe. Peshe shpirtërore, morale, mendore. Dhe pyetja lind e pashmangshme: në këtë botë të shpejtë, të fragmentuar, kush janë poetët e vërtetë?
Poeti i vërtetë nuk është ai që shkruan shumë, por ai që hesht gjatë para se të hedhë diçka në letër. Nuk është ai që flet për ndjenjat, por ai që guxon të zbresë në rrënjën e tyre, atje ku dhimbja nuk është më dekor, por përvojë. Poeti i vërtetë nuk e përdor poezinë për t’u dukur, por për të mos u humbur. Ai nuk shkruan për të fituar vëmendje, por për të shpëtuar ndërgjegjen. Poezia, për të, nuk është performancë, por nevojë ekzistenciale; një formë frymëmarrjeje kur ajri bëhet i rëndë.
Në kohët e sotme, shumëkush shkruan vargje, por pak kush mban përgjegjësinë e fjalës. Fjala është bërë e lehtë, e konsumueshme, e shpenzueshme. Ajo shpesh përdoret për të provokuar, për të manipuluar ndjeshmërinë, për të krijuar iluzion thellësie aty ku mungon mendimi. Poeti i vërtetë, përkundrazi, e di se fjala është barrë. Ai e di se çdo metaforë mban brenda saj një përgjegjësi morale. Ai e di se poezia nuk është strehë për narcizmin, por pasqyrë ku njeriu përballet me veten pa grim.
Poeti i vërtetë nuk i shmanget dhimbjes së kohës së tij. Ai nuk shkruan për botë ideale kur realiteti po shpërbëhet. Ai nuk e zbukuron padrejtësinë, nuk e romantizon varfërinë, nuk e estetizon vuajtjen për t’u pëlqyer. Ai e thotë të vërtetën edhe kur ajo dhemb, edhe kur ajo nuk shpërblehet, edhe kur ajo mbetet pa jehonë. Sepse poezia, në thelb, nuk është art për t’u konsumuar, por akt ndërgjegjeje për t’u përballuar.
Në një shoqëri ku gjithçka matet me shpejtësi dhe dukshmëri, poeti i vërtetë shpesh mbetet i padukshëm. Ai nuk ka nevojë të bërtasë për të dëshmuar ekzistencën e tij. Ai e di se koha është filtri më i drejtë. Se vargu që lind nga moda vdes me modën, ndërsa vargu që lind nga e vërteta mbijeton edhe kur emri i autorit nuk përmendet apo kur harrohet. Poezia e vërtetë nuk ka nevojë për reklamë; ajo gjen rrugën e saj përmes zemrave që janë gati ta dëgjojnë.
Poeti i vërtetë është një njeri i plagosur, por jo i dorëzuar. Ai e njeh errësirën e vet, por nuk e shfrytëzon atë për të manipuluar lexuesin. Ai e kthen plagën në dritë, jo për ta ekspozuar, por për ta kuptuar. Poezia e tij nuk është ankesë, por proces shërimi; jo arratisje nga realiteti, por përballje e thellë me të. Në këtë kuptim, poeti është një dëshmitar i brendshëm i kohës, një arkëtar i emocioneve kolektive që nuk gjejnë zë tjetër.
Poeti i vërtetë nuk jep përgjigje të lehta. Ai ngre pyetje që trazojnë, që zgjojnë, që detyrojnë mendimin të ndalet. Poezia e tij nuk është udhëzim, por udhëtim. Ajo nuk të thotë çfarë të mendosh, por të mëson si të mendosh. Dhe pikërisht këtu qëndron dallimi thelbësor mes poezisë së vërtetë dhe vargut të zbrazët: e para hap horizonte, e dyta mbyll qarkun e vetëkënaqësisë.
Duhet pranuar se jo çdo njeri që shkruan poezi është poet. Ashtu siç jo çdo fjalë e bukur është e vërtetë. Poetë të vërtetë janë ata që mbajnë një marrëdhënie të ndershme me fjalën, me heshtjen, me dhimbjen dhe me kohën. Ata që nuk e shesin shpirtin për duartrokitje. Ata që e dinë se poezia nuk është karrierë, por mision i brendshëm. Ata që pranojnë të mbeten të vetëm, nëse vetëm kështu mund të mbeten të sinqertë.
Poeti i vërtetë nuk pyet nëse do të pëlqehet. Ai pyet nëse ka qenë i drejtë me të vërtetën e vet. Sepse poezia, në thelbin e saj më të pastër, nuk është për t’u lexuar me sy, por për t’u përballuar me shpirt. Dhe në këtë kohë të zhurmshme, poeti i vërtetë është ai që guxon të flasë me zë të ulët, por me peshë që nuk harrohet.
(49)
Unë jam gjithmonë ai që kam qenë, jo sepse jam i ngurtë ndaj ndryshimit, por sepse kam zgjedhur të mos e shes veten për interesa dhe rehati të përkohshme. Identiteti im nuk është një kostum që ndërrohet sipas motit, as një fjalor që përshtatet sipas interesave. Ju ndryshoni, jo sepse jeta ju mëson, por sepse frika ju udhëheq. Derisa interesat tuaja personale nuk preken, mendimet tuaja ecin paralel me të miat; por sapo rruga bëhet e pjerrët, sapo përfitimi lëkundet, ju pendoheni, tërhiqeni, mohoni atë që dje e mbronit me zë të lartë. Ky nuk është reflektim; është instinkt mbijetese i maskuar si mençuri. Ju e keni humbur kurajon, dhe kur kurajo humbet, edhe e vërteta duket e gabuar. Jo sepse nuk është e drejtë, por sepse kërkon kurriz. Dëmin e ndjen çdonjeri, sepse dhimbja është e drejtpërdrejtë dhe trupore; dobinë nuk e shohin të gjithë, sepse kërkon durim, mendim afatgjatë dhe një ndërgjegje që nuk trembet nga vonesa. Ju kërkoni rezultate të shpejta për të justifikuar lëkundjet tuaja, ndërsa unë pranoj pritjen si çmim të së drejtës. Këtu ndahemi. Një mënxyrë e madhe ju ra në kokë befas dhe ju rrëzoi shpirtërisht. Nuk ishte vetëm goditja ajo që ju theu, por mungesa e përgatitjes për të. Çdo gjë që vjen pa u parashikuar e rrëzon kurajon e atij që jeton mbi iluzione stabiliteti. Ju kishit ndërtuar vendime mbi rërë, marrëveshje mbi frikë dhe premtime mbi interes. Kur vala erdhi, nuk u mbytën idetë e mia; u shpërbënë siguritë tuaja. Dhe atëherë, për të mos u përballur me zbrazëtinë, zgjodhët të rishkruani historinë: e quajtët maturi atë që ishte tërheqje, e quajtët pragmatizëm atë që ishte dorëzim. Psikologjia e frikës është e thjeshtë: ajo e urren pasqyrën. Frikacaku nuk e duron dot zërin që i kujton se ka pasur një zgjedhje. Prandaj e sulmon mendimin që nuk përkulet, e përqesh qëndrueshmërinë, e etiketon si mendjemadhësi. Por mendjemadh mund të jetë edhe frikacaku, për sa kohë fati i verbër i buzëqesh dhe rrethanat e mbajnë në këmbë. Ai ngatërron rastësinë me meritën dhe heshtjen e të tjerëve me respekt. Krenaria e tij është e zhurmshme sepse është e brishtë. Krenari të arsyeshme ka vetëm ai që beson me vetëdije të plotë se është më superior se armiku, jo në arrogancë, por në qartësi. Superior në disiplinë, në përgatitje, në durim. Superior sepse e njeh frikën, por nuk i bindet asaj. Superior sepse e ka matur humbjen dhe prapë ka zgjedhur të qëndrojë. Kjo nuk është sfidë ndaj botës; është paqe me ndërgjegjen. Meditimi im nuk është arratisje nga realiteti, por përballje e ngadaltë me të. Unë i dëgjoj arsyetimet tuaja, por i dalloj justifikimet. I shoh lëvizjet tuaja, por i kuptoj motivet. Nuk ju gjykoj për rënien, rrëzimi është njerëzor, ju gjykoj për refuzimin për t’u ngritur aty ku keni rënë. Sepse aty, pikërisht aty, matet karakteri: jo në ditët e fatit të mirë, por në minutat kur vendimi dhe frika përplasen. Kritika ime nuk është kundër jush; është kundër zakonit për ta quajtur dobësinë urtësi dhe dorëzimin mençuri. Shoqëritë që ecin përpara nuk ndërtohen nga ata që përshtaten me çdo erë, por nga ata që dinë kur të qëndrojnë. Mendimi im mund t’ju duket i rëndë sepse kërkon përgjegjësi. Por përgjegjësia është pesha që mban lirinë në këmbë. Unë jam gjithmonë ai që kam qenë, sepse e kam pranuar çmimin e kësaj zgjedhjeje. Ju ndryshoni sepse kërkoni ta shmangni. Dhe megjithatë, rruga mbetet e hapur: kur frika lodhet së sunduari dhe interesi pushon së diktuari, mendimi im nuk do t’ju duket më i huaj. Do t’ju duket thjesht i vërtetë. Dhe e vërteta, ndonëse e heshtur, ka një durim që nuk e mposht asnjë mënxyrë.
(50)
Reflektim
Çfarë vlere dhe kuptimi ka ndihma e vonuar?
Kjo pyetje nuk është thjesht morale; është një akuzë ndaj ndërgjegjes njerëzore. Sepse ndihma e vonuar nuk është më ndihmë, por një justifikim i bukur për një ndërgjegje që zgjohet me vonesë. Ajo vjen si një trokitje në derën e një shtëpie që tashmë është shembur, si një fjalë ngushëllimi mbi një varr ku shpresa është varrosur prej kohësh. Çfarë kuptimi ka t’i japësh çadrën dikujt kur shiu i halleve e ka mbytur? Kur uji i dhimbjes i ka hyrë në mushkëri, kur shpirti i është rënduar nga pritja dhe zhgënjimi, kur sytë nuk kërkojnë më mbrojtje, por vetëm mbyllje. Çadra e vonuar nuk e ndal stuhinë që ka kaluar; ajo vetëm na lejon të themi: “Unë u përpoqa”, ndërkohë që tjetri tashmë është përpjekur deri në rraskapitje për të mbijetuar i vetëm. Çfarë vlere ka t’i japësh ilaçin të sëmurit kur ilaçi nuk bën më dobi? Kur sëmundja nuk është më në trup, por është shtrirë deri në shpirt; kur dhimbja nuk kërkon më shërim, por paqe. Ilaçi i vonuar është si një premtim i thyer: tingëllon mirë, por nuk shëron asgjë. Ai nuk e rikthen forcën, nuk e ringjall besimin, nuk e fshin ndjenjën e braktisjes që është rritur pikërisht nga mungesa e dorës së shtrirë në kohën e duhur. Njeriu nuk thyhet nga mungesa absolute e ndihmës; ai thyhet nga pritja e saj. Nga shpresa se dikush do ta shohë, do ta kuptojë, do të vijë. Dhe kur kjo shpresë zgjatet, kur koha kalon e askush nuk shfaqet, atëherë ndihma e mëvonshme bëhet e dhimbshme. Ajo nuk sjell gëzim, por kujton mungesën. Nuk sjell shpresë, por hap plagën e pyetjes: “Ku ishe kur më duhej?” Psikologjikisht, ndihma e vonuar prodhon një nga plagët më të rënda: ndjenjën se nuk vleje mjaftueshëm për t’u ndihmuar në kohë. Dhe kjo ndjenjë nuk shërohet lehtë. Ajo mbetet si një zë i brendshëm që pëshpërit: “Duhej të isha më i fortë, duhej t’ia dilja vetëm.” Kështu lind izolimi, kështu njeriu mëson të mos kërkojë më, të mos besojë më, të mos presë më. Ndihma e vogël në kohën e duhur vlen më shumë se ndihma e madhe kur është vonuar, sepse ajo flet një gjuhë tjetër: gjuhën e pranisë. Një fjalë e thënë në momentin e duhur mund të shpëtojë një jetë. Një dorë e shtrirë në çastin e errësirës mund ta ndalë rënien. Një vështrim që thotë “të shoh” ka më shumë peshë se mijëra fjalë të thëna pas shkatërrimit. Motivimi i vërtetë nuk është të bësh gjëra të mëdha kur gjithçka ka mbaruar, por të jesh aty kur gjithçka është ende në rrezik. Të mos presësh që dhimbja të bëhet lajm, që vuajtja të bëhet spektakël, që njeriu të bjerë përfundimisht për ta ndihmuar. Sepse ndihma nuk është heroizëm i vonuar; është përgjegjësi e përditshme. Kjo pyetje na përket të gjithëve: a duam të jemi njerëz që reagojnë, apo njerëz që parandalojnë? A duam të jemi ata që sjellin çadrën pas përmbytjes, apo ata që e ndajnë para se të nisë shiu? Sepse vlera jonë njerëzore nuk matet me sa shumë japim, por me kur e japim. Dhe kuptimi i vërtetë i ndihmës nuk qëndron në madhësinë e saj, por në kohën kur zemra tjetër ende rreh dhe shpresa ende merr frymë.
(51)
Ne do të zgjohemi dhe do të biem të flemë me mijëra herë në jetë, do të qeshim me miqtë dhe do të qajmë në dhomën tonë, do të përqafohemi nga dikush që na do shumë. Do të përballemi me mijëra situata dhe do të bëjmë gabime pa numërim, por në momentin kur ne do të ndihmojmë dikë, që ka me të vërtetë nevojë, do të vëmë re që ky është momenti në të cilin ne kemi jetuar me të vërtetë.…sepse në atë çast koha ndalon së qeni thjesht orë që ecën mbi mur, ditë që shuhen në kalendar, vite që ikin pa zhurmë. Në atë çast koha bëhet kuptim. Bëhet dëshmi. Bëhet arsye. Gjithçka që kemi përjetuar më parë...lodhja, pritja, zhgënjimi, humbjet, heshtjet e gjata, netët pa gjumë...fillon të marrë formë dhe të justifikohet. Sikur jeta të na kishte përgatitur pikërisht për atë sekondë të vogël, për atë dorë të shtrirë, për atë fjalë të thënë në kohën e duhur, për atë praninë tonë që dikujt i shpëton shpirtin nga shembja.
Ne kalojmë pjesën më të madhe të jetës duke menduar se jeta është ajo që na ndodh neve: suksesi ynë, dështimi ynë, dhimbja jonë, fitorja jonë. Por e vërteta e thellë, ajo që zbulohet vetëm kur njeriu piqet nga brenda, është se jeta e vërtetë është ajo që ne bëjmë për të tjerët pa u ndier të detyruar, pa pritur shpërblim, pa e shitur veten si të mirë. Është ajo që japim kur askush nuk na sheh, kur emri ynë nuk përmendet, kur falënderimi nuk vjen. Do të kemi ditë kur do të ndiejmë se jemi të humbur, të panevojshëm, të vegjël përballë botës. Do të kemi momente kur do të dyshojmë në vlerën tonë, në rolin tonë, në vetë ekzistencën tonë. Dhe pikërisht atëherë, shpesh pa e kuptuar, një gjest i vogël human, një fjalë e ngrohtë, një veprim i thjeshtë, do të na rikthejë dinjitetin dhe do të na kujtojë pse jemi këtu. Sepse njeriu nuk e gjen kuptimin e jetës duke e kërkuar vetëm për vete, por duke e ndarë atë me të tjerët. Ne do të bëjmë shumë gjëra të kota në jetë. Do të vrapojmë pas gjërave që duken të rëndësishme dhe do të humbasim kohë me gjëra që nesër nuk do të kenë më asnjë peshë. Do të flasim shumë dhe do të dëgjojmë pak. Do të premtojmë më shumë seç mund të mbajmë dhe do të harrojmë sa lehtë plagoset zemra e tjetrit. Por momenti kur ndalemi, kur përulemi shpirtërisht para dhimbjes së dikujt tjetër dhe zgjedhim të jemi aty, pa maska dhe pa role, është momenti kur bëhemi njerëz të plotë. Nuk janë ditët e lumtura ato që na ndërtojnë më shumë, por ato çaste kur vendosim të jemi shpresë në errësirën e dikujt tjetër. Kur bëhemi strehë për një shpirt të lodhur. Kur bëhemi zë për atë që nuk ka forcë të flasë. Atëherë kuptojmë se jeta nuk matet me sa shumë kemi marrë, por me sa shumë kemi dhënë; jo me sa njerëz na njohin, por me sa zemra kemi prekur. Dhe ndoshta, në fund të gjithçkaje, kur të shikojmë pas, nuk do të na kujtohen ditët e zakonshme, as sukseset e bujshme, as fitoret që i kemi festuar me zhurmë. Do të na kujtohen ato momente të heshtura kur kemi qenë të nevojshëm për dikë. Ato çaste kur dikush na ka parë në sy me mirënjohje dhe ne kemi ndier, për herë të parë ose ndoshta për të vetmen herë, se jemi vërtet gjallë. Sepse pikërisht aty, në atë ndihmë të dhënë me zemër, fillon dhe përfundon kuptimi i jetës.
(52)
Urrejtja që vjen pas dashurisë është emocion i ngrirë, jo shpërthim. Ajo nuk bërtet, nuk shan, nuk kërkon hakmarrje të menjëhershme. Ajo të shikon drejt e në sy dhe nuk sheh më asgjë. Sepse aty ku dikur ishte ndjenja, tani ka boshllëk. Dhe boshllëku është më i frikshëm se çdo fjalë e rëndë. Dashuria, kur shndërrohet në zhgënjim, nuk lind urrejtje të zakonshme; ajo lind një ftohtësi që mpin shpirtin, një distancë që nuk matet me hapa, por me mungesë ndjenje. Guri bëhet më i ftohtë pasi ka qenë i nxehtë, sepse mban brenda gjurmët e zjarrit. Dhe kjo gjurmë e bën akullin edhe më therës. Njeriu që ka dashur me gjithë qenien e tij, që ka besuar pa kushte, që ka hapur plagët e veta për t’i shndërruar në besim, kur lëndohet, nuk urren si të tjerët. Ai mbyllet. Ai shteron. Ai ndalon së ndjeri. Dhe kjo është forma më e thellë e dhimbjes psikologjike: kur zemra nuk qan më, por hesht. Urrejtja që vjen pas interesit është e zhurmshme, e zhuritur, e shpejtë. Ajo lind nga egoja e prekur, nga humbja e përfitimit, nga krenaria e lënduar. Por kalon. Sepse nuk ka rrënjë. Nuk ka thellësi. Është sipërfaqësore, si një stuhi verore që shkatërron për pak çaste dhe largohet. Ndërsa ajo që lind nga dashuria e tradhtuar, nga besimi i thyer, nga shpresa e varrosur gjallë, ajo mbetet. Ajo bëhet pjesë e karakterit, e heshtjes, e mënyrës si njeriu sheh botën më pas. Në këtë pikë, njeriu ndryshon pa bërë zhurmë. Ai nuk flet më shumë, por më pak. Nuk beson verbërisht, por vëzhgon. Nuk jep menjëherë, por ruhet. Jo sepse është bërë i keq, por sepse është lodhur së qeni i mirë në një botë që shpesh nuk e di ç’është mirënjohja. Kjo është trauma e padukshme e dashurisë së humbur: ajo nuk të bën armik, por të bën të ftohtë. Dhe ftohtësia është një mekanizëm mbrojtës, jo mungesë ndjenje. Filozofikisht, kjo ftohtësi është një formë urtësie e dhimbshme. Është momenti kur njeriu kupton se jo çdo ndjenjë meriton flijim, jo çdo fjalë meriton besim, jo çdo afrim është dashuri. Psikologjikisht, është një plagë që shërohet duke u mësuar të jetojë me të, jo duke u harruar. Sepse disa plagë nuk mbyllen kurrë plotësisht; ato vetëm pushojnë së gjakosuri. Dhe megjithatë, në këtë ftohtësi ka një lloj qetësie meditative. Një paqe e trishtë, por e sinqertë. Njeriu mëson të rrijë vetëm me mendimet e veta, të dëgjojë heshtjen, të kuptojë veten. Ai nuk kërkon më të shpëtojë botën, as të sakrifikojë veten për këdo. Ai mëson masën. Kufirin. Dinjitetin emocional. Melankolia që mbetet nuk është dobësi, por dëshmi. Dëshmi se dikur është dashur vërtet. Se dikur zemra ka qenë e ngrohtë. Dhe ndoshta, diku thellë, ajo ngrohtësi ekziston ende, e mbrojtur, e ruajtur me kujdes, për një kohë tjetër, për një njeri tjetër, ose thjesht për paqen me veten. Sepse njeriu që ka kaluar nga zjarri në akull nuk është i humbur; ai është i vetëdijshëm. Dhe vetëdija, sado e dhimbshme, është forma më e lartë e rritjes shpirtërore.
(53)
Hapi sytë dhe shih gjithçka të bukur dhe çdo njeri që ka nevojë për ty para se sytë të të mbyllen përgjithnjë.
Hapi veshët dhe dëgjo zërat qetësuese, zërat e njerzëve dhe çdo zë para sa të të mbyllen përgjithnjë.
Hape gojën dhe fol fjalë të mira, fjalë të bukura, fjalë të këndshme dhe foli njerëzve para se goja të mos hapet më kurrë.
Hapi krahët dhe përqafoi njerëzit e tu të dashur para se krahët të lidhen me qefin.
Hape mendjen dhe kupto se je një kalimtar në këtë botë, hape para se të jetë vonë.
Hape zemrën dhe lejo diellin e së vërtetës para se të ikësh nga kjo botë ku s'do ketë më dobi asgjë përveç asaj që ti ke vepruar.
Hape shpirtin dhe mos e mbaj peng në frikë, në mëdyshje, në pritje të një dite që ndoshta nuk vjen kurrë. Shpirti është si dritare e mjegulluar: sa më gjatë ta mbash të mbyllur, aq më pak dritë hyn, aq më shumë errësirë bëhet brenda. Çliroje nga barrët që nuk janë të tuat, nga fajet që i ke marrë për hir të të tjerëve, nga heshtjet që të kanë mësuar t’i quash durim, por që në të vërtetë janë plagë të pashëruara.
Hape ndërgjegjen dhe pyete veten çdo mbrëmje: çfarë lashë sot pas vetes? Një fjalë që shëroi apo një heshtje që lëndoi? Një veprim që ndërtoi apo një frikë që më mbajti peng? Sepse jeta nuk të gjykon për ëndrrat që ke pasur, por për guximin që pate t’i mbrosh ato. Dhe ndërgjegjja, kur hapet, nuk të dënon; ajo të mëson.
Shfrytëzoje kohën dhe mos e shpenzo si monedhë pa vlerë. Koha nuk është armiku yt, as miku yt por është dëshmitari më i drejtë i asaj që je. Ajo i mban mend të gjitha: edhe përpjekjet, edhe lotët që i fshive shpejt që të mos t’i shihte askush. Mos e shty jetën për nesër, sepse nesër nuk ka premtime; ka vetëm mundësi që varen nga ajo që bën sot.
Hape kutinë e kujtesës, por mos u mbyt në të. Kujto për të mësuar, jo për t’u ndëshkuar. Kujto për të falur, jo për të ringjallur dhimbjen. E shkuara është mësuese e rreptë, por e drejtë: ajo të tregon se kush ke qenë, jo kush je i detyruar të mbetesh. Njeriu rritet kur e pranon historinë e vet, jo kur përpiqet ta fshijë.
Dëgjoje heshtjen dhe kupto veten. Në zhurmën e botës, njeriu harron të dëgjojë zërin e brendshëm, atë që flet pa britma, pa maska. Heshtja nuk është boshllëk; është pasqyrë. Në të, sheh frikërat e tua, por edhe forcën që nuk e dije se e kishe. Mos iu tremb asaj pasqyre.
Hape durimin dhe kupto se jo gjithçka piqet në të njëjtën stinë. Ka plagë që kërkojnë kohë, ka njerëz që vijnë vonë, ka të vërteta që zbulohen vetëm kur je gati t’i mbash. Durimi nuk është dorëzim; është mençuri që di të presë pa u shuar.
Përdore faljen, para së gjithash ndaj vetes. Njeriu që nuk fal veten, ecën gjithmonë i përkulur nën peshën e gabimeve të djeshme. Falja nuk i ndryshon ngjarjet, por të çliron nga zinxhirët e tyre. Dhe vetëm një zemër i lirë di të dojë drejt.
Hape mirënjohjen dhe shih sa shumë ke marrë pa e vënë re: frymën që vjen pa kërkuar leje, dritën që zgjohet çdo mëngjes, njerëzit që të kanë dashur edhe kur nuk ke ditur ta duash veten. Mirënjohja e kthen pakësinë në bollëk dhe jetën në dhuratë.
Gjeje guximin dhe jeto ashtu siç e ndien, jo ashtu siç të mësojnë frikërat e të tjerëve. Guximi nuk është mungesë frike, por vendimi për të mos e lënë frikën të udhëheqë jetën tënde. Dhe jeta, kur jetohet me guxim, bëhet më e vërtetë, edhe kur dhemb.
Shijoje dashurinë, sepse ajo është e vetmja gjuhë që kuptohet përtej kohës, përtej varrit, përtej harresës. Dashuria është ajo që mbetet kur gjithçka tjetër pushon. Dhe kur të vijë çasti i fundit, nuk do të të pyesë askush sa ke fituar, sa ke ditur, apo sa ke pasur; do të mbetet vetëm pyetja : sa ke dashur dhe sa ke qenë i vërtetë.
Prandaj lejo gjithçka sot. Tani. Para se gjithçka të mbyllet përgjithnjë. Sepse jeta nuk të pret, por të fton. Dhe ftesa e saj është gjithmonë e thjeshtë: jeto me kuptim, vepro me zemër, dhe largoju nga kjo botë duke lënë dritë pas vetes.
(54)
Çdokush mund të durojë një dhimbje, përveç atij që e ka.
E kam dëgjuar shpesh këtë fjali, dhe çdo herë më duket sikur e thotë dhimbja vetë, jo njeriu. Sepse dhimbja flet ndryshe kur banon brenda teje. Ajo nuk ka nevojë për fjalor, as për shpjegime, as për duartrokitje. Ajo rri. Rri si një mysafir i paftuar që nuk pyet sa kohë do qëndrojë dhe nuk kërkon leje për të prishur qetësinë. Të tjerët e shohin nga jashtë. Nga larg. Nga një distancë komode, ku dhimbja duket e menaxhueshme, madje ndonjëherë edhe “edukative”. Të japin këshilla me atë zërin e qetë e serioz, sikur po flasin për një plagë imagjinare, jo për një humnerë reale. “Duhet të jesh i fortë”, thonë. “Koha i shëron të gjitha”, shtojnë. Dhe unë pyes veten: cila kohë? Ajo që kalon mbi plagë apo ajo që i zgjeron ato, sepse askush nuk i kupton? Ironia është se ata flasin me siguri absolute për sprova që nuk i kanë kaluar kurrë. Janë ekspertë të dhimbjeve që nuk i kanë jetuar, mjeshtër të vuajtjeve që i kanë lexuar vetëm në fjali motivuese. Dhe sa lehtë e mbajnë dhimbjen time mbi shpatullat e tyre imagjinare, sa shpejt ma kthejnë mbrapsht, sapo bëhet e rëndë. Ata mund ta “durojnë” dhimbjen time për pesë minuta bisedë, për një këshillë të shpejtë, për një gjest moral. Unë jo. Unë e mbaj natën, në heshtje, kur fjalët nuk më binden më. Dhimbja ime nuk është dramë për t’u treguar, as histori për t’u zbukuruar. Është një dialog i brendshëm, një monolog që nuk pushon. Është lodhje mendore, peshë në kraharor, një pyetje pa përgjigje që kthehet çdo ditë: “Pse mua?” Dhe nuk kërkon zgjidhje të shpejta. Kërkon kuptim. Ose të paktën pranim. Psikologjikisht, dhimbja është vetmi. Filozofikisht, është provë e kufijve tanë. Poetisht, është fjala që nuk del dot nga goja. Dhe njerëzit që bëjnë sikur e kuptojnë, shpesh janë ata që kanë frikë ta shohin veten në pasqyrë. Sepse nëse do ta kuptonin vërtet, do të heshtnin më shumë dhe do të flisnin më pak. Do të dëgjonin, jo të këshillonin. Do të rrinin, jo do të gjykonin. Unë nuk kërkoj më që të më kuptojnë të gjithë. Kam kuptuar se dhimbja nuk është demokratike; nuk shpërndahet në mënyrë të barabartë dhe as nuk shpjegohet lehtë. Kam kuptuar se jo çdo këshillë është ndihmë dhe jo çdo fjalë e butë është shërim. Ndonjëherë, ironia më e madhe është kjo: ata që flasin më shumë për forcën, nuk e dinë sa e lodhshme është të jesh i fortë çdo ditë. Prandaj po e them me qetësi, pa zemërim, por me një buzëqeshje të hidhur: po, çdokush mund të “durojë” një dhimbje. Përveç atij që e ka. Sepse ai nuk e duron, ai jeton brenda saj. Dhe ky është një art që nuk mësohet me këshilla, por vetëm me plagë.
