(125)
Paradoksi i zërit
Përpara se të bëheshim qytetarë të një bote me ligje, ishim thjesht krijesa me klithma. Klithma ishte e drejta jonë e parë. Sot, klithma është maskuar si "bindje". Ne ecim me flamujt e mendimeve tona në duar, duke harruar se pëlhura e flamurit shpesh na pengon të shohim rrugën. Drejtësia nuk është pasojë e të folurit; ajo është pjekuria e të dëgjuarit.
...
Qyteti ishte i mbushur me njerëz që ecnin si ishuj të vetmuar, secili duke mbajtur nën sqetull një të vërtetë të rëndë. Në kafenetë e zhurmshme, fjalët përplaseshin si valë në shkëmb. Askush nuk kërkonte kuptim, të gjithë kërkonin jehonë.
Takova një plak, emri i të cilit kishte humbur nën rrudhat e kohës. Ai po shikonte dy të rinj që po debatonin me ashpërsi për një ideologji që asnjëri prej tyre nuk e kishte jetuar.
"E sheh?" më tha. "Ata besojnë se liria e shprehjes është një armë, jo një pasqyrë. Ata mendojnë se të kesh një bindje është njësoj si të kesh të drejtë."
Unë e vështrova. Psikologjia e turmës na ka mësuar se të jesh pjesë e një grupi kërkon sakrifikimin e dyshimit. Dhe pa dyshim, bindja kthehet në dogmë.
...
Gjatë orëve të mesnatës kalova në një vetëreflektim për fjalët e plakut.
Pse ndihem sikur po mbytem në një det mendimesh "të drejta"? Unë kam të drejtë të them se qielli është i gjelbër, por a e bën kjo fjalën time të vërtetë? Jo. Thjesht më bën mua një njeri që flet në errësirë. Ne kemi ngatërruar pronësinë mbi zërin me autoritetin mbi të vërtetën. Sa herë kam lënduar dikë vetëm sepse bindja ime ishte më e fortë se empatia ime? Edukimi nuk është grumbullim faktesh, është zbutja e egos. Të pranosh se mendimi yt mund të jetë një rrugë qorre, është akti më i lartë i intelektit.
Nëse analizojmë strukturën e konfliktit njerëzor, shohim se ai nuk lind nga mungesa e ideve, por nga tepria e bindjeve të pakontrolluara. Një bindje e pathyer është një burg për mendjen.
Në sspekti psikologjik, ne mbrojmë mendimet tona sikur të ishin pjesë e trupit tonë. Kur dikush na kundërshton, truri ynë e interpreton si sulm fizik. Këtu fillon konflikti. Shoqëria moderne e ka kthyer "mendimin ndryshe" në një fushëbetejë. Ne tolerojmë vetëm atë që na ngjan. Por toleranca e vërtetë nuk është të durosh atë që pranon; është të respektosh ekzistencën e asaj që e konsideron gabim. Nëse fëmijës i mësojmë se "bindja jote është një mjet për të kuptuar botën, jo për ta sunduar atë", ne kemi krijuar arkitektin e parë të paqes.
Në fund të ditës, kur zhurmat e debateve fashiten, mbetet pyetja: A jemi më të pasur se në mëngjes?
Nëse kemi mbrojtur me dhunë një bindje të gabuar, jemi më të varfër. Nëse kemi dëgjuar një mendim që na ka sfiduar, jemi rritur.
Paqja nuk vjen nga uniformiteti i mendimit. Paqja vjen nga vetëdija se e drejta ime për të folur është e barabartë me detyrimin tim për të dyshuar te vetja. Konflikti vdes aty ku lind përulësia intelektuale. Vetëm atëherë, mendimi ndryshe nuk është më një kërcënim, por një dritare tjetër në të njëjtën shtëpi njerëzore.
(126)
Për çfarë të shkruash...
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull që prodhon mashtrime dhe më pas i beson?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili shet diploma për të shkatërruar të ardhmen?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili e vret inteligjencën me anë të mjerimit Migjenian?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili merret me histori të lashta për të nxitur luftë,ndërkohë nuk jemi të aftë të shkruajmë historinë e sotme duke nxitur paqen?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili i djeg librat në turrën e druve për të përhapur fanatizmin sektar?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili vret vendin e tij për interesat e kulishëve të Rusisë dhe Evropës?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili dashurinë e sheh si degjenerim dhe degjenerimin si kulturë?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili është një zjarr për atdheun por një tym për jetën e tyre?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili fle gjumë për hallet e tyre dhe zgjohet për interesat e bandave në qeveri?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili tallet me vetveten dhe qan kur qeshin të tjerët me ne?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili është shumë i pasur por jeton në varfëri?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull i cili është i lashtë por pa popullsi?