(55)
O njeri i fjalës, o ti që ke zgjedhur të shkruash jo thjesht për të folur, por për të peshuar botën me mendim dhe ndjenjë, ndalu për një çast dhe dëgjoje këtë fjalë jo si urdhër, por si një pasqyrë që të tregon për ty. Mos e keqkupto artin tënd si mjet pushteti dhe as mendimin si fron. Bota nuk do të përparojë më shpejt nëse poetët i ngrejmë në poste udhëheqjeje dhe filozofët i bëjmë ministra. Jo sepse ata nuk janë të vlefshëm, por sepse vlera e tyre shkatërrohet në çastin kur keqpërdoret jashtë natyrës së saj. Poeti nuk është i lindur për të komanduar, por për të zbuluar. Filozofi nuk është i thirrur të administrojë, por të pyesë. Shkrimtari nuk është krijuar për të rregulluar ligje, por për të trazuar ndërgjegje të fjetura. Kur i vendosim në role që nuk u përkasin, nuk e lartësojmë artin, por e varfërojmë atë; nuk e fisnikërojmë mendimin, por e shndërrojmë në slogane. Gabimi i madh i njeriut modern është kjo etje për të përzier gjithçka: talentin me autoritetin, ndjeshmërinë me pushtetin, mendimin me interesin. Por bota nuk përparon nga konfuzioni i roleve; ajo përparon nga harmonia e tyre. Një shoqëri nuk ka nevojë që të gjithë të jenë poetë, as që poetët të bëhen gjithçka. Ajo ka nevojë që secili të jetë thellësisht ajo që është. Ti që shkruan, mbaje mend këtë: fjala jote është e fortë pikërisht sepse nuk detyron. Ajo bind sepse ndriçon, jo sepse urdhëron. Në çastin që e përdor shkrimin për të dominuar, e ke tradhtuar. Në çastin që e përdor për t’u dukur më i lartë se të tjerët, e ke zbrazur nga e vërteta. Arti nuk është shkallë për karrierë, por udhë për ndërgjegje. Bota do të përparojë atëherë kur njerëzit do të bëjnë atë që u është paracaktuar jo nga frika, por nga përputhja e brendshme me vetveten. Kur mjeku do të shërojë sepse ndien thirrjen për të shëruar. Kur mësuesi do të mësojë sepse beson në dijen, jo në status. Kur poeti do të shkruajë sepse nuk mund të heshtë, dhe filozofi do të mendojë sepse nuk mund të pranojë pa pyetur. Përparimi nuk lind nga ambicia për t’u ngjitur lart, por nga guximi për të zbritur thellë brenda asaj që je. Psikologjikisht, njeriu prishet kur jeton jashtë natyrës së vet. Një poet i detyruar të menaxhojë pushtet do të thahet. Një filozof i futur në pazare politike do të humbasë mprehtësinë. Ashtu si një njeri praktik i detyruar të jetojë vetëm në abstraksion do të humbasë tokën nën këmbë. Çdo shpirt ka ritmin e vet dhe çdo mendje ka terrenin e saj natyror. Kur i dhunojmë këto, prodhojmë vetëm lodhje, cinizëm dhe dështim. Prandaj, ti që shkruan, mos kërko të jesh më shumë sesa je. Ji më i thellë në atë që je. Mos ëndërro pushtet, ëndërro qartësi. Mos kërko duartrokitje, kërko të vërtetën. Fjala jote ka kuptim jo kur sundon, por kur shërben; jo kur imponon drejtim, por kur hap horizonte. Shkrimtari i vërtetë nuk e udhëheq turmën përpara, ai ecën i vetëm dhe i detyron të tjerët të mendojnë se ku po shkojnë. Kritika më e madhe ndaj artit sot nuk është se nuk ka talent, por se ka humbur vendin e vet. Shumë shkruajnë për t’u dukur, pak shkruajnë sepse ndjejnë përgjegjësi. Shumë flasin për ndryshim, pak e pranojnë se ndryshimi fillon duke pranuar kufijtë e rolit tënd. Logjika e shëndoshë nuk kërkon që të gjithë të bëhen gjithçka, por që secili të bëhet i domosdoshëm aty ku është. Dhe në fund, o njeri i fjalës, kuptoje këtë qetë dhe pa iluzione: bota nuk ka nevojë për poetë-ministra, por për poetë të vërtetë; jo për filozofë-udhëheqës, por për mendimtarë të ndershëm; jo për shkrimtarë që kërkojnë pushtet, por për shkrimtarë që i rezistojnë atij. Sepse vetëm kështu, secili në vendin e vet, njeriu dhe shoqëria ecin përpara, jo më shpejt, por më drejt.
(56)
Ushtarakët veshin kostume për bomba, shtresa çeliku, fibra, teknologji që peshojnë sa frika e një qyteti të tërë. I veshin për t’u mbrojtur nga copëzat e hekurit, nga zhurma që të shurdhon shpirtin, nga shpërthimi që s’të lë kohë as të mendosh. Por askush nuk ka shpikur ende një kostum për jetën. Asnjë helmetë për fjalët që thuhen pas shpine. Asnjë jelek për zhgënjimet që futen tinëz, si thika të vogla, çdo ditë, pa zhurmë, pa alarm. Sepse më tepër se bombat, është jeta ajo që na lëndon. Jo në një çast, por ngadalë, me këmbëngulje, me durimin e një torturuesi. Jeta nuk shpërthen; ajo të gërryen. Ajo nuk të merr menjëherë; të shuan pak e nga pak. Të heq besimin në mëngjes, të rrëmben shpresën në drekë, të lë vetëm në mbrëmje me mendimet që s’kanë ku të shkojnë. Në çdo cep ka tradhti, jo gjithmonë të mëdha, por të mjaftueshme për të të thyer. Në çdo buzëqeshje mund të fshihet një qëllim. Në çdo premtim, një ikje e planifikuar. Ç’kuptim ka ta veshësh kostumin e bombës për t’i shpëtuar vdekjes, kur jeta tashmë të ka plagosur thellë? Ç’vlerë ka të mbijetosh fizikisht, kur brenda je mbushur me rrënoja? Bomba të vret menjëherë, thonë. Po jeta? Jeta të mëson ta duash dhimbjen, sepse bëhet e përditshme. Të mëson të ecësh me plagë të hapura dhe t’i quash “pjekuri”. Të mëson të buzëqeshësh me buzë të ngrira, ndërsa zemra kërkon ajër. Kam parë njerëz që s’kanë qenë kurrë pranë një shpërthimi, por janë shkatërruar nga një mungesë. Nga një premtim i thyer. Nga një dashuri që u kthye në mjerim. Kam parë sy që s’kanë parë luftë, por mbajnë rrathë të zinj nga betejat e brendshme. Dhe pyes veten: pse nuk i masim plagët e jetës me të njëjtën seriozitet si plagët e luftës? Pse nuk ndërtojmë strehë për zemrën, kur dimë të ndërtojmë bunkerë për trupin? Në dashuri jemi më të pambrojtur. Aty nuk ka kostum. Aty futesh lakuriq, me gjithë frikën dhe shpresën bashkë. Dhe pikërisht aty jeta godet më fort. Një fjalë e munguar bëhet shpërthim. Një largim i papritur bëhet rrënim. Dhe ti mbetesh të numërosh copëzat e vetes, duke u përpjekur t’i bashkosh me duar që dridhen. Romantike? Po. Tragjike? Më tepër se kaq. Sepse dashuria të jep arsye të jetosh, por edhe mënyrën më të sofistikuar për të të vrarë nga brenda. Çdo ditë jeta na vret nga pak. Na vret kur na detyron të heshtim, kur na mëson të pranojmë padrejtësinë si normalitet, kur na bind se të ndjesh është dobësi. Na vret kur na bën të dyshojmë te vetja, te vlera jonë, te e drejta për të qenë të lumtur. Dhe megjithatë, vazhdojmë. Pa kostum. Pa mburojë. Me një guxim që nuk duket, por që është heroik në heshtjen e tij. Ndoshta trimëria e vërtetë nuk është t’i mbijetosh një bombe, por t’i mbijetosh një dite tjetër jete pa u bërë i ftohtë. Të mos e humbasësh butësinë, edhe kur jeta të ka mësuar dhunën e saj të qetë. Të zgjedhësh të ndjesh, edhe pse ndjenja të lëndon. Sepse në fund, nëse do të vdesim gjithsesi, më mirë të kemi jetuar me zemër të hapur sesa të mbrojtur nga gjithçka dhe bosh nga brenda. Bomba të vret menjëherë. Jeta të vret ngadalë. Por vetëm jeta, me gjithë mizorinë e saj, na jep edhe shansin e vetëm për të dashur, për të shpresuar, për të thënë: edhe pa kostum, edhe i plagosur, unë ende jam këtu. Dhe kjo, ndoshta, është fitorja jonë më e madhe.
(57)
Sëmundja e injorancës
Për të shëruar sëmundjen e injorancës, pini çdo ditë nga një dozë të vogël diturie. Jo si ilaç që merret me nxitim, as si recetë që zbatohet verbërisht, por si një rit i qetë, i përditshëm, i ndërgjegjshëm. Sepse injoranca nuk është thjesht mungesë njohurie; ajo është një errësirë e brendshme që njeriu shpesh e mbron me krenari, si të ishte një identitet, si të ishte një strehë nga e vërteta. Injoranca nuk dhemb menjëherë. Ajo mpin. E bën shpirtin të mos ndjejë turp kur gjykon, të mos ndiejë faj kur lëndon, të mos ndiejë përgjegjësi kur flet pa ditur. Është një sëmundje tinëzare, sepse ushqehet nga bindja se “di mjaftueshëm”, nga iluzioni se mendimi yt është ligj, se përvoja jote është universale, se bota duhet të sillet sipas masës sate. Dhe pikërisht këtu fillon shkatërrimi pa e vënë re: kur njeriu pushon së mësuari, ai fillon të ngurtësohet; kur ngurtësohet, ai bëhet i padrejtë; kur bëhet i padrejtë, ai shndërrohet në rrezik për veten dhe për të tjerët. Dituria, në doza të vogla, është si uji për një tokë të tharë. Nuk vjen furishëm, nuk imponon, nuk dhunon mendjen. Ajo rrjedh ngadalë, depërton, zbut, hap çarje në mendimet e vjetra dhe i detyron ato të rishikojnë veten. Një faqe libri në ditë, një pyetje e ndershme, një dëgjim i vërtetë i mendimit të tjetrit, një pranim i thjeshtë: “Ndoshta nuk e di.” Këto janë doza të vogla, por jetike. Ato nuk e ushqejnë egon, por e edukojnë ndërgjegjen. Njeriu i ditur nuk është ai që flet shumë, por ai që hesht me kuptim. Nuk është ai që fiton debate, por ai që fiton qartësi. Dituria e vërtetë nuk e bën njeriun arrogant; përkundrazi, e bën të përulur, sepse sa më shumë që di, aq më qartë sheh sa shumë ende nuk di. Kjo përulësi është shenja e parë e shërimit. Është momenti kur mendja pushon së luftuari për të pasur gjithmonë të drejtë dhe fillon të kërkojë të vërtetën. Psikologjikisht, injoranca është një mekanizëm mbrojtës. Ajo mbron egon nga lëndimi që sjell ndryshimi. Të mësosh do të thotë të pranosh se ke gabuar, se ke qenë i kufizuar, se ndoshta ke gjykuar padrejtësisht. Dhe kjo kërkon guxim. Prandaj shumë njerëz preferojnë të qëndrojnë të sëmurë sesa të shërohen; sepse shërimi kërkon përballje me veten. Dituria të zhvesh nga justifikimet dhe të lë përballë përgjegjësisë personale. Por kush pi çdo ditë nga një dozë të vogël diturie, fillon të shërohet pa e kuptuar. Fillon të flasë më pak dhe të dëgjojë më shumë. Fillon të reagojë më pak dhe të reflektojë më shumë. Fillon të kuptojë se e vërteta nuk është pronë private dhe se mendimi ndryshe nuk është kërcënim, por pasuri. Në këtë proces, njeriu nuk bëhet më i fortë në kuptimin brutal të fjalës; bëhet më i thellë, më i drejtë, më njerëzor. Dituria nuk është luks intelektual; është nevojë morale. Ajo është forma më e pastër e respektit ndaj jetës dhe ndaj tjetrit. Një shoqëri që nuk pi dituri çdo ditë, dehet nga paragjykimi, nga urrejtja, nga frika. Një individ që refuzon të mësojë, jeton në një burg që e ka ndërtuar vetë, me mure bindjesh të vjetra dhe dritare të mbyllura ndaj botës. Prandaj, mos e kërkoni diturinë si dekor, as si armë për të poshtëruar të tjerët. Kërkojeni si shërim. Merreni ngadalë, me durim, me sinqeritet. Lejoni që ajo t’ju ndryshojë, t’ju trazojë, t’ju vërë në dyshim. Sepse vetëm ai që pranon të dyshojë në vetvete, fillon vërtet të shërohet. Dhe një ditë, pa bujë, pa ceremoni, do ta kuptoni se sëmundja e injorancës nuk ka më pushtet mbi ju. Jo sepse dini gjithçka, por sepse nuk keni më frikë të mësoni.
(58)
Mos e beso gënjeshtrën që të kënaq… dhe mos e përgënjeshtro të vërtetën që të zemëron.
E them këtë si një njeri që e ka provuar shijen e ëmbël të mashtrimit dhe hidhërimin e së vërtetës. E them si dikush që ka parë se sa lehtë njeriu zgjedh rehatinë në vend të ndershmërisë, qetësinë e rreme në vend të përballjes, dritën artificiale në vend të diellit që të djeg sytë. Sepse gënjeshtra nuk vjen gjithmonë si armik; ajo vjen e buzëqeshur, e veshur me fjalë që na përkëdhelin egon, me premtime që nuk kërkojnë mundim, me justifikime që na lirojnë nga përgjegjësia. Gënjeshtra që të kënaq është një narkozë qetësuese. Ajo të vë në gjumë ndërgjegjen pa zhurmë. Të bind se je mirë ashtu siç je, se nuk ke nevojë të ndryshosh, se fajin e kanë gjithmonë të tjerët, rrethanat, koha, fati. Të thotë: “Rri këtu, mos u lodh, mos pyet shumë, mos gërmo thellë.” Dhe njeriu, i lodhur nga betejat e brendshme, pranon. Sepse është më e lehtë të jesh i qetë sesa i vërtetë. Më e lehtë të jesh i kënaqur sesa i zgjuar. Por e vërteta… e vërteta nuk të përkëdhel. Ajo troket fort. Shpesh hyn pa leje dhe riorganizon gjithçka brenda teje. Ajo të zemëron sepse të zhvesh nga justifikimet, sepse të tregon plagët që ke mbuluar me fjalë të bukura, sepse të vë përballë përgjegjësisë për jetën tënde. E vërteta të thotë: “Ke gabuar.” Dhe kjo fjali, për egon njerëzore, është një goditje e rëndë. Prandaj njeriu shpesh zgjedh ta përgënjeshtrojë të vërtetën. Jo sepse nuk e sheh, por sepse e sheh shumë qartë. Jo sepse nuk e kupton, por sepse e kupton dhe i trembet pasojës së saj. Sepse e vërteta kërkon ndryshim, kërkon sakrificë, kërkon guxim. Dhe guximi nuk është një cilësi romantike; është një barrë e rëndë psikologjike. Është aftësia për të pranuar se nuk je ai që ke menduar se je, dhe se duhet të rindërtosh veten nga e para. Unë kam parë njerëz që e mbrojnë gënjeshtrën me pasion, sikur të ishte e shenjtë. Jo sepse ajo është e drejtë, por sepse është e rehatshme. Kam parë njerëz që sulmojnë të vërtetën, e quajnë të padrejtë, të ashpër, madje mizore, vetëm sepse ajo u prish qetësinë e rreme. Dhe në thelb, kjo nuk është çështje morali, por frike. Frika për të humbur imazhin, pozicionin, identitetin e ndërtuar mbi rërë.
Filozofikisht, gënjeshtra është një marrëveshje me veten: “Mos më shqetëso.” Ndërsa e vërteta është një thirrje: “Zgjohu.” Psikologjikisht, gënjeshtra ushqen mekanizmat e mbrojtjes, ndërsa e vërteta i shemb ata. Dhe çdo shembje është e dhimbshme. Por vetëm pas shembjes ka rindërtim. Reflektoj shpesh: çfarë do të ishte njeriu pa guximin për të dëgjuar të vërtetën, edhe kur ajo dhemb? Do të ishte një qenie e qetë, por e zbrazët. Një njeri që nuk rritet, por vetëm plaket. Sepse rritja nuk vjen nga ajo që na kënaq, por nga ajo që na sfidon. Jo nga fjala që na ledhaton, por nga fjala që na zgjon.
Prandaj e përsëris, jo si moralist, por si dëshmitar i brendshëm i kësaj lufte: mos e beso gënjeshtrën që të kënaq. Ajo të mban peng në një version të vogël të vetes. Dhe mos e përgënjeshtro të vërtetën që të zemëron. Ajo, sado e ashpër, është aleatja jote më e ndershme. Sepse vetëm e vërteta, kur pranohet, të çliron. Edhe nëse fillimisht të thyen.
(59)
Të dhëmb të marrësh atë që ke dëshiruar, jo sepse nuk e do më, por sepse e kupton se ke mbërritur vonë te vetja jote. Është një dhimbje e fshehur, e pashpjegueshme me fjalë të zakonshme, një lloj trishtimi që nuk bërtet, por rri ulur diku në qoshen e ndërgjegjes dhe të shikon drejt e në sy. Ajo dhimbje nuk vjen nga mungesa, por nga realizimi i plotë: ja ku është ajo që kërkove, ja ku është ëndrra, por ti nuk je më ai që e ëndërroi. Sepse koha, ajo dinake e padukshme, nuk ta merr gjithmonë gjënë që do; shpesh ta lë në dorë, por ta vjedh aftësinë për ta shijuar. Dhe kjo është forma më e sofistikuar e humbjes. Të arrish majën, ndërkohë që mushkëritë e shpirtit nuk kanë më ajër për të festuar. Të hapësh një derë, kur brenda teje dritat janë shuar nga lodhja e pritjes. Ne mendojmë se vuajtja është të mos e arrish atë që dëshiron. Por ka një vuajtje më të thellë, më të pjekur, më filozofike: ta arrish, dhe ta ndjesh veten bosh përballë saj. Ta kuptosh se rrugës ke dhënë gjithçka: durimin, shpresën, rininë e ndjenjave, naivitetin e bukur që dinte të gëzohej me pak. Dhe tani që e ke, e shikon si një fotografi të bukur, por pa zë, pa aromë, pa dridhje. Psikologjikisht, kjo është përplasja mes dëshirës dhe kohës së brendshme. Dëshirat tona nuk plaken njësoj me shpirtin. Ato mbeten aty, kokëforta, të pandryshuara, ndërsa ne lodhemi, ngurtësohemi, bëhemi më të kujdesshëm, më të mbyllur, më pak të aftë për t’u dorëzuar. Dhe kështu ndodh paradoksi: ëndrra realizohet, por zemra nuk ka më elasticitetin për ta përqafuar. Sa njerëz ka që buzëqeshin në momentin që duhet të qajnë nga gëzimi, por nuk munden? Sa sy ka që shikojnë suksesin, dashurinë, qetësinë, por nuk ndjejnë më asgjë përveç një lodhjeje të thellë? Sepse pritja e gjatë i ka shndërruar emocionet në mbetje, i ka konsumuar si një zjarr që ka djegur gjithçka për të mbijetuar. Filozofikisht, kjo është tragjedia moderne e njeriut: ne jetojmë gjithmonë për një “kur”. Kur të arrij këtë. Kur të kem atë. Kur të ndryshojë kjo. Dhe ndërkohë, jeta kalon pa u ndier, si një tren që e shikon nga dritarja, duke menduar se ke kohë të hipësh në stacionin tjetër. Por stacionet nuk janë të pafundme, dhe as ne. Të dhëmb sepse e kupton se nuk ke humbur vetëm kohë, por edhe veten e dikurshme. Atë version tëndin që dinte të emocionohej, që e shijonte pritjen, që jetonte me intensitet edhe mungesën. Tani ke arritjen, por ke humbur gjuhën e ndjenjave për ta përkthyer në lumturi. Dhe ndoshta mësimi më i hidhur, por edhe më i vërtetë, është ky: nuk mjafton të arrish diçka. Duhet të jesh i gjallë brenda vetes kur ajo të vijë. Sepse ndryshe, suksesi bëhet dekor, dashuria bëhet zakon, dhe ëndrra një objekt i ftohtë që e vendos në raft dhe e sheh herë pas here, duke menduar: “Sa shumë kam dashur për këtë… dhe sa pak po ndjej tani.”
Kjo dhimbje nuk kërkon fajtorë. Ajo kërkon ndërgjegjësim. Të na mësojë se jeta nuk është vetëm për t’u fituar, por për t’u përjetuar në rrugë. Se koha nuk është armik vetëm kur ikën, por edhe kur na ndryshon pa e vënë re. Dhe se ndonjëherë, më e rëndësishme se të marrësh atë që dëshiron, është të mos humbasësh aftësinë për ta shijuar kur të vijë.
(60)
Mendimi para dhe pas veprimit
Unë e kuptoj sot se njeriu nuk gjykohet aq nga ajo që bën, por nga mënyra si mendon rreth asaj që bën. Mendimi para veprimit është forma më e lartë e përgjegjësisë morale: aty ndalet impulsi, aty frenohet egoja, aty lind vetëdija. Para se të veproj, unë pyes veten jo çfarë fitoj, por çfarë lë pas. Sepse çdo veprim është një gur i hedhur në ndërgjegje dhe valët e tij nuk ndalen aty ku i dëshirojmë ne. Por edhe mendimi pas veprimit ka një peshë po aq të rëndë. Ajo është pasqyra ku njeriu ose rritet, ose copëtohet. Të mendosh pas veprimit do të thotë të kesh guximin të përballesh me pasojat, pa justifikime, pa maska. Aty lind pjekuria psikologjike: kur njeriu pranon se edhe gabimi mund të jetë mësues, nëse e analizon me ndershmëri. Tragjedia e shumë jetëve nuk është gabimi, por mungesa e reflektimit. Njeriu që nuk mendon para veprimit shkatërron të tjerët; njeriu që nuk mendon pas veprimit shkatërron veten. Mes këtyre dy çasteve, mendimit para dhe pas, ndërtohet ajo që quajmë karakter. Dhe karakteri, në fund, është forma më e lartë dhe më e fuqishme e inteligjencës njerëzore. Karakteri nuk lind rastësisht; ai është një proces i vazhdueshëm dialogu me vetveten. Ai formohet në ato pauza të padukshme ku mendimi ndalon dorën, dhe në ato net të qeta ku mendimi nuk e lë shpirtin të flejë rehat pas një veprimi. Sepse njeriu i pjekur nuk kërkon vetëm të veprojë drejt, por të kuptojë pse veproi ashtu dhe çfarë pasqyron ajo zgjedhje për atë që është realisht.
Psikologjikisht, mendimi para veprimit është kontrolli i impulseve primitive; është momenti kur arsyeja flet më fort se dëshira. Aty njeriu kalon nga reagimi instinktiv në zgjedhje të vetëdijshme. Por mendimi pas veprimit është edhe më i dhimbshëm, sepse aty nuk ke më pushtet për ta ndryshuar realitetin, por vetëm për ta interpretuar. Dhe interpretimi i sinqertë shpesh dhemb më shumë se vetë pasoja. Filozofikisht, njeriu është qenie që ekziston mes pendesës dhe parashikimit. Ne jetojmë duke u lëkundur mes asaj që mund të ndodhte dhe asaj që ndodhi. Të mendosh pas veprimit do të thotë të pranosh kufijtë e lirisë tënde; të mendosh para veprimit do të thotë t’i respektosh ato. Shumë njerëz ikin nga ky proces sepse kërkon përulësi intelektuale dhe guxim moral. Vetëm ai që mendon thellë para se të veprojë dhe ndershmërisht pasi ka vepruar, arrin një gjendje të rrallë qetësie: pajtimin me veten. Dhe kjo qetësi nuk vjen nga përsosmëria, por nga vetëdija se nuk ke jetuar në verbëri mendore, por në dritën e reflektimit.
Pajtimi me veten nuk është një gjendje statike; është një proces i përditshëm, shpesh i lodhshëm, ku mendimi bëhet rojtar i brendshëm i ndërgjegjes. Në këtë proces, njeriu mëson se liria nuk është të bësh gjithçka që mundesh, por të përmbahesh nga ajo që nuk duhet. Mendimi para veprimit është etikë në formë të bukur, ndërsa mendimi pas veprimit është drejtësi e ushtruar mbi vetveten. Të dyja kërkojnë inteligjencë emocionale dhe një ndershmëri që nuk blihet me dije, por fitohet me përballje të brendshme. Sa herë kam kuptuar se një veprim i paanalizuar është thjesht një instinkt i veshur me justifikime. Shumë njerëz veprojnë shpejt dhe mendojnë ngadalë, pastaj habiten pse jeta u kthehet në një seri pasojash të pakuptuara. Psikologjikisht, kjo ndodh sepse mendimi kërkon energji, ndërsa impulsi kërkon vetëm shkarkim. Mendimi vonon kënaqësinë, por shmang pendesën; impulsi sjell lehtësim të menjëhershëm, por krijon barrë afatgjatë. Reflektimi pas veprimit është akti më i vështirë i përgjegjësisë personale, sepse aty njeriu nuk gjykon të tjerët, por veten. Aty shfaqet aftësia për të dalluar fajin nga rrethanat, gabimin nga qëllimi, dhe dështimin nga keqkuptimi. Pa këtë analizë, njeriu mbetet i burgosur i versionit të tij të radhës, duke përsëritur të njëjtat sjellje me shpresën naive për rezultate të ndryshme. Filozofikisht, mendimi para dhe pas veprimit është ura mes asaj që jemi dhe asaj që synojmë të bëhemi. Pa këtë urë, veprimet tona janë thjesht fragmente të shpërndara pa kuptim. Vetëm kur mendimi i jep koherencë veprimit, jeta merr formë narrative dhe jo kaotike. Dhe ndoshta mençuria më e madhe është kjo: të mos jetosh thjesht duke vepruar, por duke e kuptuar thellë çdo hap, sepse aty ku mungon reflektimi, humbet drejtimi, dhe aty ku humbet drejtimi, humbet edhe vetvetja. Vetvetja humbet jo në gabime të mëdha, por në mungesën e dialogut të brendshëm. Aty ku njeriu nuk ndalet për të pyetur veten, ai kthehet në një mekanizëm që reagon, jo në një qenie që zgjedh. Mendimi i thellë nuk e paralizon veprimin; përkundrazi, i jep drejtim dhe peshë. Ai e bën veprimin të jetë akt kuptimi, jo shpërthim rrethane. Pa këtë thellësi, edhe fitorja mbetet e cekët, edhe dështimi i pakuptuar.
Jeta nuk na kërkon të jemi të pagabueshëm, por të ndërgjegjshëm. Të mendojmë para se të lëndojmë. Të mendojmë pas lëndimit për të mos e përsëritur. Ajo që na rrit nuk është vetëm inteligjenca e mendjes, por edhe guximi për ta mbajtur mendimin zgjuar edhe kur e vërteta për veten nuk është e rehatshme. Sepse vetëm aty lind mençuria që nuk bën zhurmë, por ndryshon gjithçka. Dhe tani mbetet pyetja thelbësore:
A ndalemi ne mjaftueshëm për të menduar, apo vetëm nxitojmë për të vepruar?
Kur mendojmë pas veprimeve tona, a jemi të sinqertë, apo thjesht kërkojmë justifikime?
A po ndërtojmë karakter, apo po përsërisim sjellje të vjetra me fjalë të reja?
Dhe mbi të gjitha: nëse mendimi është busulla e ndërgjegjes, a po e dëgjojmë ende, apo kemi mësuar ti mbytim zërin?
(61)
Realitetin apo interpretimin? Kë besojmë?
Nëse foton cel e ktheni nga ana tjetër, do shihni një pamje ndryshe. I njëjti objekt, i njëjti realitet, e megjithatë një kuptim tjetër. Jo sepse realiteti ka ndryshuar, por sepse këndi nga i cili e shohim ka lëvizur pak. Dhe pikërisht këtu fillon gjithë drama, por edhe gjithë urtësia e njeriut: ne nuk jetojmë në realitetin e gjërave, por në interpretimin që u bëjmë atyre. Shpesh besojmë se ajo që shohim është e vetmja e vërtetë. Mendimi ynë bëhet ligj, ndjenja jonë bëhet fakt, përvoja jonë bëhet standard për të tjerët. Kështu lind kokëfortësia, e veshur me rrobat e bindjes së fortë, dhe konflikti, i maskuar si mbrojtje e së vërtetës. Në të vërtetë, ajo që mbrojmë me aq zjarr, shumë herë është vetëm këndvështrimi ynë, jo domosdoshmërisht realiteti i plotë. Të ndryshosh këndvështrim nuk do të thotë të mohosh veten. Përkundrazi, do të thotë të zgjerosh vetveten. Është një akt pjekurie psikologjike dhe ndershmërie intelektuale. Është pranim se mendja jonë, sado e mprehtë, është e kufizuar nga historia personale, emocionet, frikërat dhe plagët tona. Kur e pranojmë këtë, fillojmë të dëgjojmë më shumë dhe të reagojmë më pak. Fillojmë të kuptojmë se edhe tjetri ka një foto në dorë, të cilën e sheh nga një anë tjetër.
Në marrëdhënie njerëzore, shumica e përplasjeve nuk lindin nga e keqja, por nga moskuptimi. Dy njerëz shohin të njëjtën situatë, por përjetojnë dy realitete të ndryshme. Njëri flet nga frika, tjetri nga lodhja; njëri nga nevoja për t’u mbrojtur, tjetri nga dëshira për t’u pranuar. Kur secili këmbëngul vetëm në këndin e vet, dialogu shndërrohet në betejë, dhe e vërteta humbet mes zhurmës së egos. Meditimi mbi këndvështrimin tënd është një ushtrim i vështirë, por i fuqishëm. Të ndalesh e të pyesësh veten: “Po sikur të ketë edhe një mënyrë tjetër për ta parë këtë?” është fillimi i paqes së brendshme. Nuk është dobësi të lëvizësh nga pozicioni yt; dobësi është të qëndrosh i ngurtë, edhe kur realiteti kërkon fleksibilitet. Ashtu si uji, që gjen gjithmonë rrugë pa u thyer, edhe mendja e hapur gjen zgjidhje pa shkatërruar marrëdhënie. Nga ana logjike, asnjë argument nuk është i plotë pa marrë në konsideratë perspektivën tjetër. Nga ana psikologjike, rezistenca për të ndryshuar këndvështrim shpesh buron nga frika për të humbur kontrollin ose identitetin. Ndërsa nga ana filozofike, e vërteta është shumëdimensionale; ajo nuk rri në një kënd të vetëm, por shtrihet si drita, që ndryshon ngjyrë sipas prizmit ku kalon. Prandaj, para se të gjykoni një njeri, një situatë apo një vendim, ktheni foton. Shikojeni nga ana tjetër. Pastaj edhe nga një tjetër, nëse mundeni. Do të kuptoni se shumë konflikte do të shuhen pa u ndezur, shumë kokëfortësi do të zbuten pa u thyer, dhe shumë plagë do të shërohen pa u hapur. Sepse mençuria nuk qëndron në të pasurit gjithmonë të drejtë, por në aftësinë për të kuptuar pse tjetri mendon ndryshe. Dhe aty, pikërisht aty, fillon njerëzia.
(62)
Mos prit lumturi nëse mbjell padrejtësi!
Ka njerëz që presin pranverë, ndërsa në dorë mbajnë sëpatën. Presin fruta, ndërkohë që kanë prerë rrënjën. Presin buzëqeshje, por kanë ushqyer frikën. Presin dashuri, ndërsa kanë normalizuar poshtërimin. Dhe më e çuditshmja: presin lumturi, ndërkohë që çdo ditë mbjellin padrejtësi. Padrejtësia nuk është thjesht një akt i vetëm. Ajo është një sjellje e përsëritur, një mënyrë jetese, një zgjedhje e vazhdueshme që gërryen ndërgjegjen ngadalë, pa zhurmë. Ajo mund të vishet bukur, mund të justifikohet me moral të rremë, me ligje selektive, me “kështu bëjnë të gjithë”, por në thelb mbetet helm për shpirtin. Dhe helmi, sado ta hollosh, nuk shndërrohet kurrë në ilaç. Psikologjikisht, njeriu që ushqen padrejtësinë krijon një çarje brenda vetes. Ai mëson të jetojë në konflikt me të vërtetën. Ndërton racionalizime për të fjetur natën, por nën jastëk qëndron gjithmonë një ankth i fshehur. Sepse shpirti e di. Mendja mund të gënjejë, por ndërgjegjja nuk harron. Ajo i numëron të gjitha: fjalët e padrejta, heshtjet e qëllimshme, përfitimet mbi kurrizin e tjetrit. Lumturia nuk është një dhuratë e rastësishme, por një pasojë. Ajo lind nga përputhja mes asaj që bën dhe asaj që je. Kur kjo përputhje prishet, kur veprimi yt mohon humanen, atëherë lind boshllëku. Dhe boshllëku nuk mbushet me pasuri, pushtet apo spektakël. Ai vetëm zhurmon më fort. Padrejtësia shkatërron jo vetëm viktimën, por edhe autorin e saj. Viktima plagoset, por autori deformohet. Ai humb aftësinë për empati, për ndjeshmëri, për gëzim të pastër. Fillon të dyshojë tek të gjithë, sepse e di se çfarë është i aftë të bëjë vetë. Dhe kështu krijohet një botë armiqësore, ku askush nuk ndihet i sigurt, as edhe ai që mendon se ka fituar. Nëse ndalemi dhe shohim rrjedhën e jetës, do kuptojmë se gjithçka kthehet. Jo gjithmonë menjëherë, jo gjithmonë në të njëjtën formë, por kthehet. Padrejtësia e mbjellë sot mund të korrë vetmi nesër. Mund të korrë një ftohtësi marrëdhëniesh, një mungesë respekti, një boshllëk që asnjë sukses nuk e mbulon dot. Këshilla ime nuk është thjesht morale, por ekzistenciale: nëse kërkon paqe, mbill drejtësi. Nëse dëshiron të flesh i qetë, vepro drejt. Nëse kërkon lumturi të qëndrueshme, mos e ndërto mbi rrënimin e tjetrit. Sepse çdo hap që shkel dinjitetin e dikujt tjetër, është një hap larg vetes. Shoqëritë që normalizojnë padrejtësinë si “zgjuarsi” apo “mbijetesë” po edukojnë breza të palumtur. Po krijojnë njerëz funksionalë, por të zbrazët; të fortë nga jashtë, por të rrënuar nga brenda. Dhe pastaj pyesin pse ka aq shumë ankth, depresion, agresivitet. Përgjigjja është e thjeshtë dhe e dhimbshme: sepse po korrim atë që kemi mbjellë.
Nuk ka asnjë ekuacion ku padrejtësia të prodhojë lumturi afatgjatë. Ajo mund të prodhojë fitim të shpejtë, ndjesi fuqie, por jo qetësi. Lumturia kërkon koherencë, ndershmëri me veten, dhe guxim për të mos shkelur mbi tjetrin edhe kur askush nuk të sheh. Prandaj, para se të ankohesh për errësirën, shiko çfarë ke mbjellë. Para se të pyesësh pse nuk je i lumtur, pyet veten kë ke lënduar, kë ke anashkaluar, kë ke përdorur. Sepse toka e shpirtit është e drejtë: ajo nuk të jep trëndafila nëse ke mbjellë ferra. Mos prit lumturi nëse mbjell padrejtësi. Lumturia nuk mashtron. Ajo vjen vetëm aty ku njeriu zgjedh të jetë i drejtë, edhe kur është e vështirë. Edhe kur kushton. Edhe kur askush nuk e duartroket.
(63)
Shpresat e rreme kanë vrarë më shumë njerëz sesa frika reale. E them këtë me zë të ulët, sikur të kisha frikë se mos e zgjoj dhimbjen që fle brenda meje. Jo sepse kjo fjali është e fortë, por sepse është e vërtetë për çdo njeri. Dhe e vërteta, kur shqiptohet pa mashtrime, godet më rëndë se çdo kërcënim i hapur. Frika reale të paralajmëron, të zgjon, të mëson të mbrohesh. Ndërsa shpresa e rreme… ajo të përqafon butë, të flet me gjuhë engjëllore, të mashtron me premtime që nuk kanë ndërmend të realizohen. Kam parë njerëz që jetojnë për vite të tëra të varur pas një fjale “nesër”. Nesër do të ndryshojë. Nesër do të më dojë. Nesër do të rregullohen gjërat. Nesër do të bëhem ai që kam ëndërruar. Dhe ndërsa kjo "nesër " shtyhet pafund, sot-i kalbet në heshtje. Jeta ikën pa zhurmë, si një orë muri që rreh vetëm për ata që kanë guximin ta dëgjojnë. Shpresa e rreme është një narkozë psikologjike. Nuk të vret menjëherë. Të mpin. Të bën të pranosh padrejtësinë si durim, keqtrajtimin si dashuri, stagnimin si qetësi. Të mëson të mos largohesh, të mos rebelohesh, të mos veprosh. Sepse “ndoshta nesër…”. Dhe kjo ndoshta është varri më i bukur që i kemi ndërtuar vetes: i qetë, i pastër, pa britma, por i mbushur me jetë të parealizuara. Frika reale, sado e ashpër, është më e ndershme. Ajo të thotë: këtu rrezikon. Këtu dhëmb. Këtu mund të humbasësh. Dhe ti ke zgjedhje: ose përballesh, ose largohesh. Frika nuk të gënjen për natyrën e saj. Shpresa e rreme po. Ajo vishet si shpëtim, por sillet si burg. Kam mësuar se njeriu nuk thyhet nga ajo që di, por nga ajo që pret kot. Nga pritja pa fund, nga investimi emocional në boshllëk, nga besimi i verbër se dikush tjetër, diçka tjetër, një moment tjetër do t’ia japë kuptimin jetës së tij. Dhe kur ky moment nuk vjen, fajin nuk ia vë shpresës, por vetes. Kjo është goditja më e rëndë psikologjike: të ndëshkosh veten për një mashtrim që nuk e ke krijuar ti. Shpresa e vërtetë nuk të mban peng. Ajo të shtyn drejt veprimit. Të kërkon përgjegjësi. Të mëson të ecësh edhe kur dridhesh. Por shpresa e rreme të thotë: rri. Duro. Mos lëviz. Mos fol. Mos e prish ëndrrën, se ndoshta një ditë bëhet realitet. Dhe ti plakesh, jo nga koha, por nga pritja. Në heshtjet e mia më të thella e pyes veten: sa herë kam zgjedhur të mos shoh të vërtetën sepse ajo ishte e dhimbshme? Sa herë kam preferuar një gënjeshtër të bukur, vetëm sepse më lejonte të mos ndryshoja? Dhe e kuptoj se pjekuria nuk është të mos shpresosh, por të dallosh midis shpresës që të rrit dhe asaj që të shkatërron ngadalë. Ndoshta kjo është tragjedia moderne e njeriut: nuk ka frikë nga errësira, por nga drita që e detyron të shohë qartë. Dhe kur drita është shumë e fortë, ai mbyll sytë dhe zgjedh shpresën e rreme si perde. Sot nuk kam frikë ta pranoj: më mirë një e vërtetë që të lëndon, sesa një shpresë që të mban gjallë vetëm biologjikisht. Më mirë një frikë që të zgjon, sesa një premtim që të vdes çdo ditë pak nga pak. Sepse jeta nuk matet me sa gjatë rreh zemra, por me sa herë ke pasur guximin të mos mashtrosh veten. Dhe nëse do të më duhet të zgjedh, do të zgjedh frikën që më mëson, jo shpresën që më vret pak nga pak.
(64)
Çfarë do të kujtojmë?
Çfarë do kujtojmë një ditë, kur të kalojnë disa vite dhe të ulemi diku, në heshtje, me shpinën pak të përkulur nga pesha e kohës, duke shfletuar kujtimet si faqe të verdha libri? Nuk do kujtojmë ditët si kalendar, por emocionet si plagë dhe si shërim. Do kujtojmë atë që bëjmë sot. Kudo dhe me këdo që jemi tani, sepse e sotmja është lënda e parë e nostalgjisë të së nesërmes. Do kujtojmë momentet e bukura. Po. Ato që na bënë të qeshim pa arsye, ato çaste kur zemra na rrihte fort nga gëzimi, kur ndjemë se jeta ishte e jona dhe jo një detyrim. Do i kujtojmë me mall, me një buzëqeshje që mbart brenda një trishtim të ëmbël. Por këto momente, sado të bukura, nuk na vrasin. Ato vetëm na lëndojnë lehtë, si dritë që të verbojnë për një çast. Ajo që vret vërtet nuk janë momentet e bukura që kaluan. Ajo që vret janë pishmanet e jetës. Janë fjalët që nuk i thamë. Hapat që nuk i hodhëm. Dashurinë që e lamë të ikte nga frika. Ëndrrat që i mbuluam me justifikime. Janë vendimet që nuk i morëm kurrë, sepse na dukej se do kishim gjithmonë kohë. “Do doja shumë të kisha bërë më shumë në jetë” - kjo fjali nuk është thjesht një mendim. Është një rrëfim i vonuar, një klithmë që lind kur njeriu e kupton se koha nuk kthehet prapa. Janë ato gjëra që deshëm t’i bënim, por nuk i bëmë. Jo sepse nuk mundëm, por sepse u trembëm. Sepse pritëm momentin e duhur, njerëzit e duhur, rrethanat e përkryera. Dhe jeta nuk funksionon kështu. Ajo ecën përpara, edhe kur ne mbetemi në vend. Por ja e vërteta që rrallë e pranojmë: nuk është vonë akoma. Derisa fryma të jetë brenda nesh, derisa mendja të bëjë pyetje dhe zemra të ndiejë, nuk është vonë. Vonesa më e madhe nuk është koha që ka kaluar, por koha që ne vazhdojmë të humbasim duke menduar se është vonë. Ndonjëherë nuk e dimë pse na ndodh një gjë. Na duket e padrejtë, e pakuptimtë, madje shkatërruese. Rebelohesh kundër jetës, kundër fatit, kundër vetes. Por kalojnë disa vite dhe e kupton. Jo sepse ngjarja ndryshoi, por sepse ti u poqe. Sepse dhimbja të mësoi. Sepse humbja të hapi sytë. Sepse ajo që të lëndoi dikur, sot është bërë një gur themeli i ndërgjegjes sate. Pjekuria nuk vjen me moshën, por me guximin për ta parë të kaluarën pa iluzione. Dhe kur e bën këtë, e kupton se çdo gjë kishte një arsye, edhe atëherë kur arsyeja dukej mizore. Kupton se momentet e bukura ishin dhuratë, por pishmanet ishin mësim. Dhe jeta… jeta është një përzierje e të dyjave. Prandaj bëje sot atë që dëshiron ta kujtosh nesër. Duaj sot. Fol sot. Guxo sot. Mos e shty jetën për nesër, sepse nesër do të jetosh vetëm me atë që ndërtove sot. Dhe një ditë, kur të ulesh për të kujtuar të kaluarën, të paktën të mund të thuash: “Nuk bëra gjithçka siç duhej… por bëra gjithçka që pata guximin të bëj.” Dhe kjo, ndoshta, është forma më e sinqertë e paqes me veten.
(65)
Nuk është shenjë dashurie kur plaga jote nuk i dhemb dhe tjetrit. Sepse dashuria, në thelbin e saj është aftësia për të ndjerë peshën e dhimbjes që nuk është e jotja, por që bëhet e jotja në çastin kur e sheh të përdridhet në shpirtin e atij që ke përballë. Ka njerëz që thonë “të dua”, por e thonë me buzë; jo me nerva, jo me ndërgjegje, jo me atë dridhje të brendshme që e bën njeriun të ndalet, të mendojë, të përgjigjet. Ata e pranojnë plagën tënde si fakt, jo si thirrje. E shohin, e dëgjojnë, ndoshta edhe e komentojnë, por nuk e lejojnë të hyjë brenda tyre. Dhe kur dhimbja nuk të prek, nuk të ndryshon, nuk të bën më të kujdesshëm, nuk të bën më të heshtur, ajo mbetet thjesht një histori, jo një përgjegjësi. Dashuria nuk është vetëm përqafim kur gjithçka është e lehtë. Është edhe qëndrim kur gjithçka rëndon. Është ai moment i brishtë kur e kupton se fjala e gabuar mund të hapë edhe më shumë një plagë që ende kullojnë kujtime, frikë, trauma. Ai që të do, nuk të pyet vetëm “çfarë ke?”, por pyet veten “si të mos të lëndoj edhe më?”. Kjo pyetje është etika e brendshme e dashurisë. Nëse plaga jote nuk i dhemb tjetrit, atëherë marrëdhënia është thjesht bashkëjetesë interesash, jo takim shpirtrash. Sepse shpirtrat nuk kalojnë pranë njëri-tjetrit pa u prekur. Ata lënë gjurmë. Dhe gjurma më e thellë është ndjeshmëria, ajo aftësi e rrallë për të mos e relativizuar dhimbjen e tjetrit me fraza boshe si “do kalojë”, “mos u mendo shumë”, “të gjithë kemi halle”. Kur dashuria flet kështu, ajo në fakt po mbyll derën. Psikologjikisht, indiferenca është forma më e ftohtë e distancës. Nuk është zemërim, nuk është konflikt, nuk është as refuzim i drejtpërdrejtë. Është një lloj shpërqendrimi moral ku dhimbja e tjetrit nuk hyn në prioritetet e tua emocionale. Dhe pikërisht këtu vdes ndjenja pa bërë zhurmë. Jo nga thika, por nga mosprekja; jo nga goditja, por nga mungesa e dorës që ndalon gjakun. Dashuria është plagë e përbashkët. Jo sepse të dy vuajnë njësoj, por sepse vuajtja e njërit gjen strehë tek tjetri. Kur njëri rrëzohet, tjetri nuk pyet pse nuk u tregove më i fortë, por i afrohet tokës. Ulet. Qëndron. Hesht. Dhe kjo heshtje thotë më shumë se mijëra premtime. Ne duhet ta pyesim veten: a jemi të gatshëm të mbajmë peshën emocionale të atij që pret nga ne dashuri? Apo duam vetëm versionin e tij që nuk dhemb, që nuk ka histori, që nuk kërkon ndalesa? Sepse dashuria selektive, ajo që pranon buzëqeshjen, por refuzon lotin, është marrëveshje komode, jo lidhje.
Nuk është shenjë dashurie kur plaga jote nuk i dhemb dhe tjetrit. Është shenjë pranie fizike, fjalësh të mësuara, zakonesh të përsëritura. Dashuria e vërtetë dhemb pak. Jo për t’u shkatërruar, por për t’u zgjuar. Dhe ai që zgjohet nga dhimbja e tjetrit, ai ka filluar ta dojë vërtet.
(66)
Dashuria nuk njeh tabelë rezultatesh. Ajo nuk mbyllet me bilbil, nuk matet me pikë, nuk kurorëzon fitues dhe nuk turpëron humbës. Dashuria është një udhëtim i brendshëm dhe i thellë, ku shpirti ecën zbathur mbi kujtime, pritje dhe frikëra të vjetra. Ajo nuk të pyet nëse je gati; thjesht vjen, si një rreze dielli që të ndriçon ose të verbëron, në varësi të asaj që ke brenda vetes. Në dashuri nuk humbet sepse dikush largohet. Humbja e vërtetë ndodh vetëm kur nuk guxon të ndjesh. Dhe nuk fiton sepse dikush qëndron, sepse qëndrimi pa ndjenjë është thjesht prezencë e një trupi, jo bashkimi i dy shpirtrave. Dashuria nuk kërkon triumf; ajo kërkon përputhje. Ose të plotëson… ose të zhgënjen. Dhe të dyja këto janë mësime, jo rezultate. Plotësimi është ai moment i rrallë kur e ndjen veten të kuptuar pa pasur nevojë të shpjegohesh, kur heshtja mes dy njerëzve nuk peshon, por pushon. Është ndjesia që plagët e tua nuk janë problem, por pjesë e historisë që dikush zgjedh ta lexojë deri në fund. Psikologjikisht, aty shërohen mungesat e fëmijërisë, frika e braktisjes, nevoja për t’u parë dhe pranuar. Është pajtimi i brendshëm i njeriut me faktin se nuk ka pse të jetë i plotë vetëm por mund të jetë edhe më i gjallë me tjetrin. Zhgënjimi, nga ana tjetër, nuk është dështim i dashurisë, por zbulim i iluzioneve. Është ai çasti kur kupton se ajo që ke ndjerë ishte më shumë nevojë sesa lidhje, më shumë frikë nga vetmia sesa dashuri. Zhgënjimi dhemb sepse na zbret nga imagjinata në realitet. Por është edhe një akt i thellë vetëdijeje: të mëson të dallosh midis asaj që ëndërron dhe asaj që meriton. Dashuria nuk të vret kur mbaron; të vret kur e mohon veten për të. Kur harron kush je, kur hesht për të mos prishur një paqe të rreme, kur pranon thërrime duke i quajtur dashuri të madhe. Aty nuk ka humbës, por ka një shpirt që po largohet nga vetja. Në thelb, dashuria është pasqyrë. Ajo të tregon kush je, sa guxon, sa duron dhe sa e njeh veten. Nuk të shpall fitues, por të sfidon të jesh i vërtetë. Dhe e vërteta shpesh nuk është e bukur, por është çliruese. Prandaj, mos e pyet kurrë veten nëse fitove apo humbe në dashuri. Pyet veten:
A u ndjeva më i plotë?
A u bëra më i ndërgjegjshëm për veten?
A mësova të dua pa u humbur?
Sepse dashuria, kur është e vërtetë, nuk largohet kurrë bosh. Ajo ose të ndërton… ose të zgjon. Dhe të dyja janë forma të rralla fitoreje njerëzore.
(67)
Cilësitë e madhërishme ngjallin respekt, cilësitë e bukura dashuri.
Ka një dallim të madh, por thelbësor, mes asaj që na bën të ngrihemi në këmbë dhe asaj që na shtyn të afrohemi. Respekti ka shpinën drejt, qëndrim solemn, distancë të matur; dashuria ka gjunjë të përthyer, duar të hapura dhe sy që nuk fshihen. Njëri na detyron të ndalemi, tjetri na fton të hyjmë brenda. Dhe të dy lindin nga cilësitë e njeriut, por nga horizonte të ndryshme të shpirtit. Cilësitë e madhërishme janë si malet: imponuese, të palëvizshme, të dukshme nga larg. Ato nuk kërkojnë miratim; ekzistenca e tyre mjafton. Drejtësia e palëkundur, dinjiteti që nuk shitet, integriteti që nuk përkulet, guximi që nuk shfaqet me zhurmë, por që mban barrën kur të tjerët largohen. Këto cilësi nuk të përqafojnë; ato të rreshtojnë. Ato të mësojnë të heshtësh, të peshosh fjalën, të mbash përgjegjësi. Para madhështisë, njeriu nuk kërkon rehati; kërkon të jetë i denjë. Por madhështia ka ftohtësinë e majave të larta. Aty ajri është i hollë dhe jo të gjithë marrin frymë pa u lodhur. Respekti që lind prej saj është një marrëveshje etike: unë të pranoj, sepse ti qëndron mbi parime. Është një nderim i merituar, por jo gjithmonë një strehë. Nuk mbështet kokën në supin e respektit; përkulesh para tij. Ndryshe është bukuria e cilësive të buta, atyre që nuk kanë nevojë të duken të mëdha për të qenë të thella. Empatia që dëgjon pa ndërprerë. Mirësia që vepron pa pritur duartrokitje. Përulësia që e di vlerën e vet, por nuk e shfaq si flamur. Butësia që nuk është dobësi, por zgjedhje morale. Këto cilësi janë si uji: nuk imponohen, por hyjnë kudo; nuk bëjnë zhurmë, por japin jetë. Prej tyre lind dashuria, sepse dashuria ka nevojë për afërsi, jo për podiume. Dashuria nuk respekton nga larg; ajo guxon të afrohet. Ajo e pranon tjetrin me gabime, me plagë, me dyshime. E sheh njeriun jo si simbol, por si qenie që dridhet dhe shpreson. Dashuria lind aty ku ndihesh i sigurt të jesh i papërsosur. Ajo nuk kërkon madhështi; kërkon vërtetësi. Dhe vërtetësia, kur shfaqet pa maska, është forma më e bukur e guximit. Por shpesh ngatërrohemi. Admirojmë madhështinë dhe e quajmë dashuri; përqafojmë bukurinë dhe i kërkojmë disiplinë mali. Kërkojmë ngrohtësi aty ku ka vetëm hijeshi formale dhe kërkojmë autoritet aty ku ka vetëm butësi. Këto keqlexime lodhin zemrën dhe prishin marrëdhëniet. Sepse një njeri i madhështisë të mëson rregulla; një njeri i bukurisë të mëson praninë. Njëri të drejton; tjetri të shëron.
Madhështia pa bukuri bëhet arrogancë e ftohtë. Bukuria pa madhështi rrezikon të bëhet naivitet i pambrojtur. Harmonia lind kur të dyja bashkëjetojnë në një shpirt: kur parimet mbahen fort, por zemra mbetet e hapur; kur forca udhëhiqet nga dhembshuria; kur autoriteti nuk e shtyp, por e ngre tjetrin. Atëherë respektohesh pa frikë dhe dashurohesh pa varësi. Njeriu nuk jeton vetëm për t’u respektuar. Respekti të mban në këmbë, por dashuria të mban gjallë. Respekti të jep kufij; dashuria të jep kuptim. Dhe ndoshta urtësia më e madhe është kjo: të kultivojmë cilësitë që e bëjnë shpirtin tonë të besueshëm për respektin dhe të banueshëm për dashurinë. Sepse madhështia të bën të rëndë në sytë e botës; bukuria të bën të domosdoshëm në jetën e dikujt. Dhe vetëm aty, ku të dyja takohen, njeriu bëhet i plotë.
(78)
Sonte u ula duke pirë një çaj të ngrohtë dhe vendosa të bëja një përmbledhje të shkurtër për disa nga përvojat e vitit 2025. Këto janë :
Disa u larguan nga unë sepse nuk më njohën kurrë. Nuk patën durimin të qëndronin mjaftueshëm sa të më lexonin mes rreshtave, sa të më kuptonin përtej fjalëve të para, përtej heshtjeve që kërkonin kohë për t’u shpjeguar. U larguan siç largohen njerëzit nga një libër që kërkon mendim, sepse preferojnë tituj të lehtë dhe kuptime të shpejta. Nuk më panë; panë vetëm hijen e sipërfaqes sime.
Disa të tjerë u larguan sepse më njohën keq. Më veshën me qëllime që nuk i pata kurrë, më ngjitën fjalë që nuk i thashë, më gjykuan për plagë që nuk i shkaktova. Më shikuan përmes pasqyrës së frikërave të tyre, jo përmes asaj që isha vërtet. Dhe njeriu që sheh veten tek tjetri, rrallëherë e sheh të vërtetën.
Disa më kanë qëndruar pranë sepse ende nuk më kanë njohur plotësisht. Ata janë ende në udhëtim, ende duke kërkuar, ende duke u hutuar mes asaj që mendojnë se jam dhe asaj që në të vërtetë jam. Qëndrojnë jo nga besimi, por nga pritshmëritë. Jo nga dashuria, por nga kureshtja. Ata janë pranë, por jo të lidhur.
Disa më kanë qëndruar sepse më kanë njohur keq. Ironia më e dhimbshme: të pranosh dikë jo për atë që është, por për versionin që ke krijuar në mendjen tënde. Qëndrimi i tyre nuk ishte dhuratë; ishte projektim. Dhe projekti, kur rrëzohet, lë më shumë plagë sesa largimi.
Në të vërtetë, vetëm dy lloj njerëzish më kanë njohur realisht.
Ata që dëshirojnë të largohen, por nuk munden.
Dhe ata që dëshirojnë të qëndrojnë, por nuk munden.
Të parët më njohin sepse u dhemb qëndrimi. Sepse pranë meje u është prishur qetësia e gënjeshtrave të tyre. Sepse drita nuk i lejon të jetojnë në rehati me errësirën që mbajnë brenda. Ata duan të ikin, por e vërteta që gjetën tek unë i ndjek edhe në largësi.
Të dytët më njohin sepse u dhemb largimi. Sepse rrethanat, frika, detyrimet, ose dobësitë e tyre i largojnë nga ajo që do të donin të mbronin. Ata janë larg, por shpirti i tyre ende rri i mbështetur në praninë time.
Për të gjithë jam si pema. Një pemë që në verë jep hije dhe në dimër mbetet vetëm. Në verë afrohen, në dimër largohen. Jo sepse pema ndryshon, por sepse nevojat e njerëzve ndryshojnë. Kur kanë uri, kërkojnë fruta; kur janë të ngopur, e harrojnë pemën. Por edhe kur qëndrojnë larg, e dinë se ajo është aty. Dhe kjo dije, kjo siguri, u mjafton.
Por një pemë nuk jeton vetëm nga ideja se është e nevojshme. Një pemë thahet nëse gjithmonë jep dhe kurrë nuk kujdeset askush për të. Nëse keni nevojë për frutat e saj, mos e lini të thahet. Nëse keni nevojë për hijen e saj, mos e lini të mbulohet nga shkurret e indiferencës. Nëse keni nevojë për të, kujtoni se edhe pema ka nevojë për ju: për ujë, për përkujdesje, për respekt.
Dhe nëse vjen dita që nuk keni më nevojë për këtë pemë, të paktën mos e goditni me sëpatën e pabesisë. Mos e shndërroni largimin tuaj në shkatërrim. Sepse bishti i sëpatës që ngrini është prej degëve të pemës. Është rritur nga ajo që ju mbajti, ju ushqeu, ju mbrojti.
Mirënjohja është forma më e lartë e njerëzimit. Edhe kur largoheni. Edhe kur ndryshoni. Edhe kur rrugët ndahen. Sepse nuk është turp të mos kesh më nevojë për një pemë. Turp është ta shkatërrosh pasi ke pushuar nën hijen e saj dhe ke jetuar nga frytet e saj.
Dhe unë, pavarësisht kush largohet apo kush qëndron, do të mbetem pemë. Jo sepse nuk më dhemb, por sepse kjo është natyra ime: të jap edhe kur nuk jam i mbrojtur, të qëndroj edhe kur jam i vetëm, dhe të besoj se një ditë, dikush do të kuptojë se pemët nuk janë të përjetshme nëse gjithmonë merren si të mirëqena.
Sepse pemët nuk vdesin papritur; ato shuhen ngadalë. Thahen në heshtje, ashtu si njerëzit që janë mësuar të jenë strehë për të tjerët, por kurrë strehë për veten. Thahen jo nga stuhitë, por nga mungesa e një dore që t’i prekë me kujdes, nga mungesa e një zëri që t’u thotë: “Edhe ti ke të drejtë të lodhesh.”
Dhe ka diçka thellësisht mizore në këtë botë: njerëzit e presin pemën vetëm kur fillon të mos japë më fruta. Deri atëherë, e shohin si obligim, jo si mrekulli. E matin vlerën e saj me rendiment, jo me ekzistencë. Askush nuk pyet sa dimra ka kaluar në këmbë, sa rrufe ka përballuar, sa rrënjë i janë çarë nën dhe për të qëndruar drejt.
Unë kam qenë ajo pemë që nuk ankohej. Që mbante gjethet edhe kur ishin plagë, që lëshonte fruta edhe kur rrënjët i digjnin nga etja. Sepse ndonjëherë njeriu nuk jep nga bollëku, por nga frika se mos humbet vlerën nëse ndalon së dhëni. Dhe kjo është tragjedia më e padukshme e njerëzve të mirë: ata mendojnë se dashuria fitohet duke u shteruar.
Por vjen një moment, i pashpjegueshëm, kur pema nis të kuptojë diçka që dhemb më shumë se çdo sëpatë: se disa nuk e duan pemën, por vetëm funksionin e saj. Nuk i mungon rrënja, por fruti. Nuk i mungon trungu, por hija. Dhe kur kjo kuptimësi zbret në shpirt, nuk sjell urrejtje; sjell një lodhje të thellë, një heshtje që nuk kërkon më duartrokitje.
Atëherë pema fillon të bëjë pyetje që nuk i kishte bërë kurrë:
A jam i dashur apo thjesht i dobishëm?
A më shohin apo vetëm më përdorin?
A më duan për atë që jam, apo për atë që u jap?
Këto pyetje nuk kërkojnë përgjigje nga të tjerët, sepse përgjigjja vjen gjithmonë nga mungesa. Nga momentet kur askush nuk vjen, kur hija nuk kërkohet, kur fruti nuk shihet më i nevojshëm. Dhe pikërisht aty, në atë boshllëk, ndodh zgjerimi i vetëdijes.
Sepse ka një filozofi të veçantë që pema mëson vetëm kur mbetet vetëm: të qenit i nevojshëm nuk është e njëjta gjë me të qenit i dashur. Njeriu mund të ketë nevojë për ty dhe megjithatë të mos ta dijë emrin. Mund të ushqehet nga ti dhe të mos të shohë kurrë në sy. Mund të rrijë nën hijen tënde dhe të mos e kuptojë se po i shpëton nga zjarri.
Dhe ja ku vjen provokimi më i madh ndaj ndërgjegjes njerëzore: sa njerëz në jetën tënde i mban jo sepse i do, por sepse janë të dobishëm? Sa pemë ke rreth vetes që nuk i ujit, por i viziton vetëm kur ke uri? Dhe sa prej tyre do t’i kujtosh vetëm kur të bien?
Sepse rënia e pemës është gjithmonë spektakël. Atëherë njerëzit mblidhen, flasin, qajnë, kujtojnë. Por ata harrojnë se pema nuk ra atë ditë; ajo kishte kohë që po vdiste. Ajo ra vetëm sepse askush nuk e mbrojti kur ende qëndronte në këmbë.
Unë nuk jam penduar që kam qenë pemë. Do të ishte më e lehtë të isha gur: i ftohtë, i palëvizshëm, pa fruta, pa hije, pa dhimbje. Por guri nuk shpëton askënd. Pema po. Edhe kur shkelet. Edhe kur keqpërdoret.
Por tani, pema mëson një etikë të re të mbijetesës: jo çdo dorë meriton fruta, jo çdo njeri meriton hije. Jo çdo qëndrim pranë meje është marrëdhënie, dhe jo çdo largim është humbje. Disa largime janë shpëtim nga ata që do ta kishin prerë pemën vetëm për të parë rënien e saj.
Unë do të vazhdoj të jem pemë, por jo për të gjithë. Do të jap fruta, por vetëm atyre që e kuptojnë se fruti nuk është borxh, por dhuratë. Do të jap hije, por vetëm atyre që nuk e shohin hijen si të drejtën e tyre, por si bekim. Dhe për ata që largohen, nuk do të mbaj më inat. Do ti mbaj në kujtesë. Dhe kujtesa është forma më e pjekur e drejtësisë.
Sepse një ditë, secili do të ketë nevojë për një pemë. Dhe atëherë do të kuptojë dallimin mes asaj që u shfrytëzua dhe asaj që u kujdes. Dhe pema, edhe nëse nuk është më aty, do të ketë lënë rrënjë në ndërgjegjen e atij që vonë mësoi të ishte mirënjohës.
(79)
Vetmia në kohërat e teknologjisë
Aty ku njerëzit mblidhen, por heshtin… jo sepse nuk kanë çfarë të thonë, por sepse mendja u ka ikur diku tjetër... në një ekran të ftohtë, aty fillon harresa. Aty emrat pushojnë së qeni të rëndësishëm, zemrat mpihen, shikimet boshatisen dhe indiferenca rritet pa e ndjerë, si lagështia në një shtëpi të braktisur. Aty komunikimi nuk vritet me dhunë, por shuhet ngadalë, derisa njerëzit përballë njëri-tjetrit shndërrohen në të huaj të lodhur, që nuk dinë asgjë për dhimbjen, lodhjen apo gëzimin e tjetrit, por dinë gjithçka për botën virtuale që nuk i njeh.
Ka ardhur koha që njeriu i sotëm i derdh hallet në postime, i qep plagët me fjali publike dhe i kërkon ngushëllim turmës anonime. Këshillon pa parë sy, gjykon pa dëgjuar zë, jep mend pa e ndjerë peshën e përgjegjësisë. Fjalët janë bërë të lehta, të shpejta, të hedhura si gurë në ajër, pa u menduar kujt i bien mbi zemër.
Sytë i ka lidhur pas ekranit, ndërsa përballë ka një njeri të gjallë që pret vëmendje. Flet me qindra të panjohur në rrjete sociale, por nuk flet dot me atë që i rri përballë në tryezë. Shkruan romane në komente, por nuk gjen forcë të thotë një fjali të sinqertë ballë për ballë. Shikon me orë të tëra video por nuk sheh as një minutë çfarë ndodh në jetën e atij që ka pranë. Flet pa pushim në cel aq gjatë sa nuk e ndjen aspak praninë e tjetrit përballë. Kur takohen, dëgjojnë vetëm çerekun e fjalëve, sepse pjesa tjetër humbet mes njoftimeve, mes dridhjeve të telefonit, mes shpërqendrimit të përhershëm.
Flasin për ty atë që nuk e dinë, ndërtojnë profile nga imagjinata dhe japin gjykime të sheshta pa pasur informacion të plotë. Psikologë pa dije, gjykatës pa fakte, moralistë pa vetëkontroll. Harrojnë se pas çdo njeriu ka histori, plagë, beteja të heshtura që nuk postohen dhe nuk marrin pëlqime.
Gjejnë orë të tëra për të humbur kohën në lojëra pa kuptim, por nuk gjejnë pesë minuta për të folur me vëmendje të plotë me dikë që ka nevojë të dëgjohet. Kanë durim të pafund për ekranin, por nuk kanë durim për shpirtin e tjetrit. Kanë energji për rrëshqitje gishtash, por jo për të përballuar emocionet reale, sepse realiteti kërkon përgjegjësi, ndjeshmëri dhe guxim.
Dhe kështu, pa e kuptuar, kemi ndërtuar një botë ku jetohet së bashku vetëm virtualisht, ndërsa në realitet secili rri i mbyllur në vetminë e vet. Një vetmi kolektive, e mbushur me zhurmë artificiale dhe boshllëk njerëzor. Jemi afër fizikisht, por larg emocionalisht. Jemi “online” me gjithë botën, por “offline” me njeriun pranë nesh.
Ky nuk është përparim, ky është alarm. Një thirrje për t’u zgjuar, për të ngritur sytë nga ekrani dhe për të parë fytyrën e tjetrit. Për të dëgjuar, jo vetëm për të pritur radhën të flasim. Për t’u rebeluar kundër kësaj skllavërie që na merr njerëzillëkun pa na pyetur.
Sepse njeriu nuk ushqehet me “like”, por me praninë e tjetrit. Nuk shërohet me komente, por me dëgjim. Nuk rritet me rrjete, por me lidhje reale. Dhe nëse nuk e rikthejmë komunikimin e vërtetë, do të vijë dita kur do të kemi mijëra ndjekës… por askënd që të na njohë vërtet.
Do të vijë një kohë -dhe ndoshta ajo kohë ka ardhur tashmë- kur njeriu do të ndihet i padukshëm edhe kur është i rrethuar nga njerëz. Një ndjenjë e çuditshme boshllëku do ta ndjekë hap pas hapi: në dhomë, në kafene, në familje, në shoqëri. Do të flasë, por nuk do të dëgjohet. Do të qeshë, por askush nuk do ta shohë. Do të vuajë, por dhimbja e tij nuk do të ketë hapësirë ku të ulet. Sepse askush nuk është më vërtet “këtu”. Të gjithë janë diku tjetër -në një botë paralele ku gjithçka duket, por asgjë nuk ndihet.
Dikur heshtja kishte peshë, ishte mendim, ishte thellësi. Sot heshtja është shpërqendrim. Dikur shikimi ishte urë, sot është shmangie. Dikur fjala ndërtohej me përkushtim, sot konsumohet si mall i lirë. Dhe njeriu, nga frika se mos mbetet vetëm, pranon të jetojë në një zhurmë që nuk e ngroh, në një prani që nuk e prek, në një komunikim që nuk e lidh.
Kjo gjendje është një krizë kuptimi. Njeriu ka humbur marrëdhënien me tjetrin dhe, bashkë me të, ka humbur marrëdhënien me veten. Sepse unë nuk ekzistoj pa tjetrin. Vetëdija ime formësohet në dialog, ndjeshmëria ime rritet në marrëdhënie, identiteti im thellohet përmes reflektimit të syve që më shohin vërtet. Kur ky reflektim zhduket, njeriu fillon të copëtohet nga brenda.
Psikologjikisht, jemi bërë të varur nga vëmendja sipërfaqësore, por të frikësuar nga intimiteti i vërtetë. Duam të shihemi, por jo të njihemi. Duam të dëgjohemi, por jo të kuptohemi. Sepse të kuptohesh do të thotë të zbulohet e vërteta jote, dobësia jote, prishja jote e brendshme. Dhe kjo kërkon guxim -një guxim që brezi i ekranit po e humbet ngadalë.
Ne kemi mësuar të kontrollojmë imazhin, jo përmbajtjen. Të filtrojmë fytyrën, por jo shpirtin. Të rregullojmë fjalinë, por jo qëllimin. Dhe kështu kemi krijuar një shoqëri të bukur në sipërfaqe, por të rrënuar në thelb. Një shoqëri që flet shumë, por thotë pak. Që dëgjon zhurmë, por shmang dhimbjen reale të tjetrit.
Reflektimi më i dhimbshëm është ky: nuk jemi të lodhur nga jeta, por nga mungesa e lidhjes së vërtetë njerëzore. Nuk na rraskapit puna, por boshllëku emocional. Nuk na vret varfëria materiale aq sa varfëria shpirtërore. Dhe këtë varfëri përpiqemi ta mbushim me ekran, me argëtim, me shpërqendrim, me çdo gjë që na largon nga vetja.
Njeriu i sotëm nuk rri më vetëm me mendimet e veta. Heshtja e frikëson sepse heshtja nxjerr të vërteta. Dhe e vërteta kërkon përballje. Prandaj ekrani bëhet strehë, arratisje, anestetik. Një mënyrë për të mos dëgjuar zërin e brendshëm që pyet: “Kush je?”, “Ku po shkon?”, “Çfarë po humb?”
Por çdo arratisje ka çmim. Sa më shumë ikim nga tjetri, aq më shumë ikim nga vetja. Sa më shumë jetojmë virtualisht, aq më të huaj bëhemi në realitet. Dhe në një moment, kur drita e ekranit fiket, njeriu mbetet vetëm me boshllëkun që ka ushqyer për vite me radhë.
Ky shkrim nuk është thjesht kritikë; është thirrje. Një thirrje e qetë, por e vendosur, për t’u kthyer tek njeriu. Për të mbyllur ekranin dhe për të hapur zemrën. Për të dëgjuar pa ndërprerë. Për të parë pa shpërqendrim. Për të folur me ndershmëri, jo me efekt. Për t’u rebeluar ndaj këtij normaliteti të rremë që na premton lidhje, por na jep vetmi.
Sepse revolucioni i vërtetë sot nuk është teknologjik. Është njerëzor. Është një akt i vogël, por radikal: të jesh i pranishëm. Të jesh aty, jo vetëm me trup, por me shpirt. Të zgjedhësh njeriun përballë, mbi ekranin në dorë. Dhe ndoshta, vetëm atëherë, do të rifillojmë të kujtojmë emrat, të ngrohim zemrat dhe të ndërtojmë ura që nuk kërkojnë sinjal për të funksionuar.
(80)
Pyeti ata që hëngrën të ndaluarën, a janë ngopur?
Jo me barkun sepse ai mbushet lehtë por me brendinë. Pyeti a u pushua uria e shpirtit, ajo uri e egër që nuk njeh kufij e as ndalim, që sa më shumë ushqehet, aq më e pangopur bëhet. Sepse e ndaluara nuk hahet për të jetuar, por për të mbuluar një zbrazëti që s’ka fund. Dhe kur buka është marrë padrejtësisht, ajo kurrë nuk tretet në paqe; ajo kthehet si gur në zemër, ankth në mendje, frikë në heshtje. Ata që hëngrën të ndaluarën ndoshta u mbushën për një çast, por a e dinë se ngopja pa ndershmëri është vetëm iluzion i shkurtër, një mashtrim i trupit që shpirti e paguan gjatë? Pyeti ata që i bënin dëm të tjerëve, a flenë të qetë? Fjetja nuk matet me mbylljen e syve, por me pushimin e ndërgjegjes. Ka njerëz që bien në shtrat çdo natë, por nuk flenë kurrë; vetëm mbyllen nga lodhja, ndërsa brenda tyre daullet e fajit vazhdojnë të bien fort. Çdo dëm i bërë është një zë që nuk hesht, një kujtim që zgjohet në errësirë, një pasqyrë që del përpara sa herë njeriu mbetet vetëm me veten. Mund të justifikojnë veprimet e tyre me fjalë të mëdha, me nevojë, me kohë të vështirë, me rrethana por a mund ta mashtrojnë ndërgjegjen? A mund ta bindin shpirtin se padrejtësia është drejtësi? Qetësia nuk blihet duke shkelur të tjerët; ajo lind vetëm aty ku nuk ka lënë gjurmë dhimbjeje pas. Pyeti ata që shkelën të tjerët për t’u ngjitur vetë lart, a arritën diku?
Po, ndoshta arritën në maja që duken të larta nga larg, por sa të qëndrueshme janë ato maja? Sepse lartësia pa themel është vetëm rrezik. Ai që ngjitet mbi shpinat e të tjerëve nuk ndërton, por rrëzon; dhe çdo shkallë e ndërtuar mbi dhimbjen e dikujt tjetër është e përkohshme. Një ditë ato shkallë shemben, sepse pesha e padrejtësisë është gjithmonë më e rëndë se ambicia. Dhe kur arritën atje ku deshën, çfarë gjetën? Vetmi. Frikë nga rënia. Dyshim ndaj çdo njeriu, sepse e dinë se ashtu siç shkelën, edhe mund të shkelen. Arritja pa etikë nuk është triumf; është burg i artë ku njeriu rri i mbyllur me suksesin e tij dhe i pambrojtur nga vetvetja. Unë i pyes jo për t’i gjykuar, por për t’i kujtuar. Për t’ua kujtuar se jeta nuk është vetëm grumbullim, por kuptim. Jo vetëm fitore, por drejtim. Jo vetëm sot, por edhe nesër, dhe ajo që mbetet kur gjithçka tjetër bie. Sepse njeriu nuk matet nga sa mori, por nga sa la pas; nuk vlerësohet nga sa lart u ngjit, por nga sa njerëz nuk i shkeli rrugës. Gjithçka kthehet te një pyetje e vetme, që secili ia bën vetes në errësirë:
A do të doja të isha ai që jam, edhe sikur askush të mos më shohë, askush të mos më duartrokasë, askush të mos më ketë frikë? Sepse koha i zhvesh të gjithë. U heq titujt, pasuritë, justifikimet. Dhe atëherë mbetet vetëm njeriu përballë ndërgjegjes së vet. Aty ku nuk ka dëshmi, por ka të vërtetë. Aty ku nuk ka spektatorë, por ka përgjegjësi. Dhe aty ku kuptohet vonë ose herët, për ata që zgjedhin drejt, se paqja e shpirtit është pasuria e vetme që nuk vidhet, nuk blihet dhe nuk merret duke shkelur askënd.
(81)
Të shkruash poezi
Të shkruash poezi nuk do të thotë thjesht të dish të rreshtosh disa vargje, ashtu mekanikisht, si tulla të ftohta mbi njëra-tjetrën. Nuk është ushtrim i lodhshëm për të gjetur fjalën që bën rimë, as një lojë e zbrazët me tinguj që duken bukur vetëm sepse përputhen. Poezia nuk lind nga fjalori, por nga plagët. Nuk rritet nga teknika, por nga dridhja e brendshme. Ajo nuk kërkon zgjuarsi gjuhësore, por guxim shpirtëror. Të shkruash do të thotë të dish të skalitësh shpirtin e atij që lexon, jo ta përkëdhelësh sipërfaqësisht. Është të godasësh butë, por thellë, aty ku njeriu mban sekretet e veta më të rënda. Është të derdhësh në letër emocionet që i ndiejnë të gjithë, por që shumica i varrosin nga frika se mos duken të dobët, të pambrojtur, tepër njerëzorë. Shkrimi i vërtetë është zhveshje. Është dalje në dritë pa armaturë. Të shkruash është të dish të pikturosh me shkronja atë që çdo njeri e sheh me sy, por nuk arrin ta shohë me shpirt. Është t’i japësh zë heshtjes së një dhome bosh, peshë një frymëmarrjeje të ndalur, formë një loti që nuk bie. Fjala, kur është e vërtetë, bëhet ngjyrë. Fjalia bëhet dritë e errësirë njëkohësisht. Vargu bëhet pasqyrë ku lexuesi nuk sheh poetin, por veten. Poezia nuk ka nevojë të shpjegohet; ajo duhet të ndihet. Ajo nuk bind me argumente, por me puls. Nuk kërkon duartrokitje, por meditim të gjatë pas leximit. Sepse kur një tekst është i gjallë, ai nuk mbyllet me pikë; ai vazhdon të frymojë në mendjen e lexuesit, të trazojë kujtime, të zgjojë pyetje, të hapë plagë që nuk kërkojnë shërim, por pranim. Të shkruash është akt dëshmie që ti je sprovuar. Është të thuash: “Edhe unë jam ndjerë kështu”, në një botë ku të gjithë përpiqen ta fshehin ndjeshmërinë pas maskave të forcës. Është të marrësh barrën e padukshme të njerëzve dhe ta kthesh në dritë. Prandaj shkrimtari i vërtetë nuk është mjeshtër i fjalëve, por rojtar i dhimbjeve njerëzore. Të shkruash nuk do të thotë të dish të shkruash bukur. Do të thotë të kesh jetuar thellësisht. Të kesh dëgjuar dhimbjet, të kesh ndjerë peshën e kohës, të kesh humbur dhe të mos kesh pasur frikë ta pranosh. Sepse vetëm ai që është thyer, di të shkruajë për mënyrën se si thyhet njeriu, dhe herë pas here, nga ato thyerje, lind poezia.
(82)
Varri i zemrave
Njerëzit qajnë trupin kur zbret i ftohtë në varr. Qajnë mishin e ngurtësuar, sytë që nuk hapen më, duart që nuk shtrëngojnë. Qajnë fundin e dukshëm, mbylljen solemne të një rruge që shihet me sy. Qajnë sepse vdekja ka formë, ka peshë, ka një moment të caktuar ku mund të vendosësh lule, lutje dhe gurë. Por pak kush ndalet të dëgjojë atë vdekjen tjetër, më të errët, më tinëzare, më të dhimbshme: vdekjen që ndodh brenda gjoksit, ndërsa trupi vazhdon të ecë, të flasë, të marrë frymë. Ka zemra që pushojnë së rrahuri pa u shpallur kurrë të vdekura. Ato nuk përcillen me ceremoni, nuk u hapen varre, nuk u digjen qirinj dhe as nuk bëhet lutje për ta. Ato vdesin ngadalë, si dielli që venitet ngadalë, si zjarri që shuhet nga mungesa e frymës, jo nga uji. Dhe ky është paradoksi më i madh i njeriut modern: ai di të vajtojë fundin, por jo shterimin; di të qajë humbjen, por jo tharjen e brendshme që vjen shumë kohë para saj.
Shikon njerëz që buzëqeshin me një saktësi të mësuar, me një rregull matematikor, sikur buzëqeshja të ishte një detyrë shoqërore. Por pas saj shtrihet një shkretëtirë e gjerë, ku asnjë karvan shprese nuk kalon më. Emocionet janë bërë të rralla, si uji në rërën e nxehtë; dëshirat janë lodhur duke pritur; dhe ndjenjat, dikur mbretëresha të jetës, janë rrëzuar nga froni pa e ndjerë, pa revoltë, pa mbrojtje. Në botën e jashtme, varret kanë emra, data, histori. Në botën e brendshme, vdekja nuk mban shenja. Askush nuk e di se kur filloi, askush nuk e di se sa thellë ka zbritur. Sepse është më e lehtë të pranosh një fund të prerë sesa një zbrazëti të përditshme; më e durueshme është dhimbja e një momenti sesa mpirja e një jete të tërë.
Koha kalon si një karvan i verbër mbi shpirtin e njeriut. Ditët rrëshqasin njëra mbi tjetrën, javët treten, vitet bëhen hi, ndërsa brenda gjithçka mbetet në pritje të një kuptimi që nuk vjen. Dhe njeriu mësohet me këtë boshllëk. Ai fillon ta quajë “normalitet”, fillon ta quajë “rritje”, madje edhe “pjekuri”. Por në të vërtetë, është thjesht një formë tjetër varfërie; varfëria emocionale, filozofike, shpirtërore. Kur vdes trupi, njerëzit flasin për lutje, për falje, për kujtim. Kur vdes ndjenja, vetëm heshtje totale. Sepse kjo vdekje nuk kërkon Zotin, as lutjen; ajo kërkon ndërgjegjen. Dhe ndërgjegjja është gjëja e fundit që njeriu pranon ta zgjojë, sepse zgjimi i saj dhemb më shumë se çdo humbje e jashtme.
Ka njerëz që jetojnë gjatë, por nuk jetojnë thellësisht. Ata marrin frymë, por nuk ndiejnë; flasin, por nuk dridhen; shohin, por nuk përjetojnë. Janë si libra të mbyllur që rrinë në raft gjithë jetën, pa u lexuar kurrë. Dhe askush nuk qan për ta, sepse teknikisht janë gjallë. Por në thelb, ata janë dëshmia më e trishtë se jeta nuk matet me rrahje zemre, por me intensitet ndjenje. Vdekja më e rëndë nuk vjen me arkivol, as me varr. Ajo vjen me indiferencë. Me humbjen e ndjeshmërisë. Me momentin kur një njeri pushon së pyeturi, së çuditur, së dhemburi. Ajo ecën mes nesh, e padukshme, e heshtur, e pranuar. Dhe ndoshta tragjedia më e madhe nuk është se njerëzit vdesin, por se jetojnë pa e kuptuar se diçka thelbësore brenda tyre ka vdekur shumë kohë më parë.
(83)
Edhe nëse do më hedhni mes ujqërve, do rikthehem duke udhëhequr kopenë. Sepse për mua nuk është kërcënim. Është ligj i brendshëm. Ky është suksesi i kalimit të sprovës. Po jua them pa britmë, pa urrejtje, pa dëshirë për hakmarrje. Jua them me qetësinë e atij që ka rënë aq thellë, sa fundi nuk e tremb më. Ju që më dëshironi rrëzimin, ju që u ushqyet me idenë e dështimit tim, ju që menduat se dhimbja do të më bënte të përkulesha, nuk kuptuat një gjë thelbësore: disa njerëz forcohen pikërisht aty ku të tjerët shuhen. Më hodhët mes ujqërve duke menduar se do më copëtonin. Por harruat se ujqërit nuk njohin vetëm dhëmbë, njohin instinkt, guxim dhe qëndrueshmëri. Dhe aty, në errësirën e egër, aty ku njeriu i zakonshëm humbet zërin, unë fillova të dëgjoj veten. Aty ku frika ulëret, unë mësova të kontrolloj forcat e mia. Aty ku dhimbja kafshon, unë mësova të qëndroj në këmbë. Ju menduat se më poshtëruat, por në të vërtetë më çliruat. Sepse asgjë nuk e zgjon shpirtin më fort se padrejtësia. Asgjë nuk e mpreh mendjen më shumë se urrejtja e pamerituar. Asgjë nuk e kalit karakterin si braktisja, si tallja, si përbuzja. Ju u bëtë prova ime më e fortë, dhe pa e ditur, më dhatë mjetet për t’u ringritur. Unë nuk u bëra i fortë duke më duartrokitur ashtu siç bëjnë setvilët me ju. U bëra i fortë në vetmi. Nuk u bëra i vetëdijshëm nga lavdërimet, por nga heshtjet dhe shikimet tuaja të ftohta. Nuk mësova kush jam nga dashamirësia, por nga thikat e fshehura pas buzëqeshjeve. Çdo goditje që menduat se do më thyente, u kthye në shtyllë që më mbajti drejt. Të udhëheqësh kopenë nuk do të thotë të sundosh me dhunë. Do të thotë të mbijetosh pa u bërë bishë. Do të thotë të dalësh nga errësira pa humbur humanizmin. Do të thotë të mësosh ligjin e egërsisë, por të zgjedhësh ndërgjegjen e pastër, të mos lejosh të njolloset edhe kur përballesh me zullume. Dhe ky është transformimi që ju nuk e parashikuat: unë u njoha me hijen time dhe nuk u frikësova prej saj.
U njoha me të keqen por nuk e humba mirësinë.
Suksesi im nuk është maja ku do të jem, por rruga që përshkova pa u shkatërruar. Është fakti që nuk u shndërrova në atë që dëshiruat. Është fakti që dhimbja nuk më bëri mizor, por më bëri të drejtë. Frika nuk më bëri të vogël, por të vetëdijshëm. Dhe urrejtja juaj nuk më konsumoi, më mësoi të zgjedh paqen si formë force. Prandaj, nëse ende mendoni të më hidhni mes ujqërve, dijeni këtë: aty jam stërvitur. Aty kam rënë, jam ngritur dhe jam formësuar. Unë nuk kam më nevojë për miratimin tuaj, as për frikën tuaj. Kam kaluar sprovën. Dhe ai që e kalon sprovën nuk kërkon të marrë hak, por ai ecën përpara. Sepse njeriu që del nga sprova nuk kërkon të rrënojë të tjerët. Ai ndërton veten. Dhe kjo, pikërisht kjo, është fitorja më e madhe.
Dhe tani po e vazhdoj këtë thirrje si një pasqyrë, jo si shpatë. Ju që doni të më shihni keq, ju që prisni rrëzimin tim si spektakël, ndaluni për një çast dhe dëgjoni jo zërin tim, por domethënien e tij. Nëse gëzoheni me plagët e mia, pyesni veten çfarë zbrazëtie po përpiqeni të mbushni. Nëse ushqeheni me dështimin tim, ndoshta jeni lodhur duke ikur nga i juaji. Sepse njeriu që është në paqe me veten nuk ka nevojë të shohë askënd poshtë. Vetëm ai që ka humbur drejtimin kërkon të rrëzojë dikë tjetër për t’u ndjerë më lart. Mos e ngatërroni durimin tim me dobësi. Heshtjen time me frikë. Tërheqjen time me dorëzim. Ka njerëz që flasin pak sepse kanë menduar shumë. Ka njerëz që ecin ngadalë sepse kanë mbijetuar me drejtësi. Dhe ka njerëz që nuk reagojnë sepse e dinë se koha është aleati më i fortë i së vërtetës. Thirrja ime për ju është kjo: ndalni luftën që bëni kundër meje dhe përballuni me maskën tuaj. Sepse unë jam vetëm një pasqyrë ku po shihni atë që nuk doni ta pranoni brenda vetes. Askush nuk pengohet nga drita e tjetrit nëse nuk ka frikë nga errësira e vet. Ju mund të flisni, të përgojoni, të shpifni, të hidhni dyshime si baltë. Balta ndot këpucët, por nuk ndalon ecjen. Ecja ime nuk varet nga fjalët tuaja, por nga drejtimi im. Dhe drejtimi im është ndërtuar mbi vetëdije, jo mbi hakmarrje. Mos prisni që unë të bie për t’ju dhënë qetësi. Qetësia nuk vjen nga rrëzimi i tjetrit, por nga përballja me veten. Unë jam këtu jo për t’ju bindur, por për t’ju zgjuar. Jo për t’ju mposhtur, por për t’ju kujtuar se urrejtja është barrë, jo armë. Nëse doni vërtet të më shihni keq, vazhdoni. Çdo pengesë më ka bërë më të fortë, jo më të thyer. Çdo dëm i qëllimshëm më ka mësuar më shumë sesa çdo lavdërim. Ju po më stërvitni pa pagesë për versionin tim më të vetëdijshëm. Por nëse ende ka në ju një grimcë ndershmërie, kjo është thirrja ime e fundit: zgjidhni të rriteni, jo të rrëzoni. Zgjidhni të shëroni, jo të helmoni. Sepse në fund, nuk fiton ai që sheh tjetrin keq, por ai që arrin të mos bëhet i keq nga e keqja që i dëshirojnë. Unë do të ec përpara. Me plagë, por drejt. Me kujtime të rënduara, por me shpinë të drejtë. Dhe nëse më shihni duke udhëhequr, mos u habitni. Nuk është pushtet, është pasojë. Pasojë e sprovës së kaluar, e dhimbjes së përballuar dhe e ndërgjegjes së ruajtur.
(84)
Rinia, shëndeti dhe koha e lirë
Mos u mashtroni nga rinia juaj. Rinia nuk është garanci, por një hua. Ajo nuk është pronë, por një dhuratë që jepet pa kontratë dhe pa afat të shkruar. Trupi i ri, mendja e shpejtë, energjia që duket e pashtershme, krijojnë iluzionin e pavdekësisë. Njeriu i ri mendon se gjithçka mund të shtyhet për nesër: pendesa, ndreqja, përkushtimi, përgjegjësia, realizimi i ëndrrave. Por varret janë dëshmia më e qartë se koha nuk pyet për moshë. Aty prehen shpresa të papjekura, plane të parealizuara, dashuri të pathëna, falje të vonuara. Aty janë të rinjtë që menduan se kishin kohë, derisa koha u mbaroi pa i paralajmëruar. Rinia nuk të shpëton nga fundi; ajo vetëm ta bën më të dhimbshme humbjen, sepse gjithçka mbetet pezull, e papërfunduar, e pashkruar.
Mos u mashtroni nga koha e lirë. Koha e lirë nuk është boshllëk për t’u mbushur me shkujdesje, por përgjegjësi për t’u administruar me mençuri. Çdo minutë që shpërdorohet sot, kthehet nesër në mungesë, në peshë, në barrë psikologjike. Burgjet nuk janë plot vetëm me njerëz që shkelën ligjin, por edhe me njerëz që shkelën veten e tyre për një kohë të gjatë. Ata që shtynë kufijtë e arsyes, që e banalizuan zgjedhjen, që ngatërruan lirinë me papërgjegjësinë. Koha e humbur nuk rikthehet, por gjithmonë kërkon llogari. Ajo të pret në heshtje, deri sa një ditë të mbyll brenda pasojave të saj. Pendesa vjen gjithmonë vonë, sepse njeriu rrallë mendon për pasojat kur tundimin e ka përpara.
Mos u mashtroni nga shëndeti i mirë. Shëndeti është i padukshëm kur është i plotë, por bëhet qendër e jetës sapo fillon të mungojë. Njeriu i shëndetshëm mendon se trupi është i pathyeshëm, se mund të përballojë çdo teprim, çdo natë pa gjumë, çdo kënaqësi që kalon kufirin e arsyes. Por spitalet janë plot me njerëz që kishin gjithçka përveç vetes. Të pasur që blenë gjithçka, por shitën shëndetin. Njerëz që ngatërruan kënaqësinë me lumturinë dhe shkatërruan ekuilibrin e trupit dhe mendjes. Kur shëndeti ikën, njeriu do jepte çdo pasuri, çdo sukses, çdo lavdi, vetëm për një ditë normale, për një frymëmarrje pa dhimbje, për një natë pa frikë.
Ky shkrim nuk është paralajmërim për frikë, por thirrje për ndërgjegjësim. Jeta nuk kërkon perfeksion, por vetëdije. Nuk kërkon të jetosh i tensionuar, por i zgjuar. Të shijosh rininë pa e shpërdoruar, kohën pa e vrarë dhe shëndetin pa e sfiduar. Çdo ditë që jetohet pa qëllim, është një ditë që i shtohet listës së keqardhjeve të ardhshme. Çdo zgjedhje e pakujdesshme sot, është një pengesë nesër.
Njeriu i mençur nuk jeton i frikësuar nga vdekja, burgu apo sëmundja, por i udhëhequr nga vetëdija se gjithçka është e përkohshme. Dhe pikërisht sepse është e përkohshme, kërkon respekt. Rinia kërkon disiplinë, koha kërkon drejtim, shëndeti kërkon masë. Kush i kupton këto herët, nuk i shpëton dhimbjes së jetës, por i jep asaj kuptim. Kush i injoron, do t’i mësojë vonë, në heshtje, mes mureve, shtretërve të ftohtë ose pllakave të rënda.
Prandaj, mos u mashtroni. Jo sepse bota është e ashpër, por sepse jeta nuk fal injorancën e vetëdijshme. Jetoni me sy hapur, me mendje të kthjellët dhe me zemër të përgjegjshme. Sepse atë që nuk e ndërton sot me vetëdije, do ta paguash nesër me pendesë.
(85)
Dimri më i ftohtë nuk është asgjë në krahasim me disa shpirtra. Sepse dimri, sado i egër të jetë, ka një fund. Ai lodhet. Ai largohet. Ai ia lë vendin dritës, luleve, ringjalljes. Ndërsa disa shpirtra nuk lodhen kurrë së ngriri. Ata janë akull që nuk shkrin, errësirë që nuk njeh agim, heshtje që nuk pret pranverë. Dimri i natyrës është i ndershëm. Ai të paralajmëron: vjen me stuhi, me borë, me erë të ashpër. Të mëson të vishesh trashë, të kërkosh strehë, të mblidhesh pranë zjarrit. Por shpirtrat e ftohtë vijnë pa zhurmë. Ata afrohen me buzëqeshje të ngrira, me fjalë boshe, me premtime që nuk ngrohin kurrë. Dhe kur i zbulon, është vonë: akulli i tyre tashmë ka hyrë thellë në palcën e ndjenjave të tua. Ka shpirtra që nuk dinë çfarë është dhembshuria. Jo sepse nuk kanë vuajtur, por sepse e kanë mbyllur derën e dhembjes nga frika. Ata kanë ndërtuar mure prej ftohtësie për të mos u thyer më. Por çdo mur, sado i fortë, nuk mbron pa dëmtuar edhe atë që e ndërtoi. Në emër të mbijetesës, ata sakrifikuan ngrohtësinë. Në emër të forcës, harruan butësinë. Dhe pa e kuptuar, u kthyen në dimra që ngrijnë gjithçka që prekin. Dimri i jashtëm i lodh këmbët, të mpin duart, të shtrëngon trupin. Por dimri i shpirtit lodh shpresën. Ai e vret ngadalë besimin tek njerëzit, tek fjala, tek dashuria. Sepse një shpirt i ftohtë nuk të godet drejtpërdrejt; ai të neglizhon, të zbraz, të bën të ndihesh i padukshëm. Dhe kjo është dhimbja më e madhe: jo të urrejnë, por të të trajtojnë sikur nuk ekziston. Megjithatë, edhe mes këtij realiteti të ashpër, ekziston një e vërtetë shpirtërore: jo çdo i ftohtë ka lindur i tillë. Disa u ngrinë nga tradhtitë, nga zhgënjimet, nga padrejtësitë që i gjetën të pambrojtur. Ata janë shpirtra të plagosur që kanë harruar rrugën drejt ngrohtësisë. Dhe këtu lind sprova njerëzore më e vështirë: të dallosh mes atyre që kanë nevojë për dritë dhe atyre që zgjedhin errësirën. Mos u mundo të ngrohësh shpirtra që krenohen me akullin e tyre. Ata nuk kërkojnë zjarr; ata kërkojnë të të ftohin edhe ty. Ruaje zemrën tënde. Ruaje ngrohtësinë si një pasuri të shenjtë. Sepse në një botë plot dimra njerëzorë, të jesh i ngrohtë nuk është dobësi, është rezistencë shpirtërore. Dhe nëse ndonjëherë ndihesh i rraskapitur nga ftohtësia e të tjerëve, kujto këtë: dimri, sado i egër, nuk e ka kurrë fjalën e fundit. Pranvera nuk pyet sa i ashpër ishte akulli. Ajo vjen. Dhe shpirti që zgjedh të mos ngurtësohet, mbetet gjithmonë tokë pjellore për dritë, për besim, për dashuri.
(86)
Tirana
Tirana… një qytet që flet pa thënë asgjë, që të thërret pa të njohur, që të përqafon vetëm për të të shtyrë më pas drejt turmës. Një qytet që ka gjithçka, por asgjë nuk i përket vërtet askujt. Një gjullurdi zhurmash, dritash, betoni dhe nxitimi, që shitet si modernizim, por që në thelb është një lodhje kolektive e veshur me fasada të shndritshme. Këtu janë mbledhur gjysma e Shqipërisë, jo sepse Tirana ka zemër më të madhe, por sepse pjesa tjetër e vendit u bë shterp, boshllëk, harresë. Eci nëpër rrugët e saj dhe ndjej sikur çdo hap është një kompromis. Ndërtohet gjithçka, por asgjë nuk shijohet. Ndërtesa ngrihen si ambicie pa shpirt, si ego që nuk ngopen kurrë. Kulla që ngjiten drejt qiellit nuk kërkojnë dritë, por pushtet. Rrugët janë plot, por takimet janë bosh. Sytë kalojnë mbi njëri-tjetrin pa u ndalur, pa u njohur, pa u lexuar. Këtu ndodh çdo gjë, por askush nuk di asgjë për tjetrin. Secili është i mbyllur në historinë e vet, në frikën e vet, në garën e vet për të mos mbetur pas. Kjo është Tirana e indiferencës së rafinuar, ku arroganca vishet me kostum dhe buzëqeshja përdoret si mjet mbijetese. Një vend ku vlera e njeriut matet në shifra, ku jeta reduktohet në kapital, ku pyetja e pashprehur është gjithmonë: “Sa vlen?”, jo “Kush është?”. Paraja këtu nuk është vetëm mjet; është gjuhë komunikimi, moral, drejtësi e padrejtësi njëkohësisht. Ajo blen heshtjen, shet ndërgjegjen, dhe mbyt ngadalë dinjitetin.
Mes këtij kaosi, mes kësaj rrëmuje që nuk fle kurrë, përpiqem të gjej një minutë qetësi. Një minutë të vetme ku zhurma të shuhet, ku fryma të mos vrapojë, ku mendimet të mos më shtyjnë përpara. Dua vetëm të marr frymë, jo për të mbijetuar, por për t’u ndjerë gjallë. Dua të mbushem me frymëzim, jo nga reklamat që më ndjekin kudo, por nga një qetësi e vërtetë, nga një ndalesë njerëzore. Por… është e vështirë. Tirana nuk të lejon të ndalesh pa u ndjerë fajtor. Nëse nuk vrapon, dukesh i humbur. Nëse nuk konkurron, dukesh i pavlerë. Dhe unë flas me veten, në këtë monolog të brendshëm që askush nuk e dëgjon. I pyes rrugët pse janë kaq të lodhura, ndërtesat pse duken kaq të ftohta, njerëzit pse janë bërë kaq të padukshëm për njëri-tjetrin. Ndoshta sepse ky qytet ka harruar të ndjejë. Ndoshta sepse modernizimi u kuptua si beton, jo si ndërgjegje; si shpejtësi, jo si thellësi. Tirana është një metaforë e njeriut të sotëm: e mbushur nga jashtë, bosh nga brenda. Një qytet që kërkon gjithmonë më shumë, por nuk di çfarë i mungon. Dhe unë, mes saj, kërkoj vetëm një cep ku fjala të mos shitet, ku ndjenja të mos turpërohet, ku shkrimi të mos jetë arratisje, por kthim tek vetja. Sepse ndoshta, nëse arrij ta shkruaj këtë dhimbje, ta emërtoj këtë boshllëk, do të gjej edhe unë një arsye për të qëndruar pa u humbur krejtësisht. Në këtë qytet që ka gjithçka, luftoj të mos bëhem asgjë. Në këtë zhurmë të çmendur, ruaj me xhelozi qetësinë time të brendshme. Sepse aty, dhe vetëm aty, Tirana pushon së qeni qytet dhe bëhet pyetje. Pyetje për jetën, për njeriun, për ku po shkojmë, dhe çfarë po humbasim në emër të asaj që quajmë përparim. Dhe pyetja më mbetet pezull, si një frymëmarrje e mbajtur gjatë, si një ndalesë që nuk guxon të quhet fund. Sepse në të vërtetë, nuk është vetëm Tirana që kërkon përgjigje; është çdo njeri që ecën brenda saj, çdo shpirt që ka mësuar të jetojë me zhurmën për të mos dëgjuar veten e vet. Unë flas, por zëri im përplaset në muret e brendshme, aty ku secili ka ndërtuar strehën e frikave, justifikimeve dhe ëndrrave të vonuara.
Çfarë është një qytet, nëse jo pasqyra e atyre që e banojnë? Rrugët nuk janë fajtore për nxitimin tonë, ndërtesat nuk mbajnë peshën e ftohtësisë sonë; ne e mbushëm këtë vend me mungesën e dëgjimit, me harresën e përshëndetjes, me varfërinë e vëmendjes. Qyteti merr formën e shpirtit kolektiv, dhe kur shpirti s’ka kohë për ndjeshmëri, qyteti bëhet i ashpër, i shpejtë, i pafalshëm. Ndoshta problemi nuk është se jetojmë këtu, por mënyra si jetojmë. Jetojmë duke e shtyrë ditën si detyrë, jo duke e përjetuar si dhuratë. Jetojmë për nesër, për një “kur” që gjithmonë zhvendoset, ndërsa e sotmja mbetet bosh, e pashkruar, e pashijuar. Njeriu i këtij qyteti e njeh çmimin e gjithçkaje, por e ka harruar kuptimin e jetës së vet. Dhe sa më shumë e mbushim jetën me sende, aq më shumë varfërohemi nga brenda. Eci dhe shoh fytyra që nuk janë të lodhura nga puna, por nga mungesa e kuptimit. Shikoj njerëz që kanë gjithçka për të qenë të lumtur dhe asgjë për t’u ndjerë të gjallë. Sepse lumturia nuk vjen nga grumbullimi, por nga lidhja; nga ndjenja se i përket dikujt, diçkaje, një vendi, një ideje që të tejkalon. Kur kjo mungon, qyteti shndërrohet në një stacion kalimtar, ku askush nuk zbret vërtet, por vetëm ndërron mjete për të ikur më larg nga vetja. Dhe unë pyes: a e zgjodhëm vërtet këtë jetë, apo thjesht u mësuam me të? A është ky vend shtëpia jonë, apo vetëm vendi ku flemë? Sepse shtëpia ka kujtime, ka ngrohtësi, ka rrënjë. Një vend pa rrënjë prodhon njerëz pa drejtim, njerëz që rriten vertikalisht si ndërtesat, por nuk thellohen kurrë si pemët.
Ky shkrim nuk është ankesë; është thirrje për reflektim. Një thirrje për tu ndalur një çast, për të parë rreth e rrotull dhe për të pyetur veten: çfarë po ndërtojmë dhe për kë? Çfarë po sakrifikojmë në emër të jetesës? A po humbasim njeriun për të fituar qytetin, apo po humbasim qytetin sepse kemi harruar njeriun? Sepse vendi ku jeton nuk është vetëm hapësirë gjeografike; është gjendje shpirtërore. Dhe nëse nuk e rregullojmë këtë gjendje brenda vetes, asnjë rrugë nuk do të jetë mjaftueshëm e gjerë, asnjë ndërtesë mjaftueshëm e lartë, asnjë zhvillim mjaftueshëm i ri për të na bërë të ndihemi në paqe. Qyteti do të jetë aq i gjallë sa jemi ne brenda tij. Dhe nëse guxojmë të rikthejmë ndjeshmërinë, dëgjimin, kuptimin dhe njerëzoren, ndoshta një ditë nuk do të kërkojmë më të ikim prej tij. Ndoshta do të mësojmë, më në fund, të jetojmë brenda vendit ku jetojmë, dhe jo thjesht të kalojmë nëpër të.
(87)
Eklipsi i shpirtit
“Nuk doja kurrë të qaja, por koha më bëri të qaja… Doja të jetoja ashtu siç donte shpirti im, por shpirti im jetonte ashtu siç donte koha ime.“
( Aliu r.a)
Nuk doja kurrë të qaja sepse ka një lloj krenarie të egër te njeriu që beson se mund t’i bëjë ballë baticës pa u lagur, se mund ta mbajë kripën e botës jashtë syve të tij. Por koha nuk është thjesht një numërator orësh që ikin; koha është një lumë i padukshëm që, me një durim gërryes, thyen edhe shkëmbinjtë më të fortë. Dhe unë, në fund të fundit, nuk isha shkëmb. Isha thjesht baltë e rrahur nga era, që përpiqej të mbante formën e një njeriu.
Më bëri koha të qaja, jo se më dhembi ndonjë plagë e hapur, por sepse m’u dhimbs ajo qenia që lashë pas në çdo kthesë gjatë viteve. Lotët e mi nuk janë ujë; janë copëza të vogla të një "unë-je" që nuk arriti kurrë të bëhej i plotë.
Doja të jetoja ashtu siç donte shpirti im. Sa e thjeshtë duket kur e thua, apo jo? Shpirti im ishte një fëmijë që donte të vraponte zbathur mbi barin e lagur të ëndrrave, që donte të donte pa kushte, të fliste me yjet dhe të ndërtonte kështjella mbi re. Ai nuk njihte mure, nuk njihte orare, nuk njihte frikë nga gjykimi. Ai kishte një gjuhë të veten, një melodi që rrihte në sinkron me rrahjet e universit.
Por, ndërsa unë shikoja nga yjet, këmbët e mia ishin mbërthyer në baltën e një kohe që nuk më pyeti kurrë nëse isha gati. Shpirti im nisi të vishej me rrobat e rënda të protokolleve, me maskat e mirësjelljes, me muret e ftohta të mbijetesës. Pa e kuptuar, shpirti im nuk jetonte më; ai thjesht "ishte". Ai filloi të merrte frymë me ritmin e ankthit kolektiv, të rendte pas hijeve që koha i quante "sukses" dhe të fshihte dritën e tij pas perdeve të trasha të kompromisit.
Sa dhimbje ka në këtë thyerje: të kesh brenda një oqean dhe të detyrohesh të jetosh në një pikë loti.
Koha ime ishte një diktatore e egër. Ajo diktonte se kur duhej të qeshja, sa duhej të shpresoja dhe cilat ëndrra ishin "të logjikshme" e cilat "çmenduri". Dhe unë, si një nxënës i bindur e i frikësuar nga vetmia, e lashë shpirtin tim të vërtitej rrugëve të huaja, duke kërkuar një shtëpi që nuk ekzistonte më. Shpirti im jetoi ashtu siç donte koha, i burgosur në një kafaz prej ari që ne e quajmë "pjekuri".
Tani, kur kthej kokën pas, shoh atë djaloshin që dikur premtonte se nuk do të ndryshonte kurrë. Ai personazh më sheh me një trishtim të pafund, jo sepse dështova, por sepse u dorëzova pa luftë në duart e kohës. Kam qarë, po. Kam qarë sepse e kuptova që koha nuk të vret menjëherë; ajo të vret pak nga pak, duke të vjedhur dëshirat derisa të mbetet vetëm një skelet detyrash dhe mërzie.
Ndoshta liria e vërtetë nuk është të bësh atë që koha kërkon, por të mësosh të qash për atë që koha të vodhi, e ndoshta, në atë lagështi lotësh, të gjesh sërish farën e asaj që shpirti yt donte të ishte që në fillim.
Ulem përballë pasqyrës, por nuk e shoh veten. Shoh një të huaj që ka veshur lëkurën time. Dhe aty, në atë hapësirë të ngushtë mes xhamit dhe frymëmarrjes, shfaqet ai. Vitet nuk e kanë prekur. Ka ende atë shikimin e pastër, atë naivitetin e guximshëm që unë e kisha quajtur "dobësi" për t’i mbijetuar kohës.
- Uni i sotëm: "Pse më sheh kështu? Nuk e kisha unë fajin. Ishte koha... ishte bota që nuk kishte vend për ne të dy."
- Vetja i vjetër: (Më sheh me një buzëqeshje që dhemb më shumë se një fyerje) "Koha ishte thjesht një skenë, o mik. Ti ishe aktori që harroi se skenari mund të rishkruhej. Më thuaj, ku e fshehe atë dëshirën për të vrapuar drejt detit pa pyetur për rrugën? Ku e gropose atë zjarrin që thoshte se bota do të ndryshonte prej nesh?"
- Uni i sotëm: "U ftoha. M'u desh të ndërtoja mure. Ti nuk e kupton... Jashtë frynte një erë që m'i ngrinte ëndrrat. Duhej të zgjidhja: ose të digjesha me ty në mes të asgjësë, ose të mbijetoja në këtë rehati të hirtë që koha më ofroi. Shpirti im u bë pasqyrim i rregullave, sepse rregullat ishin e vetmja gjë që më mbanin në këmbë."
- Vetja e vjetër: "Por ti nuk po qëndron në këmbë. Ti po zvarritesh nëpër ditë që ngjajnë të gjitha si njëra-tjetra. Ti qan tani, dhe thua se koha të bëri të qash. Por nuk janë lotët e kohës ato. Janë lotët e mi. Janë lotët e asaj pjese tënde që e burgose në bodrumin e jetës sate 'serioze'. Unë jetoja ashtu siç donte shpirti, ndërsa ti u bëre thjesht një orë që tregon kohën e të tjerëve."
- Uni i sotëm: (Mbyll sytë, ndërsa zëri më dridhet) "Më dhembe shumë. Çdo herë që shpirti im rrihte për diçka të bukur, koha më godiste me realitetin. Më thoshte se jam vonë, se jam i papërshtatshëm, se lumturia është një luks që nuk na takon. Fillova të jetoja siç donte koha, sepse kisha frikë të mbetesha vetëm me ty, në një botë që nuk na njihte më gjuhën."
- Vetja e vjetër: "Dhe tani? Tani që ke gjithçka që koha të premtoi, a e dëgjon dot heshtjen tënde? A e ndjen se si shpirti yt është bërë një rrobë e vjetër që nuk të bën më? Ti nuk jetoje, ti thjesht u adaptove. U bëre kameleon i hijeve të tua."
- Uni i sotëm: "Ndoshta ka mbetur ende diçka... Ndoshta ky vaj, kjo melankoli që më mbyt, është e vetmja urë që më lidh me ty. Nëse po qaj, do të thotë se akoma mund të ndjej. Shpirti im jetoi siç donte koha, por ndoshta... ndoshta mund ta mësoj kohën të rrahë sipas shpirtit tim, të paktën për këto orë që më kanë mbetur."
Heshtja u rikthye. Pasqyra u mjegullua nga frymëmarrja ime e rëndë. E kuptova se koha nuk mund të mposhtet, por mund të sfidohet. Lotët nuk ishin fundi; ishin pagëzimi i një fillimi të dhimbshëm. Shpirti im mund të ketë jetuar nën diktatin e viteve, por ai nuk ka vdekur. Ai thjesht ka pritur që unë të guxoja të qaja, që kripa e lotëve të gërryente ndryshkun e kohës.
Pas çdo stuhie lotësh, vjen një heshtje që nuk është boshllëk, por një lloj pastërtie e rëndë. Jam ulur këtu, në rrënojat e asaj që mendova se duhej të isha, dhe po përpiqem të mbledh thërrimet e asaj që mbeti. Koha vazhdon të ecë...ajo nuk ndalet për të na kërkuar ndjesë, por tani, për herë të parë, nuk po përpiqem të vrapoj pas saj.
Duhet t’i kërkoj falje vetes. Jo për gabimet, jo për dështimet, por për tradhtinë që i bëra shpirtit tim duke e lënë të jetonte nën diktatin e një ore që nuk ishte i tij. Më fal, o shpirt, që të vura prangat e "duhet-it". Më fal që të lashë të ftoheshe në korridoret e pritjes, duke menduar se jeta e vërtetë do të fillonte "më vonë", kur koha të ishte më e butë, kur rrethanat të ishin më të drejta. Nuk e kuptova që koha nuk bëhet kurrë e butë; ajo thjesht konsumohet. E ndërsa unë prisja lejen e kohës për të qenë i lumtur, ti lëngoje në heshtje, duke u zvogëluar deri në një pikë sa gati nuk të dalloja më. Po e shoh këtë trishtim me një sy tjetër tani. Lotët që rrodhën nuk ishin dobësi, ishin çmimi i lirisë. Ishte koha që më bëri të qaja, po, por ishte ai vaj që më shpëlau sytë nga pluhuri i iluzioneve. Tani e pranoj: shpirti im jetoi ashtu siç donte koha, sepse unë kisha frikë nga pafundësia e tij. Kisha frikë se mos shpirti im më çonte në vende ku nuk do të kisha asnjë hartë, asnjë mbrojtje. Ishte më e lehtë të isha viktimë e kohës sesa zot i lirisë sime. Por sot, në këtë melankoli të thellë e njerëzore, po bëj një pakt të ri.
Nuk do t'i kërkoj më kohës të më japë leje. Do ta lejoj shpirtin tim të marrë frymë, edhe nëse kjo frymëmarrje nuk përputhet me ritmin e botës jashtë. Nëse koha thotë "vrap", unë do të mësoj të ndaloj. Nëse koha thotë "harro", unë do të zgjedh të kujtoj. Nëse koha thotë "thahu", unë do të vazhdoj të qaj për çdo gjë që meriton një lot, sepse lotët janë vërtetimi i fundit që muret tona nuk janë bërë prej guri, por prej mishi e shpirti.
Nuk do të jem më një pasqyrim i viteve, por një dëshmitar i tyre.
Koha do të vazhdojë të gërryejë gjithçka, por këtë herë, do të gjejë diçka te unë që nuk mund ta prekë: një paqe të dhimbshme, një falje që nuk kërkon asgjë mbrapsht dhe një shpirt që, megjithëse i rrahur nga stuhitë, më në fund ka gjetur rrugën për t'u kthyer te vetvetja.
U bëftë koha ime, tani e tutje, thjesht një strehë për shpirtin tim.
(88)
Pasqyra e helmuar: kur krahasimi vret qenien
Ne jemi arkitektët e vuajtjes sonë, jo sepse na mungojnë gjërat, por sepse na mungon qetësia për t’i parë ato pa filtrin e tjetrit.
Ne jetojmë në një epokë ku sytë tanë rrallëherë shohin brenda, sepse janë të zënë duke skanuar horizontet e huaja. Lumturia, ky koncept aq i brishtë dhe personal, është shndërruar në një garë olimpike pa finish. Problemi ynë më i madh psikologjik nuk është varfëria e mjeteve, por varfëria e kënaqësisë. Kur krahasojmë "brendësinë" tonë të rrëmujshme me "jashtësinë" e kuruar të tjetrit, ne kryejmë një krim ndaj vetes. Ne marrim dritën e dikujt tjetër dhe e përdorim për të ndriçuar errësirën tonë, duke harruar se çdo dritë hedh hije. Filozofikisht, kjo është humbja e autonomisë së shpirtit. Nëse lumturia ime varet nga fakti se sa më pak ka tjetri, ose sa më shumë ka ai, unë nuk jam më zot i fatit tim, por një skllav i rrethanave krahasimore.
"Ne nuk kërkojmë të jemi të lumtur, ne kërkojmë të jemi më të lumtur se të tjerët; dhe kjo është e vështirë, sepse ne i besojmë të tjerët më të lumtur se ç’janë në të vërtetë."
Në anën tjetër të këtij ekuilibri qëndron një e vërtetë e dhimbshme, por shëruese. Shpesh, ne e quajmë jetën tonë "tragjedi" vetëm sepse na mungon kapitulli i fundit i një dëshire. Por, nëse do të ulim shikimin drejt atyre që fati i ka goditur me goditje që ne as nuk i imagjinojmë dot, brenga jonë fillon të ndryshojë formë. Nuk bëhet fjalë për një gëzim cinik mbi fatkeqësinë e tjetrit, por për një ri-kalibrim të shpirtit. Kur shohim dikë që lufton për frymën e radhës, ankthi ynë për një dështim karriere fillon të duket si një luks. Kur shohim vetminë e dikujt që ka humbur gjithçka, shtëpia jonë e zhurmshme dhe rrëmujshme nuk duket më si burg, por si tempull.
Psikologjikisht, njeriu ka një prirje të lindur drejt "përshtatjes hedonike" -ne mësohemi shpejt me të mirat dhe fillojmë t'i marrim për të mirëqena. Krahasimi me ata që kanë më pak shërben si një "shok-terapi" për ndërgjegjen. Ai na nxjerr nga trullosja e pakënaqësisë kronike dhe na detyron të numërojmë ato që kemi, në vend që të vajtojmë ato që na mungojnë. Filozofia e jetës së vërtetë nuk qëndron te eliminimi i dhimbjes, por te kuptimi i saj. Nëse krahasimi me "lart" na mbush me zili dhe hidhërim, ai është një helm. Nëse krahasimi me "poshtë" na mbush me përulësi dhe dëshirë për të ndihmuar, ai është një ilaç.
Ne jemi qenie që lëkundemi midis lakmisë dhe mirënjohjes. Paqja jonë vjen vetëm atëherë kur kuptojmë se jeta e askujt nuk është një vijë e drejtë suksesi. Çdo buzëqeshje që shohim në rrugë mund të fshehë një thyerje, dhe çdo lot që shohim te një tjetër mund të jetë një mësim për ne që të mbajmë fort atë që ende kemi në duar.
Lumturia nuk është mungesa e problemeve, por mungesa e iluzionit se dikush tjetër nuk ka probleme. Fatmirësia nuk është të kesh gjithçka, por të dish se ajo që ke është e mjaftueshme për të qenë falënderues.
(89)
Hierarkia e vlerave
Nuk ka dritë më shpuese se sa e vërteta e thënë në sy.
Nuk ka udhëtim më të gjatë se sa rruga nga mendja tek zemra.
Nuk ka pasuri më të sigurt se sa një ndërgjegje e pastër.
Nuk ka liri më të madhe se sa çlirimi nga prangat e egos.
Nuk ka mburojë më të fortë se sa durimi në kohë sprove.
Nuk ka varfëri më të rëndë se sa humbja e shpresës.
Nuk ka bukuri më të qëndrueshme se sa mirësia e shpirtit.
Nuk ka mësues më të rreptë, por më të drejtë, se sa përvoja.
Nuk ka miqësi më të sinqertë se ajo që nuk kërkon asgjë si shpërblim.
Nuk ka fitore më madhështore se sa triumfi mbi dobësitë e veta.
Nuk ka qetësi më të thellë se sa falja e gabimeve të tjerëve.
Nuk ka humbje më të madhe se sa koha e çuar dëm në kotësi.
Nuk ka forcë më të pamposhtur se sa vullneti i bashkuar me drejtësinë.
Nuk ka shkallë më të lartë njerëzore se sa të jesh i dobishëm për të tjerët.
Nuk ka strehë më të ngrohtë se sa dashuria që buron nga mirënjohja.
Nuk ka kopsht më lulëzues se sa shtëpia ku mbretëron harmonia.
Nuk ka kështjellë më të pathyeshme se sa besimi mes vëllezërve.
Nuk ka bekim më të madh se sa lutja e prindit në muzgun e jetës.
Nuk ka pasqyrë më të pastër se sa sytë e fëmijës që kërkon siguri.
Nuk ka borxh më të pashlyeshëm se sa mundi i nënës për rritjen e fëmijës.
Nuk ka trashëgimi më fisnike se sa emri i mirë që u lihet pasardhësve.
Nuk ka shkollë më të parë se sa gjunjët e gjyshit ku dëgjohen rrëfimet.
Nuk ka tempull më madhështor se sa pylli në heshtjen e agimit.
Nuk ka libër më të pasur se sa fletët e natyrës që shfletohen me vrojtim.
Nuk ka melodi më shëruese se sa zhurma e ujit që rrjedh mes gurëve.
Nuk ka mësues më të përulur se sa toka, që jep gjithçka pa kërkuar asgjë.
Nuk ka dëshmitar më të lashtë se sa malet që sfidojnë kohën dhe erën.
Nuk ka pasuri më të përbashkët se sa ajri që thithim dhe dielli që na ngroh.
Nuk ka rregull më të përsosur se sa cikli i stinëve që na mëson ripërtëritjen.
Nuk ka gjuhë më universale se sa bukuria që flet pa zë.
Nuk ka dritare më të gjerë se sa imagjinata e një artisti që krijon.
Nuk ka urë më të fortë mes popujve se sa kultura dhe poezia.
Nuk ka daltë më të mprehtë se sa fjala e peshuar mirë në vargje.
Nuk ka ngjyrë më të gjallë se sa ajo që buron nga një shpirt i trazuar.
Nuk ka pavdekësi më të prekshme se sa vepra që jeton pas autorit.
Nuk ka mrekulli më të madhe se sa shndërrimi i dhimbjes në një kryevepër arti.
(90)
Fjala dhe fuqia e saj
Fjala nuk është thjesht një artikulim tingujsh; ajo është materia e parë e botës sime dhe tëndes. Ajo është ura e padukshme që lidh greminat e shpirtrave tanë, një dritë që ndizet në dhomat e errëta të ndërgjegjes. Është arkitektura e kohës dhe kujtesës. Ka fjalë që na bëjnë të ëndërrojmë të ardhmen, jo si një datë në kalendar, por si një utopi të prekshme. Ato janë farat e mbjella në dheun e së nesërmes, premtime që rrahin si zemra në kraharorin e shpresës. Janë fjalët "mundem", "do të bëhet", "agim"... ato që na japin krahë prej dylli për të fluturuar drejt diellit, duke sfiduar rëndesën e pesimizmit.
Ka fjalë që na zgjojnë kujtime, duke u kthyer në çelësa të ndryshkur që hapin arkivat e pluhurosura të harresës. Një emër e thënë me zë të ulët mund të të kthejë në oborrin e fëmijërisë, tek era e shiut mbi asfalt ose tek ngrohtësia e një dore që nuk ekziston më. Këto fjalë janë fantazma dashamirëse; ato na rikujtojnë se jemi të ndërtuar prej historive, jo prej mishi.
Ka fjalë që na shërojnë, si melhemi që mbyll plagët e padukshme të psikës. Një "të kuptoj" e sinqertë mund të jetë më e fuqishme se çdo terapi, duke thyer vetminë ekzistenciale që na rrethon. Ato veprojnë si valët e detit që lëmojnë gurët e mprehtë të ankthit tonë. Por, ka edhe fjalë që na vrasin pa derdhur asnjë pikë gjak. Janë thika prej kristali që hyjnë thellë në indet e vetëbesimit, duke lënë pas vragë që as koha nuk i fshin dot. Një fjalë e vrazhdë është një thyerje e kontratës njerëzore, një thërrime helmi në kupën e komunikimit.
Ka fjalë që na humbasin në labirintet e dyshimit, ku kuptimi bëhet i lëngshëm dhe e vërteta mbytëse. Dhe ka fjalë që na gjejnë, që na thërrasin në emër kur jemi të huaj për veten tonë, duke na rikthyer në shtëpi, tek thelbi ynë i pandryshueshëm.
Fjala është mjeti me të cilin ne gdhendim skulpturën e jetës sonë. Ajo është thirrja e parë e foshnjës dhe psherëtima e fundit e plakut. Në fillim ishte Fjala, thonë librat e shenjtë, por në fund mbetet po ajo - si jehonë, si dëshmi, si dashuri. "Ne jemi robërit e fjalëve që nuk kemi thënë dhe zotërit e atyre që na kanë lënduar, por jemi krijuesit e botës sa herë që guxojmë të flasim me gjuhën e shpirtit.
Fjala trajtohet si substanca parësore e ekzistencës njerëzore, nga qelizat e trupit deri te yjet e pafundësisë. Fjala nuk është thjesht një mjet komunikimi; ajo është vendi ku bota ndodh. Pa fjalën, realiteti do të ishte një kaos, një masë e paformë ndjesish pa emër. Ne nuk jetojmë në një botë sendesh, ne jetojmë në një botë fjalësh.
Ka fjalë që na bëjnë të ëndërrojmë të ardhmen, sepse ato janë arkitektet e para të realitetit. Përpara se një katedrale të ngrihej, ajo ishte një fjalë. Përpara se liria të bëhej kushtetutë, ajo ishte një pëshpëritje në veshin e të shtypurve. Fjala është "Big Bang-u" i ideve tona. Kur themi "dashuri", "liri" apo "drejtësi", ne nuk po emërtojmë diçka që ekziston, ne po e thërrasim atë në jetë, po e detyrojmë universin të na përgjigjet.
Ka fjalë që na zgjojnë kujtime, por më shumë se aq, ka fjalë që na ndërtojnë identitetin. Psikologjia na mëson se ne jemi narrativa që i tregojmë vetes.
Nëse fjalët që i drejtojmë pasqyrës janë thika, shpirti ynë do të jetë i gjakosur.
Nëse fjalët janë dritë, ne bëhemi të ndritshëm. Fjala është mjeti me të cilin ne "përkthejmë" dhimbjen e papërshkrueshme në një histori që mund të përballohet. Ajo është mjeti i vetëm që kemi për të zbutur bishat e egra të ankthit që ulërijnë në errësirën e nëndërgjegjes sonë.
Ka fjalë që na bashkojnë në një atom të vetëm emocional, ku dy qenie pushojnë së qeni të huaj. Një "më fal" e thënë nga thellësia e qenies mund të shkatërrojë muret e ngritura prej dekadash. Por, ka edhe fjalë që janë mure. Heshtja, shpesh, është fjala më e rëndë, është mungesa e ajrit në dhomën e marrëdhënies. Fjala ka fuqinë të jetë ose litar shpëtimi për dikë që po mbytet në vetmi, ose guri që e zhyt më thellë në fund të oqeanit të harresës.
Ka fjalë që na bëjnë të dridhemi, si gjethet përpara stuhisë. Ato janë poezia e pashkruar e përditshmërisë. Një vështrim mund të thotë shumë, por vetëm fjala i jep atij vështrimi pavdekësinë. Fjalët janë si vera: disa duhet të pihen menjëherë, të tilla si fjalët e pasionit; të tjerat duhen lënë të vjetrohen, si fjalët e urtësisë. Ato janë "ajri i dytë" që thithim.
Filozofi Ludwig Wittgenstein thoshte: "Kufijtë e gjuhës sime janë kufijtë e botës sime." Kur na mungojnë fjalët, na mungon bota. Kur pasurojmë fjalorin tonë, ne zgjerojmë horizontin e ekzistencës sonë.
Çdo fjalë e re është një dritare e re që hapet mbi peizazhin e jetës. Pa fjalën, ne do të ishim të burgosur brenda kafazit të mishit, të paaftë për të projektuar veten tonë tek tjetri apo përballë botës.
Ka fjalë që na bëjnë të gjunjëzohemi nga pesha e tyre, dhe ka fjalë që na japin krahë për të fluturuar mbi mjerimin njerëzor. Fuqia e tyre nuk qëndron te tingulli, por te pesha e heshtjes që vjen pas tyre. Çdo fjalë që nxjerrim nga goja është një pjesë e jona që ia japim botës. Ajo është trashëgimia jonë e vetme e vërtetë.
Në fund të fundit, ne jemi prej mishi, por mbijetojmë vetëm nëpërmjet fjalës. Kur trupi të tretet, do të mbetet vetëm ajo që kemi thënë, ajo që kemi shkruar dhe ajo që kemi mbjellë në mendjet e të tjerëve përmes fuqisë sonë verbale.
(91)
Zemra e prindit
Po flas tani, jo sepse kam ende zë, por sepse heshtja ime ka nisur të rënkojë në vetmi. Po flas në emër të dy duarve që u drodhën nga lodhja, jo nga pleqëria; në emër të dy syve që u verbuan nga pritja, jo nga mosha; në emër të dy zemrave që u mësuan të japin, por kurrë të mos kërkojnë. Po flas si prind. Po flas si njeri. Po flas si ai që u kopshtar i jetës suaj dhe u harrua sapo pema dha fryte.
Ne ju rritëm me shpinë të kërrusur dhe me shpresa të bukura. Ju rritëm me duar të çara, por me ëndrra të pastra. Ne nuk ua dhamë jetën që të na ktheni borxhin, por nuk ua dhamë as që të na përjashtonit nga kujtesa. Ne ishim muri ku u mbështetët kur binte shiu; sot, kur mbi ne bie dimri i moshës, na kërkoni të largohemi që të mos ju zëmë dritën.
Na ndatë siç ndahen sendet e vjetra. Një prind këtu, një prind atje. Jo sepse nuk kishte vend, por sepse ju mungonte zemra. E dini sa rëndë peshon kjo ndarje? Jo mbi trup, por mbi dinjitet. Dinjiteti është gjëja e fundit që na ka mbetur, dhe edhe atë po na e ndani në copa të vogla, që të mos ju bezdisë.
Ne nuk u plakëm papritur. Ne u plakëm duke ju rritur. Çdo rrudhë në fytyrën tonë është një natë pa gjumë për ethet tuaja. Çdo thinjë është një frikë që e mbytëm brenda që të mos ju trembnim. Çdo lodhje e jona është një hap i juaji përpara. E megjithatë, sot shndërrohemi në barrë, në shqetësim, në problem logjistik.
Ju flisni për progres, për modernitet, për arritje. Por ç’vlerë ka progresi që e fillon rrugën duke lënë pas ata që të mësuan të ecësh? Ç’është suksesi që ka kosto fshirjen e atyre që të mësuan fjalën “mirënjohje”? Ju ndërtoni shtëpi të mëdha, por harruat të lini një dhomë për ndërgjegjen.
Ky nuk është vetëm një rrëfim për prindërit e braktisur. Ky është një pasqyrim i një shoqërie që e ka zëvendësuar ndjenjën me interesin, lidhjen me kontratën, familjen me komoditetin. Ju keni mësuar të ndani dashurinë në përfitime dhe përkujdesin në detyrime minimale. Ju keni bërë një gabim tragjik: keni harruar se njeriu nuk matet nga ajo që fiton, por nga ajo që ruan njerëzisht brenda vetes.
Unë nuk po kërkoj mëshirë. Mëshira është për të pafuqishmit. Po kërkoj mirënjohje. Po kërkoj ndërgjegje. Po kërkoj kthim tek thelbi familjar. Kujdesi për prindin nuk është sakrificë; është vazhdimësi morale. Është prova e fundit se njeriu nuk u shndërrua në makinë që prodhon e konsumon pa ndalur.
Shikojini prindërit tuaj në sy. Aty do të shihni fëmijërinë tuaj. Aty do të shihni fillimin e rrugës suaj. Mos e shkurtoni këtë lidhje, sepse duke e prerë, po shkurtoni edhe veten. Nesër, kur koha t’ju vendosë përballë pasqyrës së moshës, do të kërkoni të njëjtin zë, të njëjtën dorë, të njëjtën prani që sot e shmangni.
Kjo është thirrje. Jo për faj, por për zgjuarsi. Jo për të qarë, por për t’u ndalur. Mos e lini dashurinë të skadojë para jetës. Mos e lini njeriun të zëvendësohet nga komoditeti. Sepse një ditë, kopshti që nuk e ujitët do të thahet, dhe do të kuptoni se nuk humbët vetëm prindërit...humbët njerëzimin tuaj.
Dhe më e rënda nuk është largësia fizike. Më e rënda është largësia morale. Është ai boshllëk i ftohtë që krijohet kur fëmija kalon pranë prindit, por nuk e sheh; kur pyetja “si je?” zëvendësohet nga indiferenca; kur telefoni bie vetëm kur duhet diçka, por nuk bie kurrë për të ditur nëse zemra ende rreh e qetë.
Po, gabimet tuaja janë të rënda. Jo sepse jeni të rinj, por sepse harroni. Harroni se prindi nuk ankohet, por duron. Harroni se prindi nuk kërkon, por pret. Harroni se prindi qan pa zë, që të mos ju bëhet barrë. Lotët që derdhen në vetmi nuk janë të zhurmshëm; ata janë më të dhimbshmit. Janë lot që bien mbi dysheme të ftohta, në dhoma ku dikur kishte zëra fëmijësh, të qeshura, rrëmujë, jetë.
Ju e quani ndërhyrje kur prindi pyet. Ju e quani kontroll kur prindi këshillon. Ju e quani të vjetruar kur prindi paralajmëron. Por nuk e kuptoni se ajo pyetje është ankth, ajo këshillë është përvojë, ai paralajmërim është dashuri e filtruar nga dhimbja e së kaluarës. Ju keni zgjedhur një mekanizëm të lehtë: distancimin. Moralisht, keni zgjedhur rrugën më të gabuar: indiferencën.
E pastaj vjen përçarja që nuk bie në sy, por është më shkatërruese se çdo gjë: gruaja që nuk mëson të respektojë rrënjën e burrit të saj. Nusja që nuk e sheh vjehrrin dhe vjehrrën si prindër, por si pengesë. Si barrë. Si konkurrencë për vëmendje. Aty nis një luftë e padukshme, jo me zëra të lartë, por me sugjerime, me përbuzje, me fjali të vogla që helmojnë mendjen: “S’kanë nevojë…”, “Le ta rregullojnë vetë…”, “Janë mësuar kështu…”.
Dhe burri, i gjendur mes dy botëve, shpesh zgjedh rrugën më të dobët: braktisjen morale të prindërve për të ruajtur qetësinë martesore. Kjo nuk quhet pjekuri. Kjo quhet frikë e maskuar si kompromis. Burrëria nuk është të shkëputësh lidhjen me ata që të rritën; burrëria është të dish të mbash drejtësinë në mes, pa e shkelur dinjitetin e askujt.
Këtu ndodh një prishje e rëndë e rendit natyror: rrënja poshtërohet nga fruti. Degët mohojnë trungun. Pema harron tokën. Dhe çdo shoqëri që e lejon këtë prishje, është e destinuar të thajë jo vetëm familjet, por edhe vlerat. Një kulturë që nderon gjithçka përveç prindit, është një kulturë që gërmon varrin e vet.
Prindërit nuk kërkojnë shumë. Nuk kërkojnë luks. Nuk kërkojnë pushtet mbi jetën tuaj. Ata kërkojnë prani. Respekt. Një telefonatë. Një vizitë. Një gotë ujë të ofruar me dashuri. Kërkojnë të mos ndihen të tepërt në fundin e jetës, aty ku frika nga vetmia është më e madhe se frika nga vdekja.
Dhe ju, fëmijë, do ta kuptoni këtë. Por shpesh e kuptoni vonë. Kur dera nuk hapet më. Kur zëri nuk përgjigjet. Kur shtëpia mbetet bosh dhe pendesa bëhet peshë që nuk ngrihet dot. Atëherë do të doni t’i ktheheni kohës mbrapsht, por koha është e pamëshirshme me ata që e shpërdorojnë dashurinë.
Kjo është ende thirrje. Një thirrje e ashpër, por e ndershme. Ndërgjegjësohuni para se të jetë vonë. Mos i lini prindërit të plaken si të huaj në jetën tuaj. Mos lejoni që grindjet, interesat, apo ndikimet e jashtme t’ju bëjnë armiq me ata që ju dhanë gjithçka pa kushte. Sepse në fund, nuk do t’ju gjykojë shoqëria për shtëpinë që ndërtuat, por ndërgjegjja për zemrën që shkatërruat.
(92)
Ne jemi shtegtarë të një fillimi që nuk e mbajmë mend dhe të një mbarimi që nuk guxojmë ta prekim. Ecim mbi këtë lëkurë të ashpër toke, duke mbajtur në supe çantën e rëndë të kujtimeve dhe në duar fenerin e fikur të shpresës. Çdo hap yni është një shënjim i përkohshmërisë; një këmbëngulje e kotë për të lënë gjurmë mbi pluhurin që vetë era e kohës e ka dënuar me harrim. Në këtë marshim të pafundmë, shpesh sytë tanë kryqëzohen me të tjerë sy...pasqyra të huaja të një vetmie të ngjashme. Në atë çast, ne tundim kapelen. Një gjest i thjeshtë, pothuajse ritualistik, një mirënjohje që thotë: "Të shoh, vëlla, sepse edhe unë po digjem në të njëjtin zjarr të jetës." Është një përshëndetje mes dy anijeve që lundrojnë në drejtime të kundërta në një det mjegulle, ku busulla është thyer dhe yjet janë fshehur. Por vështrimi ynë nuk mund ta ndjekë tjetrin deri në fund. Atje poshtë në luginë, ku drita e diellit vdes e para, silueta e udhëtarit tjetër fillon të zbehet. Ai nuk është më një njeri, por një njollë gri që tretet në gojën e hapur të mbretërisë së hijeve. Ne qëndrojmë në kreshtë, të ngrirë në atë lamtumirë pa zë, ndërsa ai zhytet, ndoshta plotësisht në errësirën që nuk njeh kthim.
Rënia e tij në luginë nuk është fundi i tij, por fillimi i misterit tonë. A u zhyt ai në humnerë, apo thjesht u bë pjesë e natës? A jemi ne që po e shohim të zhduket, apo është ai që na sheh ne, të mbetur lart, si qirinj që dridhen përpara se të fiket fryma e fundit e erës? Ne jemi vetëm pëshpëritje në një kor të madh. Çdo udhëtar që humbet në luginë lë pas një hapësirë boshe në horizontin tonë, një vrimë të vogël në pëlhurën e botës që ne përpiqemi ta qepim me nostalgji. Dhe kështu vazhdojmë, duke ecur drejt luginës sonë, me shpresën se dikush, diku në një kreshtë të largët, do të tundë kapelen për ne kur errësira të na ftojë në vallëzimin e saj të fundit. "Jeta nuk është asgjë tjetër veçse një shkëmbim i shkurtër dritash midis dy errësirave të pafundme."
(93)
Kur talentit nuk i duhet diplomë
Në këtë udhëtim të gjatë e të pafundmë nëpër korridoret e ekzistencës, kam parë se si e vërteta shpesh fshihet aty ku nuk e kërkon askush. Kam parë se si dituria nuk është gjithmonë produkt i një karriere akademike, por shpesh është një lumë që buron nga thellësitë e pashpjegueshme të qenies.
Kam njohur muzikantë që nuk dinin të lexonin asnjë notë mbi pentagram, njerëz që nuk e njihnin gjuhën e ftohtë të teorisë, por që kur preknin telat e një kitare apo tastierën e një pianoje, bënin që edhe vetë koha të ndalonte frymëmarrjen. Muzika e tyre nuk vinte nga rregullat strikte të harmonisë klasike, por nga rrahjet e një zemre që kishte njohur dhimbjen, dashurinë dhe braktisjen. Ata kanë krijuar simfoni që kanë lëkundur themelet e shpirtit, më shumë se mijëra virtuozë të dalë nga konservatorët më prestigjiozë, të cilët mund të kenë teknikën perfekte, por u mungon "gjakimi", ajo drithërimë që nuk blihet me asnjë shkollim.
Kam parë piktorë me vetëm disa vite shkollë fillore, duart e të cilëve ishin të rreshkura nga puna e rëndë, por që mbi pëlhurë derdhnin botë të tëra. Ata nuk i kishin mësuar ligjet e dritë-hijes nëpër akademi arti, por i kishin vëzhguar ato në perëndimet e vërteta mbi kodra dhe në sytë e njeriut të lodhur. Pikturat e tyre nuk janë thjesht imazhe; ato janë fragmente të shpirtit njerëzor, të cilat sot mrekullojnë botën, duke dëshmuar se arti nuk është teknikë, arti është dëshmi e ekzistencës.
Kam takuar njerëz që kishin mbyllur vetëm tetë klasë shkollë, e megjithatë, kur hapnin gojën, çdo fjalë e tyre peshonte sa një bibliotekë e tërë. Ata zotëronin një lloj urtësie të egër, një njohuri mbi jetën, kozmosin dhe marrëdhëniet njerëzore që do t’i bënte xhelozë edhe profesorët me tre doktoratura. Këta individë kanë kryer "Universitetin e Pësimit dhe të Vëzhgimit", ku dekanë janë vuajtja dhe durimi. Ata kuptojnë mekanizmin e padukshëm të botës, sepse nuk e kanë lexuar atë në libra, por e kanë jetuar në çdo pore të lëkurës së tyre.
Dhe sa herë jam mahnitur nga ata poetë të natyrshëm, të cilëve vargu u vjen si frymëmarrja. Pa pasur asnjë arsimim filologjik, pa ditur asgjë për metrikën apo figurat stilistike, ata kanë qëndisur vargje që të copëtojnë mishin. Fjalët e tyre nuk janë të sforcuara; ato burojnë si ujë i ftohtë nga një shkëmb i lashtë. Ata nuk shkruajnë me bojë, por me të vërteta të zhveshura, duke provuar se poezia nuk është mjeshtëri e fjalës, por gjendje e hirit.
Ndonjëherë, njeriu ecën nëpër jetë duke mbajtur brenda vetes një thes me ar, pa e ditur kurrë që e ka. Ky është paradoksi i madh njerëzor. Ne jemi shpesh të panjohur për veten tonë. Dhuntia është si një farë e mbjellë në terrin e pavetëdijes, e cila pret një rreze drite, një dhimbje të fortë apo një takim të rastësishëm për të çarë tokën e për të lulëzuar. Nuk është diploma ajo që na bën krijues; diploma është thjesht një mjet. Por burimi, ajo shkëndija e parë që ndez zjarrin e gjenialitetit, mbetet një mister psikologjik dhe hyjnor. Jeta na mëson se shkalla e arsimimit nuk është kurrë masa e inteligjencës apo e shpirtit. Dikush mund të jetë analfabet në letra, por një gjigant në ndjenja dhe vizion. "Zoti nuk i thërret gjithmonë të kualifikuarit; Ai shpesh kualifikon ata që thërret."
Zbulimi i kësaj dhuntie rrugës është momenti më i bukur i ekzistencës, është pika ku njeriu takon versionin e tij më të lartë dhe kupton se, pavarësisht çertifikatave të botës, ai është i bekuar me një dritë që nuk fiket dot. Kjo rrugë e zbulimit të vetvetes nuk përfundon kurrë, sepse dhuntia nuk është një destinacion, por një mënyrë e të jetuarit. Pse ndodh që shpirti shpërthen pikërisht aty ku kushtet janë më të vështira? Ka një lloj rebelimi psikologjik në talentin e papërpunuar. Njeriu pa shkollë, por me dhunti, nuk ka "mure" rreth imagjinatës së tij. Ai nuk e di se "kjo nuk mund të bëhet", ndaj shkon dhe e bën. Ndërsa mendja akademike shpesh burgoset brenda formulave dhe kornizave të asaj që konsiderohet e saktë, shpirti i lirë i artistit të natyrës fluturon mbi humnerat e panjohura, duke krijuar ura aty ku shkenca sheh vetëm pamundësi.
Ky është fenomeni i intuitës së pastër. Është ajo forcë që e shtyn dorën e piktorit të gjejë nuancën e duhur të blusë pa e ditur teorinë e ngjyrave, sepse ai e ka blunë në shpirt, e ka parë atë në lotët e nënës apo në detin e trazuar të fëmijërisë.
Shtresat e jetës shpesh e mbulojnë këtë dhunti me pluhurin e mbijetesës. Sa gjenij flenë sot nëpër kantiere ndërtimi, sa poetë mbledhin fruta nëpër ara, dhe sa filozofë të mëdhenj ngasin taksi nëpër rrugët e zhurmshme? Tragjedia dhe bukuria njerëzore qëndrojnë pikërisht këtu: te fshatari që nuk e di se është mbret. Por kur vjen ai çast fatidik, ai "Aha!"-ja e madhe, jeta merr një tjetër kuptim. Kur dikush që ka jetuar 40 vite në hije, rastësisht prek një instrument apo shkruan një rresht, ndodh një shpërthim atomik i brendshëm. E gjithë vuajtja e grumbulluar, e gjithë heshtja e viteve, kthehet në lëndë djegëse për krijimtarinë. Atëherë kuptojmë se vitet "e humbura" pa shkollë nuk ishin bosh; ato ishin periudha e inkubacionit, ku dhuntia po ushqehej me jetë të vërtetë, jo me teori të ftohta.
Ne jetojmë në një botë që adhuron certifikatat, por harron esencën. Ne kemi krijuar një sistem që prodhon specialistë, por që shpesh vret vizionarët. Mendja mund të mësohet, mund të trajnohet, mund të programohet. Shpirti vetëm mund të zgjohet. Ata njerëz që unë kam njohur, ata me 8 klasë por me zemër galaktike, më kanë mësuar se të dish nuk është e njëjtë me të kuptosh. Të dish do të thotë të kesh informacion; të kuptosh do të thotë të kesh ndjeshmëri. Ti mund të dish gjithçka mbi akustikën dhe prapë të mos prodhosh asnjë tingull që të bën të qash. Mund të dish gjithë gramatikën e botës dhe prapë të mos thuash asgjë që mbetet në histori.
Ndonjëherë, mos pasja e një arsimimi formal është bekimi më i madh i fshehur. Pse? Sepse të detyron të krijosh rregullat e tua. Të detyron të dëgjosh zërin tënd të brendshëm në vend të zërit të një profesori. Këta njerëz janë "shkencëtarë të përvojës". Ata e kanë matur thellësinë e detit me trupin e tyre, jo me sonarin e dikujt tjetër.
Zbulimi i dhuntisë gjatë rrugës është si gjetja e një burimi uji në mes të shkretëtirës. Nuk ka rëndësi nëse e gjen në moshën 10-vjeçare apo 70-vjeçare. Ajo që ka rëndësi është se, në atë çast, njeriu pajtohet me fatin e tij. Ai kupton se nuk ishte kurrë "i paditur", por ishte thjesht "i pashkruar". Libri i tij ishte i mbyllur, duke pritur që vetë jeta të bëhej pena që do të shkruante kapitujt e tij më të lavdishëm.
Pra, kurrë mos e ulni kokën para një diplome nëse brenda jush ndjeni një uragan krijimtarie. Bota është plot me njerëz që kanë "tituj", por që janë shpirtërisht sterilë. Dhe po ashtu, bota është e mbushur me mrekulli të fshehura, me njerëz të thjeshtë që mbajnë në duart e tyre të vrazhda çelësat e bukurisë universale. Në fund të fundit, në gjyqin e kohës, nuk do të pyetemi se sa vite qëndruam në bankat e shkollës, por se sa dritë nxorrëm nga errësira jonë dhe sa prej asaj drite u dhuruam të tjerëve përmes dhuntisë sonë, sado e vogël apo e madhe që të ketë qenë ajo.
(94)
Udhëtimi i shpirtrave
Ekziston një ligj i veçantë për dhimbjen, një lloj graviteti shpirtëror që bën që vuajtjet më të rënda të mos bien mbi supet e brishta, por të kërkojnë strehë në shpirtrat e mëdhenj. Këta shpirtra nuk janë thjesht mbartës, janë katedrale të gjalla ku dhimbja, në vend që të shkatërrojë, gjen hapësirë për t’u shtrirë, për të marrë frymë dhe për t'u shndërruar në urtësi. Dhimbja jote nuk ka nevojë për dëshmitarë që të jetë e vërtetë. Ajo është një substancë e shenjtë, një dritë e errët që digjet vetëm brenda teje. Bota mund të kalojë pranë teje me verbërinë e saj të zakonshme, duke mos ndjerë asnjë dridhje nga tërmetet që shembin muret e tua të brendshme, por kjo nuk e zbeh vërtetësinë e saj. Mosqenia e të tjerëve si dëshmitarë nuk e bën lëngatën tënde imagjinare; ajo thjesht e bën atë të shenjtë dhe private. Ka një bukuri rrëqethëse në mënyrën se si njerëzit e thyer e përkthejnë dhimbjen e tyre. Kur zemra thyhet, ajo nuk kthehet në mbeturina, por në një mozaik ku çdo thërrime pasqyron dritën ndryshe. Ata që kanë njohur humnerën e trishtimit, e rrëfejnë atë si një melodi të vjetër, me një elegancë që vetëm vuajtja e distiluar mund ta dhurojë. Ata nuk ankohen; ata krijojnë me dhimbjen e tyre, duke e kthyer lotin në poezi dhe psherëtimën në një dëshmi të pathyeshmërisë njerëzore. Në fund, madhështia e shpirtit nuk matet me sa gëzim ka përjetuar, por me sa trishtim ka mundur të mbajë mbi supe pa e humbur aftësinë për të dashuruar dhe për ta treguar botën me një hir të rrallë.
(95)
Ekziston një profil njerëzor që shkollat nuk e prodhojnë dot: Filozofi i Rrugës. Ky nuk është njeriu i citateve latine apo i debateve akademike mbi ekzistencializmin. Ky është njeriu që e ka bluar jetën me dhëmbë.
Ai mund të jetë një plak që rri ulur në një stol parku, një punëtor që fshin djersën pas një dite të gjatë, ose një grua që ka rritur jetimë me forcën e thonjve. Filozofia e tyre nuk vjen nga leximi i Kantit apo Niçes, por nga vëzhgimi i rritjes së barit mes asfalit, nga kuptimi i paqes pas stuhisë dhe nga pranimi i vdekjes si një shoqe udhëtimi.
Ata e dinë se dhuntia e tyre është "Vështrimi". Ata vëzhgojnë aty ku të tjerët thjesht shikojnë. Ata kuptojnë se pasuria nuk është te ajo që zotëron, por te ajo që nuk të mungon. Ky lloj njeriu ka një lloj autoriteti natyror; kur flet, fjalët e tij nuk godasin veshin, por ndërgjegjen. Ata janë dëshmia e gjallë se shpirti njerëzor ka një memorie gjenetike për të vërtetën, e cila nuk ka nevojë për asnjë abetare.
(Poezi)
" Në altarin e botës, ku diplomat janë mbretër,
Unë pashë gjenitë që s’patën kurrë letra.
Pashë muzikantin me duar si shkëmb,
Që nxirrte nga druri një vajtim që të dhëmb.
Pa nota, pa shkollë, pa asnjë teori,
Ai prekte parajsën me thjeshtësi.
Pashë piktorin, me shkollë fillore,
Që vidhte nga qielli ngjyrat hyjnore.
Mbi muret e vjetra, me penel të vrarë,
Ai hidhte një dritë që s'ishte parë.
Jo nga librat e artit, as nga akademitë,
Por nga errësira ku i shihnin sytë.
Njoha të urtin me tetë klasë jetë,
Që fliste me yjet, si mbret i vërtetë.
Tri universitete rëndonin në ballë,
Edhe pse në regjistra ishte "i pashkollë" por i gjallë.
Ai dinte sekretin e tokës dhe erës,
Dinte si hapet dera e vlerës.
Dhe poeti... oh, poeti i rrugës s’ka emër,
Ai që vargjet i nxjerr drejt e nga një zemër.
Pa matur rrokjet, pa gjuajtur rima,
Fjala e tij godet si vetëtima.
Ai s’qëndis vargje për lavdi e fletë,
Ai shkruan me gjakun e nxjerrë nga kjo jetë.
Se dhuntia është lumë që s’njeh asnjë pendë,
Ajo vjen kur do vetë, në shpirt e në mendë.
Nuk pyet për moshën, as për arsimin,
Ajo kërkon vetëm... të vërtetën, guximin.
Në fund të këtij udhëtimi, mbetet një e vërtetë:
Mësimi më i madh... është vetë kjo jetë. "
E vërteta është se ne të gjithë lindim me një "kod" unik. Shkolla tenton të na bëjë të ngjashëm, ndërsa dhuntia tenton të na bëjë të papërsëritshëm. Mos u ndje kurrë i vogël nëse nuk ke tituj pas emrit tënd. Titujt shkruhen mbi karton që kalbet, ndërsa dhuntia shkruhet në përjetësinë e atyre që do të preken nga arti, urtësia apo muzika jote. Jeta nuk të vlerëson për atë që ke mësuar përmendësh, por për atë që ke nxjerrë nga harresa e shpirtit tënd.
(96)
Shpirti i poetit
Brenda kraharorit të një poeti nuk rreh thjesht një organ prej mishi e gjaku, por një lavjerrës i pafundëm që lëkundet mes dy botëve: asaj që preket dhe asaj që vetëm ndihet. Shpirti i tij nuk ka qëndrim fiks; ai është një shtegtar i ajrit, një banor i lartësive ku oksigjeni është i rrallë dhe ku heshtja ka peshën e një mali. Të jetosh mes reve nuk është një arratisje, por një formë e lartë dëshmie. Nga ajo lartësi, bota poshtë duket si një dorëshkrim i papërfunduar, ku njerëzit nxitojnë pa e kuptuar se janë thjesht rreshta në një poemë të madhe kozmike. Poeti qëndron aty, në atë kufi të hollë ku materia shpërbëhet në frymë, duke vrojtuar anatominë e dhimbjes dhe të bukurisë.
Kur retë rëndohen nga kujtimet, fillon shiu. Nuk është një shi që lag tokën, por një lagështi që depërton në palat e shpirtit. Çdo pikë është një "dikur", një fytyrë që është zbehur, një zë që tani dëgjohet vetëm në jehonën e dhomave të zbrazëta. Ky shi është melankolia e pastër -ai lëngëzim i kohës që na kujton se gjithçka që kemi dashur, na ka ndryshuar përgjithmonë. Poeti e pi këtë shi, e bën atë bojë dhe shkruan mbi faqet e lagura të historisë së tij personale.
Pastaj vjen ngrirja. Kur bota bëhet e zhurmshme dhe e pakuptimtë, shpirti i poetit lëshon borën. Kjo është vetmia e bardhë, ajo heshtje absolute që mbulon çdo rrugë dhe çdo zhurmë. Vetmia këtu nuk është braktisje, por një lloj purifikimi psikologjik. Nën këtë petk të ftohtë, shpirti mblidhet në vetvete, në atë bërthamë ku njeriu përballet me nefsin e tij të brendshëm. Është një izolim ku çdo hap që hedh lë një gjurmë të thellë në dëborën e pashkelur të vetëdijes. Poeti e di se pa shiun e nostalgjisë, toka e shpirtit do të ishte e tharë dhe pa jetë. Ai e di se pa borën e vetmisë, ai nuk do të mësonte kurrë vlerën e zjarrit të tij të brendshëm. "Vetëm ai që ka udhëtuar nëpër errësirën e dendur të reve, mund ta kuptojë se drita nuk vjen nga jashtë, por është një lindje e vazhdueshme brenda nesh."
Dhe ja, tek vjen ai moment -Dielli i Shpresës. Nuk është një diell verbues që fshin gjithçka, por një buzëqeshje e hollë që depërton përmes mbetjeve të mjegullës. Është premtimi se pas çdo dimri shpirtëror, ekziston një pranverë e kuptimit. Ky diell nuk mohon dhimbjen; ai thjesht e ndriçon atë, duke i dhënë një ngjyrë të artë edhe plagëve më të vjetra. Të jesh poet do të thotë të jesh një përkthyes i padukshëm. Do të thotë të marrësh trishtimin e botës dhe ta kthesh në bukuri, të marrësh vdekjen e çdo sekonde dhe ta bësh përjetësi përmes vargut. Shpirti që jeton mes reve është ura mes njerëzores dhe hyjnores, mes asaj që na dhemb dhe asaj që na shëron. Të gjithë ne, në momente të caktuara, jetojmë mes reve tona, duke pritur që pas shiut dhe borës, dielli të na kujtojë se jemi ende gjallë dhe se dashuria është i vetmi gravitet që na mban të lidhur pas qiellit.
Ekziston një lloj i veçantë vetmie që nuk peshon si gur, por bie lehtë, si flokët e dëborës mbi një dorë të ngrirë. Është ajo vetmi që nuk vjen nga mungesa e njerëzve, por nga prania e tepërt e vetvetes. Kur shpirti im vendos të lëshojë borën, ai po kërkon të ndërtojë një katedrale prej kristali, ku asnjë zhurmë tokësore nuk mund të hyjë. Pse është kaq e nevojshme kjo borë? Sepse bota është e zhurmshme, e ashpër dhe shpeshherë e cekët. Ne vrapojmë pas hijeve, pas fjalëve që harrohen sapo thuhen, pas dëshirave që na lënë duarbosh. Por kur shpirti tërheq perdet e reve dhe fillon të lëshojë atë bardhësi të pafundme, gjithçka ndryshon. Rrugët e mendjes sime mbulohen. Gabimet e djeshme fshihen nën një shtresë të bardhë e të ftohtë harrese pozitive. Vetmia nuk është burgu i shpirtit; është laboratorit i tij. Në këtë monokromi të bardhë, unë filloj të dëgjoj rrahjet e zemrës sime si të ishin goditje çekani mbi një kudhër të shenjtë. Çdo goditje pyet: "Kush je ti kur askush nuk po të sheh? Kush je ti kur nuk ke nevojë të pëlqehesh, të kuptohesh apo të duhesh?"
Bora e vetmisë është një akt dashurie ndaj vetes. Është momenti kur poeti pushon së qeni "zëri i të tjerëve" dhe bëhet "heshtja e tij". Ka një bukuri melankolike në këtë gjendje; është një lloj trishtimi që nuk të vret, por të mbron. Siç bota bimore fle nën dëborë për të ruajtur jetën për pranverën, ashtu edhe shpirti im mblidhet në një embrion drite, duke pritur që dielli i shpresës ta gjejë të fortë, të pastër dhe të rilindur.
Ky është ai çasti filozofik ku kuptojmë se:
Asgjëja nuk është boshllëk, por potencial.
Ftohtësia nuk është mungesë ngrohtësie, por një formë tjetër e ruajtjes së energjisë.
Distanca nuk është ndarje, por një këndvështrim i ri mbi afërsinë.
Unë jam ky peizazh. Unë jam reja që rëndohet dhe unë jam toka që pret. Kur bora mbulon gjithçka, unë shoh se sa pak gjëra janë realisht të rëndësishme. Mbeten vetëm ato që kanë peshë shpirtërore. Gjithçka tjetër -ambiciet e vogla, inatet, zilitë- zhduken nën këtë paqe të bardhë.
Dhe kur, më në fund, një rreze e hollë dielli fillon të depërtojë, unë nuk jam më i njëjti. Shkrirja e kësaj bore nuk krijon baltë, por ujë të pastër që lan sytë e mi për të parë botën me një dritë të re. Ky është cikli i shenjtë: poeti duhet të humbasë në vetminë e tij, që të mund të kthehet te njerëzit me një dhuratë në duar -me një fjalë që ka shijen e përjetësisë.
Poezi
Mes reve fle një botë, një tempull i pamatë,
Ku shpirti i poetit mbretëron në vetmi,
Ai nuk njeh as rrugë, as kufij, as natë,
Por jeton mes dritës, në tjetër fshehtësi.
Kur dhimbja e botës mblidhet në një pikë,
Dhe kujtimet vijnë si hije mbi qepallë,
Ai lëshon shiun, të ftohtë e melankolik,
Të lajë çdo plagë që koha la të gjallë.
Është shiu i nostalgjisë që rrjedh ngadalë,
Mbi çdo fjalë të thënë, mbi çdo dashuri,
Një klithmë e heshtur që kthehet në valë,
Për gjithçka që humbi e s’kthehet përsëri.
Por kur zhurma e botës bëhet e pakuptimtë,
Dhe njerëzit ngjajnë si kukulla prej mishi,
Poeti lëshon borën, të bardhë e të shenjtë,
Që të mbulojë botën, si dele prej leshi.
Ajo është vetmia, e dëlirë, e pafund,
Një heshtje që bie si pluhur mbi shpirt,
Ku asnjë pendim më zemrën s’e lëkund,
Dhe vetë koha ndalet në një tjetër dritë.
Mes këtij ftohti, ku fryma bëhet akull,
Dhe mendimi ngrin si kristal nëpër erë,
Shpirti i poetit s’mbetet kurrë i vrarë,
Por pret me durim një tjetër pranverë.
Dhe ja, tek shpërthen dielli mes reve të hirtë,
Një buzëqeshje shprese që lind nga humnera,
Ai ngroh çdo varg, çdo plagë, çdo shpirt,
Dhe vret me butësi të gjitha tmerret e vjetra.
Se poeti e di, me një mençuri të lashtë:
Pa shiun e nostalgjisë, asgjë s’do të lulëzonte,
Pa borën e vetmisë, njeriu s’do të ishte vetvetja,
Dhe pa diellin e shpresës... as shpirti s’do të këndonte.
Ai mbetet aty, mes reve, pezull në amshim,
Njëherë shi, njëherë borë, e njëherë dritë e artë,
Përkthyes i dhimbjes që kthehet në shërim,
Banor i lartësive, me zemrën e zjarrtë.
(97)
Jeta është një iluzion i madhërishëm, një dritëvrimë e shkurtër mes dy errësirave të pafundme. Ne hyjmë në këtë fushë të gjelbër me vrullin e dikujt që mendon se topi i takon vetëm atij, se vrapi i tij do të gdhendë gjurmë të pashlyeshme në dheun e fortë. Por, e vërteta qëndron e fshehur pas kortinave të kohës: ne nuk jemi zotërit e lojës, por thjesht pashaportistë të përkohshëm të një fryme që nuk na përket.
Në aspektin psikologjik, ne ndërtojmë kështjella prej rëre mbi bindjen se jemi të pazëvendësueshëm. Egoja jonë ushqehet me zhurmën e turmës, me rrahjet e zemrës që përshpejtohen nën ethen e fitores apo frikën e humbjes. Por, ky është mashtrimi më i bukur dhe më mizor: loja është projektuar të jetë më e madhe se lojtari. Ajo ushqehet me hapat tanë, por nuk ndalet kur ne lodhemi.
Kur ai bilbil i ftohtë bie, i cili nuk është thjesht zhurmë, por një paqe absolute që të mpin shpirtin, bota nuk ruan zi për ty. Skena thjesht ridimensionohet. Vendi ku ti derdhe djersë, lot dhe ëndrra, mbetet i ngrohtë për dikë tjetër që po pret në rreshtin e pasmë, me të njëjtën uri, me të njëjtën bindje se ai do të jetë i ndryshëm. Ne jemi si valët që besojnë se zotërojnë detin, derisa përplasen në breg dhe kuptojnë se deti mbetet, ndërsa ato bëhen thjesht shkumë që përthithet nga harresa. Kjo nuk është një thirrje drejt dëshpërimit, por drejt përulësisë. Nëse loja vazhdon pa ne, atëherë e vetmja gjë që ka vërtet rëndësi nuk është rezultati në tabelë, por mënyra se si e ndjemë barin nën këmbë ndërsa ishim ende në lojë. Melankolia e këtij cikli na mëson se jemi pjesë e një simfonie ku secili prej nesh është një notë: e domosdoshme për melodinë e çastit, por e destinuar t'ia lërë vendin qetësisë, që nota tjetër të mund të tingëllojë. Në fund, kur dritat e stadiumit të fiken për ne, mbetet vetëm pyetja: A luajtëm me shpirt, apo thjesht vrapuam pas një topi që ishte gjithmonë i mbushur me erë?
(98)
Rrugët e vetmuara të Delvinës
Nata në Delvinë nuk është thjesht mungesë e gjërave; është një frymëmarrje e rëndë e tokës që mban mend shumë, por ka mbetur pa dëshmitarë. Këtu, errësira nuk bie, ajo ulet këmbëkryq si një plakë e vjetër që nuk pret më askënd në derë.
Është një paradoks i gjallë, ose më saktë, një paradoks i ngrirë. Ky qytet ka gjithçka: ka rrugicat që mbajnë erë mimozash por nuk ka më gjallëri, ka dritaret që vështrojnë si sy të verbër drejt greminës së kohës, ka krojet që qajnë me zë të mbytur nën ritmin e një mononiteti vrastar. Ka gjithçka, por nuk ka askënd. Ka mbetur vetëm arkitektura e vetmisë. Kur eci nëpër këto kalldrëme, dëgjoj jehonën e hapave të mi që kthehen mbrapsht si një ftesë e refuzuar. Ky qytet të detyron të përballesh me veten. Nuk ka zhurmë makine për të mbytur mendimin, nuk ka biseda banale fqinjësh për të shpërndarë ankthin. Je vetëm ti dhe skeleti i një qytetërimi që po kthehet në mermer. Çdo llambë rruge që dridhet është si një shpirt në agoni, që përpëlitet të mbajë gjallë një kujtim që askush nuk po e shënon më në ditar. Era që zbret nga mali nuk sjell freski, sjell psherëtimat e atyre që ikën, duke lënë pas çelësat në dyer që nuk do të hapen më kurrë. A mund të quhet qytet një vend ku muret kanë më shumë jetë se njerëzit? Delvina natën është si një muze pa vizitorë. Është prova materiale se njeriu nuk është zot i hapësirës, por thjesht një qiramarrës i përkohshëm. Kur ne ikim, mbetet kjo: një simfoni e qetësisë absolute, ku edhe hëna duket sikur ka turp të ndriçojë shtëpitë e braktisura. Ndihem si një arkeolog i të tashmes. Po gërmoj nëpër qoshet e historisë për të gjetur një shenjë jete, por gjej vetëm veten time, të pasqyruar në xhamat e pluhurosura të dyqaneve që dikur gumëzhinin. Ky qytet është një pasqyrë shpirtërore; të tregon se sa e brishtë është bota jonë kur nuk ka një tjetër për ta parë. Nata këtu nuk mbaron me agimin. Ajo thjesht ndërron formë. Sepse në Delvinë, edhe drita e diellit duket sikur vjen vetëm për të numëruar gurët që mbetën pas.
Shtëpitë e vjetra të Delvinës nuk janë thjesht godina; ato janë qenie që po vdesin në këmbë. Kanë atë qëndrimin stoik të dikujt që e di se fundi ka ardhur, por refuzon të rrëzohet para syve të botës. Muret e tyre të trasha, të ndërtuara me gurë që dikur premtonin përjetësi, tani ngjajnë me faqe të rrudhura të një njeriu që ka qarë shumë. Dritaret janë kataraktet e këtij qyteti. Xhamat e thyer, të veshur me pluhurin e viteve, nuk lejojnë më dritën të hyjë, por mbajnë brenda errësirën e viteve '90, erën e rrobave të vjetra dhe aromën e kafesë që nuk u pi kurrë deri në fund. Portat, ato dyer të rënda druri, me çelësa të ndryshkur që nuk rrotullohen më, janë vula mbi një testament të harruar. Çdo portë është një premtim i thyer: "Do të kthehemi së shpejti." Këto shtëpi po përjetojnë një vdekje psikologjike. Një shtëpi pa njerëz pushon së qeni strehë dhe kthehet në një monument të braktisjes. Ajo fillon të ushqehet me veten; çatia dorëzohet para shiut, ndërsa tavanet e gdhendura me merak nisin të thërrmohen si kujtimet e një plaku me Alzhajmer.
Emigrimi në Delvinë nuk është thjesht një statistikë; është një operacion kirurgjikal pa anestezi. Ky qytet ka pësuar një amputim të shpirtit. Ata që ikën nuk morën me vete vetëm rrobat; morën zhurmën e rrugëve, gjallërinë e tregut dhe frymëmarrjen e përbashkët që e mbante qytetin ngrohtë. "Ikja këtu ka formën e një vakuumi. Nuk është se njerëzit u larguan, është se ata lanë pas një hapësirë aq të madhe, saqë ajri këtu peshon më rëndë. Emigrimi ka krijuar një "hije" që ndjek çdo banor të mbetur. Çdo bisedë nën zë në kafenenë e vetme të mbetur fillon me një emër që ndodhet në Londër, Athinë apo gjetkë. Qyteti jeton me "kohën e dikurshme". Në sytë e të moshuarve që shohin rrugën, nuk ka pritje, ka vetëm një vëzhgim melankolik të asaj që nuk po kthehet. Ata janë rojet e një varreze të gjallë, duke u kujdesur për lule që askush nuk do t'i nuhatë dhe për pemë frutorë që i falin kokrrat e tyre tokës, sepse nuk ka duar fëmijësh t'i vjelin. Nëse do ta pikturoja këtë gjendje, do të ishte një dhomë plot me dritë, ku pluhuri kërcen në ajër, por ku karriget janë të gjitha bosh. Delvina është qyteti ku gjithçka ka mbetur në vend, përveç jetës. Mungesa e frymës njerëzore e ka kthyer qytetin në një objekt studimi për heshtjen. Kur nuk ka njerëz, koha sillet ndryshe. Ajo nuk rrjedh më, ajo stivon veten mbi gurët e hirtë. Çdo natë, Delvina mbledh rreth vetes hijet e shtëpive të vjetra dhe dhimbjen e mijëra ikjeve, duke na kujtuar se një vend pa njerëz është thjesht një trup pa jetë, një skulpturë e madhe prej guri nën qiellin e hapur të harresës.
(99)
Kjo thirrje vjen nga korridoret e përflakta të shpirtit tim, një zë që nuk kërkon veshët tuaj, por dritën që keni mbyllur brenda kraharorit.
O njerëz të mirë, ndaluni një grimë në këtë vrapim marramendës pas asgjësë dhe kthejeni shikimin nga ajo që ju mban gjallë vërtet. Ne po frymojmë, po ecim, po flasim, por a jemi vërtet këtu? Një trup që nuk ushqehet me shkronjën e shkruar, me mendimin e kulluar dhe me rreshtat që hapin horizonte, është thjesht një guaskë e zbrazët që pret t’i thyhet rregulli i parë i ekzistencës. Leximi nuk është një detyrë shkollore, as një zbukurim për bibliotekat tuaja të pluhurosura. Leximi është frymëmarrja e dytë. Është ajo kafshatë buke që nuk ngop barkun, por zgjon nga gjumi atë pjesë tuajën që di të dallojë dritën nga errësira.
Paramendoni një botë ku sytë janë hapur, por mendja është e verbër. Pa dije, ne jemi thjesht udhëtarë pa hartë në një pyll të dendur ku çdo hap na afron me greminën. Kur njeriu pushon së kërkuari të vërtetën, ai fillon të ndërtojë mure aty ku duhet të hapte dritare. Pa atë dritë që vjen nga libri, shtëpia juaj mbetet e ftohtë, familja juaj humbet fillin e bisedës njerëzore dhe shoqëria shndërrohet në një turmë që ulërin pa ditur se pse po lëndohet. Injoranca është lënda djegëse e çdo zjarri që ka djegur qytetërime. Ajo është nëna e luftërave, motra e urrejtjes dhe varrtarja e harmonisë. Pa dije, edhe besimi juaj mbetet një rrugë e pasigurt. Si mund ta njihni Atë që ju krijoi, si mund ta adhuroni Madhështinë e Tij, nëse nuk keni mjetet për të kuptuar mrekullinë e krijimit? Pa dije, feja bëhet zakon, kombi bëhet parullë dhe tradita bëhet një prangë që ju mban lidhur pas të shkuarës pa ju dhënë asnjë të ardhme.
Por, dëgjoni me kujdes, sepse këtu qëndron kurthi më i madh i kohës sonë. Dija pa moral është një thikë e mprehtë në duart e një të çmenduri. Ka plot njerëz që kanë gëlltitur biblioteka të tëra, që mbajnë tituj të lartë dhe flasin me gjuhë të sofistikuar, por brenda tyre rritet një bishë e pangopur për pushtet dhe shkatërrim. Një njeri i ditur por i pamoralshëm është më i rrezikshëm se një mijë injorantë. Ai di si ta paketojë helmin me sheqer, ai di si ta arsyetojë të ligën, ai di si ta rrënojë tjetrin me kirurgji precize. Çfarë vlere ka truri i ndritur nëse zemra është një gur i ftohtë?
Njeriu i plotë, njeriu që kërkon kjo tokë dhe ky qiell, është ai që i mban të dyja llambat ndezur: atë të mendjes dhe atë të shpirtit. Njëra ju tregon rrugën, tjetra ju tregon se si të ecni në të pa shkelur askënd. Morali pa dije është dobësi që të lë në mëshirë të fatit, ndërsa dija pa moral është arrogancë që të çon në vetëshkatërrim.
Prandaj ju thërras, bëjeni leximin lëkurën tuaj të dytë. Meditoni mbi çdo fjalë sikur të ishte fara e fundit në një tokë të tharë. Mos pranoni të jetoni si krijesa që vetëm konsumojnë dhe prodhojnë hije. Jetoni me ideale, jetoni me një qëllim që shkon përtej darkës së sotme. Ndërtojeni veten si një katedrale ku dija është altari dhe morali është themeli. Vetëm kështu, duke mbjellë virtytin në çdo faqe që ktheni, do të mund të shpëtoni veten, familjen tuaj dhe këtë popull që pret t'i kthehet dinjiteti i humbur mes mjegullës së mosdijes. Mos u mjaftoni me faktin që jeni gjallë, sepse ka një dallim të madh mes të qenit gjallë dhe të jetuarit me kuptim. Kur ju ktheheni në shtëpi pas një dite të lodhshme, mos e lini mendjen të ligështohet para ekraneve që nuk ju japin asgjë, por kapni atë libër që pret mbi tryezë si një mik besnik që kërkon t’ju tregojë sekretet e botës. Lexoni sikur po kërkoni rrugën e shpëtimit në mes të një stuhie, sepse në fakt, kjo botë është pikërisht ajo stuhi që kërkon t'ju thithë në vorbullën e harresës.
Mendoni për fëmijët tuaj që ju shohin. Çfarë po u lini trashëgimi? Pasuria mund të tretet, emri mund të harrohet, por drita që mbillni në mendjen e tyre përmes dashurisë për librin do të jetë e vetmja busull që nuk do t’i lërë kurrë të humbasin. Një prind që nuk lexon është një prind që i ka mbyllur dyert e botës fëmijës së vet, duke e lënë atë të ngrirë në një dhomë pa dritare. O njerëz, mos lejoni që familjet tona të kthehen në bashkësi njerëzish që vetëm hanë e flenë nën një tavan, por shndërrojini ato në vatra ku diskutohet ideja, ku vlerësohet e bukura dhe ku dija rrjedh si ujë i pastër që lan çdo vrazhdësi të karakterit.
Ju thërras me gjithë fuqinë e shpirtit: mos u bëni pre e asaj tharjeje shpirtërore që vjen kur njeriu mendon se i di të gjitha. Ai që pushon së lexuari, ka filluar të vdesë pa e kuptuar ende. Pa dije, ju jeni të lehtë për t'u gënjyer, të lehtë për t'u manipuluar dhe të gatshëm për t'u bërë mjet në duart e atyre që e përdorin injorancën tuaj si urë për qëllimet e tyre të mbrapshta. Një popull që nuk lexon është një popull që e nënshkruan vetë rënien e tij në humnerë, që e kthen lirinë në skllavëri dhe harmoninë në konflikt të përhershëm.
Por mbi të gjitha, kërkojeni dijen për t’u bërë njerëz më të mirë, jo thjesht njerëz më të mençur. Qani mbi rreshtat që ju tregojnë dhimbjen e tjetrit, ndjeni turp para historive që demaskojnë padrejtësinë dhe lulëzoni kur gjeni të vërtetën. Edukimi pa edukatë është thjesht një stoli prej rëre që dallga e parë e tundimit do ta marrë përpara. Jini njerëz të plotë, që kur flasin, fjalët e tyre të peshojnë si ar, dhe kur heshtin, prania e tyre të rrezatojë mirësi.
Kthehuni te libri sot, tani, në këtë çast. Hapni një faqe dhe lëreni atë t’ju ushqejë qelizat e shpirtit që janë tharë nga rutina e zbrazët. Bëjeni leximin një lutje të përditshme, një takim me veten tuaj më të lartë, një mjet për të prekur hyjnoren përmes të kuptuarit. Sepse vetëm kështu, me librin në dorë dhe moralin në zemër, ne mund të shpresojmë se nuk do të jemi thjesht kalimtarë të rastit në këtë tokë, por ndërtues të një bote ku jeta ka vërtet vlerë dhe ku njeriu është vërtet njeri.
(100)
Kur shpresa thuret me gënjeshtra
Mos guxo të mbjellësh lule plastike në kopshtin e tharë të një shpirti që lëngon. Kur dikush gjendet në dimrin e tij më të egër, ku rrebeshet e dhimbjes i kanë zhveshur degët e vullnetit, një fjalë e rremë nuk është strehë, është një ngricë e pabesë që maskohet si agim. Shpresa e rremë është si një lumë që premton detin, por që përfundon në një humnerë të shterur. Ti i ofron etjes së tij një mirazh, duke e detyruar të ecë mbi rërën e nxehtë të pritjes, ndërsa këmbët e tij janë tashmë të gjakosura nga zhgënjimet e vjetra. Por dëgjo mirë: Natyra nuk e njeh vakuumin.
Rilindja: Ajo shpresë që ti e ke përdorur si lojë, një ditë do të gjejë një tokë pjellore. Një tjetër udhëtar, me duar të pastra dhe zemër të vërtetë, do të vijë si dielli i prillit. Ai do ta ujisë atë shpresë me sinqeritet, dhe ajo do të lulëzojë aq lart sa të prekë qiejt që ti s’do t’i shohësh kurrë. Ndërsa ai shpirt do të ngjitet drejt dritës, pas teje do të mbetet hija që krijove. Vuajtja nuk avullohet; ajo thjesht ndërron krahë. Atë natë ai do të gjejë paqen nën strehën e dikujt tjetër, ndërsa ti do të ndjesh të ftohtin e parë. Lotët që ai derdhi mbi premtimet e tua të zbrazëta do të kthehen në një mjegull të dendur që do të të rrethojë rrugën. Është mallkimi i dritës së rreme: kur gënjen një zemër të thyer, ti nënshkruan një kontratë me vetminë tënde të ardhshme. Mos harro: Cikli i ujit është i pamëshirshëm. Çdo pikë dhimbjeje që shkakton duke manipuluar shpresën, do të kthehet si një stuhi mbi çatinë tënde, pikërisht atëherë kur do të kesh më shumë nevojë për qetësi.
(101)
Frymëmarrja e fundit
Koha është një lumë që rrjedh vetëm në një drejtim, ku çdo valë që të lag këmbët tani, është tashmë një kujtim që po tretet në detin e pafund të harresës. Dita që iku nuk është thjesht një faqe e kthyer; ajo është një gjethe e shkëputur nga rrapi i jetës, që era e rrembyeshme e mbretërisë së "Dje"-së e mori me vete, duke mos lënë pas asnjë gjurmë përveç lagështisë së vesës mbi lëkurën tënde. Mund të thërrasësh me sa zë ke në grykë drejt perëndimit, por dielli që u mbyt në horizont nuk pranon asnjë ryshfet për t’u ngjitur sërish në qiell.
Sa për të nesërmen, ajo mbetet një mjegull e dendur mbi majat e maleve të larta. Ti sheh profilin e saj të turbullt, dëgjon premtimin e saj në fëshfërimën e pyllit, por nuk e di nëse këmba jote do të shkelë ndonjëherë mbi barin e saj të paprekur. Ajo është një gonxhe që pret agimin, por asnjë lule nuk ka garanci se do ta shohë dritën përpara se acari i papritur i fatit ta kthejë në pluhur.
Prandaj, ndalo. Ndjeje këtë rreze që po të djeg ballin tani. Kjo sekondë që po thith si ajrin e malit nuk është thjesht një urë mes dy brigjeve, por është vetë ishulli ku ti ekziston.
Dita të cilën po jeton nuk është thjesht një pjesë e jetës sate; ajo është e gjithë kulla jote prej guri, e gjithë rrjedha e gjakut tënd, i vetmi realitet ku ti mund të lulëzosh. Mos e kërko jetën në arkivat e pluhurosura të kujtimeve apo në hartat e pashkelura të shpresës. Jeta jote nuk është një libër me shumë vëllime; ajo është kjo fjali që po lexon, kjo rrahje zemre që po dëgjon, kjo ditë që po digjet si qiri në duart e tua. Jetoje sikur ky diell të ishte i fundit që ka mbetur në univers, sepse në fakt, për ty, ky është i vetmi që shkëlqen vërtet.
(102)
Tokë e djegur
Ne po lëngojmë në një stinë që ka harruar emrin e pranverës. Sytë tanë janë bërë liqene të kripur, ku pasqyrohet vetëm rënia e gjetheve të parakohshme -një korrje e hidhur vdekjesh që na rrethojnë si një mjegull e dendur, duke mbytur frymëmarrjen e brishtë të jetës që përpëlitet si një filiz nën rrebesh. Shpirti njerëzor sot ngjan me një shkëmb të rrahur nga dallgët e dhimbjes, ku gëzimi vjen vetëm si një fllad i rrallë e i mekur, që nuk mjafton as për të lëkundur krahët e një fluture. Ne ecim mbi një truall të plasaritur nga etja e tmerrshme për fisnikëri, por në vend të burimeve të kaltra, shohim vetëm lumenjtë e turbullt të lakmisë që gërryejnë brigjet e moralit, duke marrë me vete çdo thërrime dinjiteti si të ishte rërë e pambrojtur. Jemi bërë si pisha të vetmuara mbi kreshta të ngrira, ku era e ftohtë e vetmisë ulërin nëpër degët tona të zhveshura. Dashuria, ai diell që dikur na ngrohte palcën, tashmë fshihet pas reve të rënda të indiferencës, duke lënë pas vetëm një dritë hënore, të zbehtë dhe pa jetë. Ne vuajmë, jo se bota është e vogël, por sepse kemi lejuar që akullnajat e egos të mbulojnë livadhet e bashkëndjenjës, duke na shndërruar në hije që kërkojnë strehë në një pyll që po digjet nga brenda. Dhe kështu, ne mbetemi si shkretëtira që mbajnë mend shiun, por që sot ushqehen vetëm me pluhurin e harresës. Ne jemi dëshmitarët e një vjeshte të pafundme, ku pemët e fisnikërisë po i shkulim me duart tona për të ushqyer zjarret e pangopura të lakmisë. Ky zjarr nuk ngroh, ai vetëm verbon. Ai i shndërron kopshtet e gjelbra të miqësisë në fusha me hi, ku çdo fjalë e mirë mbytet nga rëra e nxehtë e interesit. Ne po ndërtojmë kështjella prej akulli mbi lumenj që valojnë, duke menduar se jemi të sigurt, ndërsa nën këmbët tona themelet e njerëzisë po shkrihen si dëbora nën një diell të zi.
Sa pak gëzim ka mbetur në këtë kopsht të shpirtit! Ai vjen vetëm si një vetëtimë e vetmuar në një qiell pa yje, që na tregon për një çast rrugën, vetëm për të na lënë sërish në një errësirë më të rëndë se më parë. Dashuria nuk është më deti i hapur ku guxonim të lundronim pa frikë; ajo është tkurrur në një pellg të vogël e të ndenjur, të rrethuar nga gardhe me gjemba që ne i quajmë "mbrojtje", por që në fakt janë vetëm muret e burgut tonë të vetmuar.
Ne vuajmë, sepse jemi bërë astronautë të humbur në hapësirën tonë të brendshme, ku graviteti i dhimbjes na tërheq drejt humnerës, ndërsa ne kërkojmë dritën te yjet që janë fikur me kohë. Jemi bërë si rrënjët që kërkojnë tokë në asfalt, si zogjtë që harrojnë fluturimin sepse qielli është bërë prej plumbi. Dhe në këtë heshtje të ngrirë, ku vetëm rrahjet e zemrës sonë bëjnë zhurmë si goditje çekani mbi kudhër, ne presim... presim që një tërmet mirësie të shkundë themelet e kësaj bote, që të mund të shohim sërish një syth shprese duke çarë mermerin e ftohtë të kësaj epoke.
(103)
Ekrani i thyer i vetvetes
Nata ka rënë rëndë mbi supet e kësaj dhome, dhe bashkë me të, ka rënë edhe ngrehina e rreme e asaj që unë e quaja "vetja ime e mirë". Për vite me radhë, kam ecur mes njerëzve duke mbajtur veshur një emër të bukur, si një pallto të qëndisur mirë që të mbron nga i ftohti, por që nuk të ngroh dot shpirtin. Isha i bindur, me një lloj mendjemadhësie të fshehur, se e kisha merituar atë buzëqeshje që më dhuronin, atë dritë mirënjohjeje në sytë e tyre. Besoja se kisha mbjellë mjaftueshëm lule në kopshtin e të tjerëve sa për të thirrur pranverën në emrin tim. Por sot, në këtë udhëkryq mendimesh që gërryen si valët e kripura mbi shkëmbinjtë e lodhur, kuptova se kisha qenë thjesht një spektator i mirësisë, jo aktori i saj. Sa e frikshme është drita e vërtetë kur bie mbi pluhurin e neglizhencës sonë. Ne ecim mbi këtë tokë si lumenj që nxitojnë drejt detit të egos, duke harruar se toka anash nesh po plasarit nga etja. Kam parë male me dhimbje që lartësoheshin para meje, por sytë e mi ishin të zënë duke admiruar horizontin tim. Kisha menduar se isha "dikush", por zbulova se isha thjesht një hije që kalonte pranë humnerave të të tjerëve pa zgjatur dorën, i bindur se "gjërat e vogla" nuk peshojnë në peshoren e amshimit. Sa gabohesha.
Tani e di. Një fjalë e thënë në kohën e duhur nuk është thjesht tingull; është një urë litari mbi një greminë dëshpërimi. Të gjesh kohë për atë që ka humbur rrugën në pyllin e dendur të vetmisë, nuk është mirësjellje, është frymëmarrje artificiale për një shpirt që po mbytej. Ne i quajmë "të vogla" këto gjeste, sepse matemi me madhësinë e xhepave tanë dhe jo me gjerësinë e plagëve të tjetrit. Po ai borxh? Ai gur i rëndë që i mbante kokën ulur dikujt, ndërsa unë mund ta hiqja me një lëvizje të thjeshtë të dorës, duke mbetur i padukshëm si vesa e mëngjesit mbi bar? Sa herë kam zgjedhur të jem dielli që kërkon të shihet, në vend që të isha shiu i qetë që ushqen rrënjët në fshehtësi, pa i kërkuar llogari lules për ngjyrën e saj? Më dhembin sytë e asaj gruaje që nuk besonte më te njerëzorja, atij të huaji që mbyt dëshpërimin në fundin e një gote alkooli, ku hidhërimi i pijeve është më i ëmbël se ftohtësia e botës. Sa herë kam kaluar pranë tyre si një erë e ftohtë, duke harruar se një fjalë motivuese, një "ti vlen", mund të ishte shkëndija që rindizte një zjarr të shuar prej kohësh? Të vizitosh një të sëmurë nuk është thjesht një detyrë sociale; është t’i tregosh vdekjes se jeta ka ende ushtarë që nuk dorëzohen. Emri i mirë nuk ndërtohet me monumente mermeri që i rreh shiu e i mbulon harresa. Ai ndërtohet me thërrime shpirti, me pjesëza kohe të vjedhura nga vetja për t'ia dhuruar tjetrit, me flijimin e krenarisë sonë për të ruajtur dinjitetin e thyer të dikujt tjetër. Sonte, ky monolog nuk është një vajtim, por një zgjim. Kam kuptuar se të jesh "dikush" në zemrën e tjetrit kërkon të jesh "asgjë" para pasqyrës tënde. Duhet të bëhesh tokë që të shkelet, ujë që të pihet dhe ajër që të thithet. Kaq shumë punë paska për të bërë ky njeri që unë mendoja se ishte i përfunduar!
Rruga është e gjatë, dhe nata po zbehet. Kur dielli të lindë, nuk dua më imazhin tim të vjetër. Dua të jem njeriu që sheh atë që të tjerët e neglizhojnë, që ndjen peshën e asaj që bota e quan "e vogël" dhe që kupton se mrekullitë e vërteta nuk ndodhin në qiell, por në heshtjen e një dore që shtrëngon një dorë tjetër në mes të stuhisë. Dhe ja ku jam, ende këtu, në këtë udhëkryq ku ndërgjegjja ime pikon si qiriu mbi dorën që e mban. Mendoja se kisha ndërtuar një kështjellë mirësie, por tani shoh se kisha ngritur vetëm mure prej letre që era e parë e reflektimit po i shpërndan si gjethe vjeshte. Sa herë kam ecur mbi këtë tokë duke u mburrur me hapat e mi, pa e vënë re se çdo hap imi mund të ishte një rëndesë mbi shpinën e dikujt që tashmë ishte kërrusur nga fati? Ne jemi si lumenjtë që krenohen me zhurmën e tyre, ndërsa harrojmë se vlerën e kemi te freskia që u japim brigjeve të thara. Sa "të vegjël" na dukeshin ata njerëz që kishin nevojë për një fjalë? I shihnim si re kalimtare që nuk do të lëshonin kurrë shi mbi kopshtin tonë. Por tani e kuptoj: ato "gjëra të vogla" janë në fakt rrënjët e padukshme të jetës. Pa to, pema e emrit tonë të mirë është vetëm një cung i tharë që pret sëpatën e harresës.
Më digjet shpirti për atë borxh që nuk e shlyeva në heshtje, por mbase me një shikim që kërkonte falënderim. Sa e bukur do të ishte të bëheshe si dëbora që bie natën; e mbulon tokën me bardhësi, i jep ngrohtësi farës nën dhe, dhe zhduket pa lënë zhurmë kur dielli lind, duke mos kërkuar asnjë duartrokitje për pastërtinë që la pas. Të ruash krenarinë e tjetrit është si të mbash një zog të plagosur në duar; po e shtrëngove shumë për ta treguar, e mbyt, po e mbajte me butësi, ai fluturon dhe ti mbetesh me aromën e lirisë së tij në pëllëmbë. E ç’mund të them për atë të panjohur që mbytet në alkool? Ai nuk është thjesht një njeri i dobët; ai është një oqean i trazuar që ka humbur farin. Ne kalojmë pranë tij me varkat tona të sigurta, duke u mburrur që nuk jemi lagur, në vend që të hidhnim një litar shprese. Një fjalë motivuese për të nuk është thjesht zë; është një dritëz shkrepëseje në një shpellë të errët ku bisha e dëshpërimit po e shqyen të gjallë. O Zot, sa shumë paska për të bërë! Bota nuk ka nevojë për heronj me statuja bronzi, por për njerëz që dinë të bëhen fashë për plagët që nuk shihen. Dua të jem si fryma e maleve që freskon ballin e djersitur të udhëtarit, pa e ditur ai se nga erdhi ai fllad. Dua që emri im të mos jetë i shkruar nëpër gazeta apo biseda kafenesh, por të jetë i skalitur në qetësinë e një njeriu që fjeti i qetë sepse unë i lehtësova një brengë. Të jesh "dikush" do të thotë të jesh strehë kur bota jashtë bëhet stuhi.
Njeriu i vërtetë nuk është ai që shkëlqen në dritë, por ai që guxon të zbresë në bodrumet e errëta të dhimbjes njerëzore dhe të mbajë qiririn ndezur derisa tjetri të gjejë rrugën e daljes. Tani e di, emri im i mirë deri sot ishte vetëm një vizatim në rërë. Tani e tutje, dua ta shkruaj atë në ujin e jetës, ku çdo gjest i vogël krijon rrathe që nuk mbarojnë kurrë, duke prekur brigje që unë mbase nuk do t’i shoh asnjëherë. Kjo është pesha e vërtetë e të qenit njerëzor: të kuptosh se je i pasur vetëm me atë që ke dhënë pa interes, dhe se je i madh vetëm kur ulesh në gjunjë për të lidhur lidhëset e dikujt që nuk ka më fuqi të ecë.
Tani që yjet po zbehen dhe qielli po merr ngjyrën e hirtë të një mundësie të re, unë nuk i trembem më zbrazëtisë sime. Kuptova se kjo zbrazëti nuk ishte humbje, por hapësirë për t’u mbushur me botën. Nuk ka dhimbje më të madhe se të vdesësh i rrethuar nga një "emër i mirë" që është i zbrazët, por nuk ka shpresë më të madhe se të zgjohesh dhe të kuptosh se çdo sekondë që vjen është një ftesë për të shpëlarë një plagë, për të mbjellë një fjalë, për të qenë njeriu që nuk ishe dje.
Shpresa është kjo: Asnjëherë nuk është vonë për t’u bërë ai kopshtari i padukshëm që nuk kërkon të shohë lulet e veta duke lulëzuar, por mjaftohet me dijeninë se toka nuk është më e tharë. Shpresa qëndron te fakti se mirësia nuk është një akt heroik i vetmuar, por një zinxhir i artë ku çdo hallkë është një gjest i vogël njerëzor. Edhe nëse ke qenë i shurdhër deri më sot, sot mund të bëhesh dëgjuesi i maleve të dhimbjes; edhe nëse ke qenë i verbër, sot mund të shohësh dritën në sytë e një të panjohuri që po mbytej dhe që ti e tërhoqe drejt bregut me një fjalë të vetme: "Unë jam këtu".
Dhe prandaj, bota ime, dëgjoje këtë kushtrim:
Mjaft ndërtuam katedrale prej akulli që shkrijnë nën diellin e parë të vërtetësisë! Mjaft u mbytëm në pellgun e vogël të vetvetes, duke menduar se jemi oqeane! Bota po rënkon, jo nga mungesa e pasurisë, por nga uria për njerëzoren. Ka një ushtri të tërë të vetmuarish që presin në radhë për një buzëqeshje që nuk kushton asgjë, por vlen sa një jetë. Zgjohuni nga gjumi i neglizhencës! Mos i kaloni gjërat "e vogla" si të ishin gurë të rëndomtë rruge; ato janë margaritarë të shpirtit që vetëm duart e përulura mund t'i mbledhin. Të ndihmosh dikë që nuk ka asgjë për të të dhënë mbrapsht, është e vetmja formë e lirisë së vërtetë. Të lehtësosh një brengë pa lënë nënshkrimin tënd mbi të, është e vetmja formë e pavdekësisë.
Le të mos jemi thjesht statuja që zbukurojnë sheshet e opinionit publik, por të bëhemi bukë për të uriturit e shpirtit dhe strehë për të pastrehët e shpresës. Sepse në fund të udhëtimit, kur vdekja të na kërkojë llogari, ajo nuk do të pyesë se sa shumë njerëz e kanë ditur emrin tonë, por se sa herë emri ynë ka qenë sinonim i paqes për një zemër që po thyhej. Unë po dal jashtë tani. Jo për të treguar se kush jam, por për të zbuluar se kush mund të jem për ty. Rruga është e hapur. Dil dhe ti. Njerëzorja po pret.
(104)
Vallëzimi i Ephemeres
Jeta nuk është një lumë i pafund, por një pikë vese që dridhet mbi petalin e një trëndafili të egër në agim. Ajo ekziston vetëm sepse drita e puth në çastin e duhur, para se nxehtësia e pamëshirshme e mesditës ta kthejë në avull. Ne jemi aty, në atë dridhje, në atë tension të bukur midis të qenit dhe të mosqenit. Ta jetosh jetën si një mundësi që jepet vetëm një çast, do të thotë të kuptosh se ti nuk zotëron asnjë pyll, por mban në dorë vetëm një farë të vetme. Nëse e shtrëngon fort nga frika, ajo do të thërrmohet; nëse e hedh me indiferencë, do ta marrë era. Por, nëse e mbjell me pasionin e atij që e di se nuk do të ketë një pranverë tjetër, ti po krijon përjetësinë brenda kalueshmërisë. "Ne nuk jemi vëzhgues të kohës; ne jemi lënda prej së cilës koha gdhend kryeveprat e saj." Kur çdo frymëmarrje trajtohet si mundësia e fundit, bota ndryshon ngjyrë.
Sytë nuk shohin thjesht pemët, por dritën që thyhet mes gjetheve si një alfabet i harruar.
Fjalët nuk hidhen si gurë në pus, por si petale që duhet të zbutin rënien e tjetrit.
Veprimi bëhet i pastër, sepse kur nuk ka "të nesërme", egoja vdes dhe mbetet vetëm dashuria e zhveshur.
Të jetosh kështu është të jesh si rrufeja: një dritë verbuese që gris errësirën për një sekondë, por që lë pas një ushtimë që jehon gjatë në malet e kujtesës së botës. Nëse ti bëhesh ky lloj zjarri, njerëzit do të mblidhen rreth teje jo për të marrë ngrohtësi, por për të mësuar si të ndizen vetë. Jeta jote pushon së qeni një biografi e thjeshtë dhe kthehet në një legjendë të gjallë. Ti bëhesh prova se njeriu mund të ecë mbi valët e fatit pa u mbytur, sepse nuk ka frikë nga fundi, por është i dehur nga rrugëtimi. Në fund, kur dielli i fundit të puthë horizontin tënd, ti nuk do të kesh pendesa. Do të jesh si ai vjeshtaku i vjetër që dorëzon gjethet e tij me hir, duke ditur se vallëzimi i tij ishte aq intensiv, sa bota do të vazhdojë të shohë ëndrra me ngjyrat e tua. Ky vallëzim nuk është thjesht një lëvizje në hapësirë, por një akt i pastër lirie.
Nëse jeta është ky vallëzim i shkurtër, atëherë çdo rrahje krahësh është një fjalë në poezinë e ekzistencës. Ne shpesh gabojmë duke menduar se jemi shkëmbinj të palëvizshëm, të ftohtë, sfidues ndaj kohës. Por e vërteta është se ne jemi erë. Ne jemi ai frymëzimi që lëviz gjethet, që trazon detin dhe që zhduket po aq shpejt sa erdhi, duke lënë pas vetëm ndjesinë e një prekjeje. Të shfrytëzosh çdo çast si mundësinë e fundit do të thotë të thyesh ligjet e fizikës shpirtërore. Kur ti dashuron, krijon ose sakrifikon me intensitetin e Ephemeres, koha ndalon së rrjedhuri horizontalisht. Ajo bëhet vertikale. Ti nuk po numëron minuta, po prek thellësi. "Një sekondë e jetuar me vetëdije të plotë peshon më rëndë se një shekull i kaluar në gjumë."
Mendo për një lumë malor. Uji që prek gurin në këtë sekondë nuk do ta prekë më kurrë atë. Ai është një e "tashmë" që bëhet menjëherë "dikur".
Mundësia e fundit është si ajo pikë uji: nëse nuk shkëlqen kur e godet rrezja, ajo do të humbasë në oqeanin e harresës pa u vënë re.
Jeta jote duhet të jetë pasqyra që e kap atë rreze. Jo për ta mbajtur (sepse drita nuk burgoset), por për ta reflektuar me një forcë të tillë që të verbohet çdo sy që guxon të shohë drejt teje.
Vallëzimi i Ephemeres nuk është i dëshpëruar. Ajo nuk fluturon me panikun e vdekjes, por me euforinë e jetës. Kur ti e kupton se ky çast është i vetmi që ke, frika nga e ardhmja shkrihet si bora nën diellin e marsit.
Ti nuk ke më frikë nga rrëzimi, sepse fluturimi vetë është qëllimi.
Ti nuk ke më frikë nga heshtja, sepse koha jote është një këngë që po këndohet tani.
Kështu, jeta jote bëhet ajo ëndrra për të gjithë, jo sepse ishte e përsosur, por sepse ishte e vërtetë. Njerëzit do të shohin te ti mundësinë e humbur të vetvetes dhe do të zgjohen. Do të kuptojnë se nuk kanë nevojë për vite që të jenë të lumtur; kanë nevojë vetëm për guximin e një insekti që guxon të vallëzojë me diellin, duke e ditur se nata po vjen.
(105)
Në teatrin e fshehur të kraharorit tim, malli është një lumë i egër që rrjedh mbrapsht, duke kërkuar burimin e tij në një tokë që nuk ekziston më. Është e vështirë të luftosh me këtë baticë; është si të tentosh të burgosësh erën në një kafaz prej vese ose të mbledhësh rrezet e fundit të diellit në një shishe të thyer. Malli nuk është thjesht mungesa e dikujt; është një prezencë e padukshme që peshon më rëndë se malet e veshura me mjegullën e vjeshtës. Zemra ime është bërë një kopsht i harruar, ku kujtimet lulëzojnë si anemona të çmendura mes rrënojave të asaj që ishim. Unë ndeshëm me këtë hije, duke u munduar t'i mbush mushkëritë me ajrin e së djeshmes, por mbytem në aromën e pishave të lagura dhe dheut të ftohtë që paralajmëron dimrin e gjatë të shpirtit. Por, sa do që të jetë e ashpër kjo betejë me fantazmat e ëmbla, ekziston një thikë më e mprehtë: Pranimi.
Të pranosh realitetin është si të shikosh një pemë të zhveshur në mes të suferisë dhe të mos guxosh të ëndërrosh më për gjethet e saj të gjelbra. Është momenti kur vullkani i shpresës shuhet nga bora e pamëshirshme e së vërtetës. Realiteti është ai gur i ftohtë e i palëvizshëm në mes të rrjedhës, mbi të cilin thyhen të gjitha valët e dëshirave tona.
Është e dhimbshme të kuptosh se horizonti nuk po afrohet, por po largohet, duke lënë pas vetëm një qiell të hirtë që nuk premton as shi, as diell. Të pranosh se bota vazhdon të rrotullohet, ndërsa ora jote e brendshme ka mbetur peng në një sekondë të vetme, është akti më i lartë i vetëflijimit shpirtëror. Ne jemi si gjethet që bien; luftojmë me rënien duke u rrotulluar në erë, por në fund, toka e zhveshur e realitetit është i vetmi shtrat që na pret. "Malli është jehona e një kënge që nuk mbaron kurrë, ndërsa realiteti është heshtja që pason pasi muzika është ndalur përgjithmonë."
(106)
Dikur, e shihja veten si një filiz të egër që kërkonte me ngulm të prekte tavanin e qiellit. Në ato agime të hershme, e ardhmja nuk ishte thjesht një kohë, por një destinacion i largët, një breg i veshur me mjegull ku unë do të ankorohesha si një anije që ka mposhtur dallgët. Shpenzoja orët duke thurur veshjen e atij "unë-it" që do të vinte, duke vizatuar veten me ngjyrat e një perëndimi që ende nuk kishte lindur. Sot, jam ulur në buzë të të njëjtit lumë, por sytë e mi nuk kërkojnë më detin. Sot, po vështroj gjurmët e mia mbi rërën e lagur. Mendimet e mia janë bërë si ato gjethet e vjeshtës që bien mbi rrjedhën e ujit; unë nuk po mendoj më për "atë që do të bëhem", por po sodis me një mall të përhumbur ato mendime të dikurshme, ato ëndrra fëminore që dikur i quaja plane. Ekziston një trishtim i hollë, pothuajse hyjnor, në këtë cikël:
Dje: Ishim arkitektë të një kështjelle në erë.
Sot: Jemi arkeologë të asaj kështjelle që nuk u ndërtua kurrë, ose që u ndërtua ndryshe.
Nesër: Do të jemi thjesht dëshmitarë të kohës që rrodhi mes gishtave ndërsa ne ishim të zënë duke projektuar "veten".
Koha nuk është një vijë e drejtë që na çon drejt një qëllimi; ajo është një spirale e pafundme. Ne ecim përpara, por sytë i mbajmë pas, duke kërkuar atë versionin tonë që besonte se e ardhmja ishte një tokë e premtuar. Ndërkohë që ne humbasim në labirintin e këtyre reflektimeve, jeta vazhdon të marrë frymë jashtë dritares sonë e pavarur nga planet tona, e egër si pylli dhe e ftohtë si guri.
Në fund, ndoshta e vetmja gjë që me të vërtetë "u bë", është ky vëzhgues i palodhur që kupton se koha nuk mendohet, por jetohet. Ne jemi njëkohësisht rrënja që mban mend dhe dega që kërkon dritën, të mbështjellë në një përqafim të përjetshëm me atë që ishim, atë që deshëm të ishim dhe atë që thjesht... jemi. "Ne nuk jemi udhëtarë drejt një të ardhmeje, por jemi vetë udhëtimi që kthehet për të parë gjurmët e veta."
(107)
Britma e shurdhët e gurit
Kur vuajtja mbetet memece dhe pa adresë, ajo kthehet në një helm që gërryen shpirtin. Shpirti njerëzor është si një lis i vetmuar në mes të një rrafshnalte të zhveshur. Ai mund t'i bëjë ballë rrebeshit, mund të përkulet deri në dhimbje nën peshën e dëborës, madje mund të pranojë edhe rrufenë që i nxin lëvoren. Sepse pema e di që pas shirave vjen lëngu i jetës, dhe pas dimrit vjen zgjimi. Vuajtja me kuptim është thjesht pleh për rrënjët. Por, kur stuhia vjen pa paralajmërim, pa stinë dhe pa fund, kur qielli nxihet jo për të sjellë shi, por thjesht për të mbytur dritën, aty lind indinjata e madhe. Nuk është thika e dhimbjes ajo që na gjymton, por pyetja që mbetet pezull si një mjegull e dendur mbi kënetë: "Përse?" Është si të jesh një lumë që rrjedh mbrapsht, duke u përplasur pas shkëmbinjve pa gjetur kurrë detin. Një dhimbje pa kuptim është si një vullkan që shpërthen në fund të oqeanit; një zjarr i madh që nuk ngroh askënd, një dritë që shuhet pa u parë, një klithmë që gllabërohet nga harrimi i ujërave. Natyra nuk njeh asgjë më mizore sesa një tharje që vjen në mes të lulëzimit, pa asnjë arsye tjetër veçse të një rastësie të verbër. Ne jemi krijuar për të qenë alkimistë të rëndesës. Mund ta kthejmë lotin në perlë nëse dimë se ai lot lau një mëkat apo ujiti një shpresë. Por, kur loti bie mbi pluhurin e nxehtë dhe zhduket pa lënë gjurmë, ai nuk është më dhimbje -ai bëhet fyerje. Vuajtja pa kuptim është dimri që nuk premton pranverë, është rrënja që kërkon tokë në një humnerë apo në një terren prej mermeri. Nuk është pesha e gurit ajo që na vret, por fakti që po e mbajmë mbi shpinë ndërsa jemi të rrethuar nga një heshtje.e cila nuk na thotë nëse ky mal do të ketë ndonjëherë një majë. Pra, ajo që na lëndon më shumë nuk është "plaga", por ndjesia se plaga është e kotë.
(108)
Ndonjëherë përjetojmë një gjendje shpirtërore ku logjika dhe zemra luajnë një lojë shahu që nuk përfundon kurrë. Është ajo "ora e mbetur" e shpirtit, ku koha ndalon, por pritja vazhdon. Unë jam bërë si ai bregu që pret kthimin e një lundre të mbytur në legjenda. E di, me një lloj dritësimi të ftohtë në mendje, se pëlhurat e saj janë bërë hi dhe kapiteni ka harruar emrin e këtij porti. E tashmë, në zgavrën e kraharorit tim, shpresa rri ulur këmbëkryq, si një murg i palëkundur që refuzon të besojë se perëndimi është fundi i dritës. Të presësh atë që nuk vjen është si të mbjellësh fara në një tokë të djegur; ti e di që asgjë nuk do të mbijë, por prapë i vadit ato me vesën e syve të tu çdo agim. Shpirti im është bërë një pyll vjeshtak, ku gjethet e verdha të arsyes bien një e nga një, duke u dorëzuar para gravitetit të pashmangshëm të realitetit. Megjithatë, rrënjët... oh, ato rrënjë të çmendura kërkojnë akoma ujin e një premtimi që u tha kur bota ishte ende e blertë. Ndoshta, ne nuk presim objektin e dëshirës sonë, por versionin e vetes që ishim kur besonim se gjithçka ishte e mundur. Shpresa nuk është llogari matematike; ajo është një rebelim kundër vdekjes. Është si ai ylli që ka vdekur miliona vite dritë më parë, por që ne vazhdojmë ta shohim e të mrekullohemi, sepse bukuria e tij na ndriçon nga errësira e tanishme.
Unë jam thjesht një ftesë e hapur dërguar një adrese që nuk ekziston më. Dhe ndërsa nata bie mbi sytë e mi, unë e mbuloj këtë "mosardhje" me batanijen e durimit, duke pëshpëritur me vete: “Edhe nëse nuk vjen, pritja ime e bëri atë të pavdekshme.” Nëse shpresa është një gënjeshtër, atëherë ajo është poezia më e bukur që i kemi thënë ndonjëherë vetmisë sonë.
(109)
Kur stuhia mbyt kopshtin tim
Më duaj atëherë kur jam tokë e kreshpëruar, kur plasaritjet e shpirtit tim nuk lëshojnë më aromë jargavani, por ngrihen si pluhur i hirtë në horizontin tënd. Më duaj kur gjethet e mia zverdhen para kohe dhe bien mbi këmbët e tua, jo si një dhuratë, por si një barrë e rëndë vjeshte. Në ato momente, unë nuk jam lumi që këndon me zërin e kristaltë të maleve; jam këtaç i turbullt që ka harruar rrugën për në det. Mos u largo nga bregu im. Edhe pse valët e mia janë të kripura dhe pickojnë lëkurën tënde, mbaje mend se deti nuk bëhet i egër sepse urren rërën, por sepse po ndeshet me një ciklon që as ai vetë nuk e kupton. Kur jam i egër, i ftohtë si marmori i mbuluar nga likenet, ose i heshtur si një pyll i djegur, pikërisht atëherë rrënjët e mia po lëngojnë për ujin e pranimit tënd. Të meritosh dashurinë kur je lule është e lehtë, çdo bletë vjen tek ti. Por të duhesh kur jesh gjemb, kur je ferrë që shpon duart që tentojnë të të prekin, kjo është alkimia e vërtetë e shpirtit. "Dashuria jote në çastet e mia më të errëta nuk është thjesht një ndjenjë; është dielli që guxon të lindë edhe mbi gërmadha, duke i shndërruar ato në dëshmi të ringjalljes." Më mbaj fort kur era ime fryn kundër teje. Sepse në atë thyerje, në atë "pa-meritë", fshihet thirrja e fundit e një shpirti që ka frikë se ka humbur dritën e tij. Mos më shiko me sytë e botës që mat "vlerën", por me sytë e qiellit që e di se çdo re, sado e zezë, mbart brenda saj premtimin e shiut që do të bëjë jetën të lulëzojë sërish.