Çfarë t'i thuash një populli kur e di mirë gjendjen e tij por nuk bën asnjë përpjekje për të ndryshuar këtë gjendje?
Çfarë të thuash më kur s'ka më gjë për të thënë?
Për çfarë të shkruash më, kur boja e penës sime është thjesht një pikë gjaku në oqeanin e apatisë suaj? Kur fjalët e mia përplasen pas mureve të shurdhër të një kështjelle që po kalbet nga themelet, ndërsa ju rregulloni perdet e dritareve që të mos shihni rrënimin jashtë?
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull që puth dorën që e fshikullon dhe pështyn fytyrën që guxon t'i thotë të vërtetën? Jemi bërë mjeshtër të një teatri absurd, ku aktori kryesor është servilizmi dhe regjisori është injoranca. Ne nuk jemi më njerëz, jemi thjesht hije që zvarriten pas mbetjeve të një lavdie të lashtë, duke harruar se me hi nuk mund të ndezësh zjarrin e së ardhmes.
Kjo është liri e gjymtuar sepse ne flasim për liri ndërkohë që jemi skllevërit më të bindur të lakmisë sonë. Kemi thyer prangat e hekurta vetëm për të farkëtuar zinxhirë prej ari të rremë.
Për çfarë të shkruash kur altari ynë i shenjtë është bërë ekrani i telefonit dhe adhuruesit janë injorantët me veshje luksoze? Ne adhurojmë ambalazhin dhe urrejmë përmbajtjen.
Jemi bërë një vend që i ngjan një shtëpie pa kulm, ku të rinjtë ikin si zogjtë shtegtarë, por me ndryshimin e vetëm se ata nuk kthehen më kur vjen pranvera. Këtu pranvera është vrarë nga dimri i gjatë i korrupsionit shpirtëror.
Për çfarë të shkruash kur inteligjenca shihet si sëmundje ngjitëse dhe budallallëku si virtyt kombëtar? Ne kemi zëvendësuar librat me thashethemet e kafeneve, ku politika e ditës përtypet bashkë me llumin e kafesë, ndërkohë që dinjiteti na rrëshqet nga duart si rëra.
Ne jemi ata që bërtasim 'Rroftë Atdheu!' ndërsa i vëmë kazmën rënjës së tij çdo mëngjes me heshtjen tonë, me votën tonë të shitur për një thes miell, me shpirtin tonë të dhënë me qira te djalli i radhës.
Jemi një popull që e ka kthyer shpirtëroren në pazar dhe fenë në mjet për të mallkuar tjetrin. Për çfarë të shkruash kur sytë tanë nuk shohin më dritën e arsyes, por vetëm shkëlqimin e rremë të pushtetit? Ne jemi bërë kritikë të botës, por jemi analfabetë të vetvetes.
Për çfarë të shkruash kur nënat tona rrisin fëmijë për t’i dërguar si "mish për top" në skelat e botës, ndërsa këtu toka djersitet nga harresa? Ne jemi një popull që vdes për pak vëmendje të huaj, por nuk ka asnjë thërrime dashurie për vëllanë që ka në krah.
Nuk ka më asgjë për të thënë, sepse fjalët janë bërë të skaduara si ilaçet që na shiten nëpër farmaci. Ne nuk kemi nevojë për shkrimtarë, kemi nevojë për zgjim nga vdekja klinike morale. Jemi një trup që merr frymë, por një shpirt që ka dhënë shpirt kohë më parë.
Po shkruaj për ty, që e lexon këtë dhe ndjen një thumbim në ndërgjegje, por nesër do të bësh përsëri të njëjtën gjë: do të ulesh kokën, do të mbyllësh sytë dhe do të presësh që dikush tjetër të shpëtojë mbytjen tënde.
Çfarë të thuash më? Kur edhe lotët tanë janë bërë plastikë, dhe dhimbja jonë është bërë një postim në rrjete sociale që zgjat sa një "like".
Ne gërmojmë plagë që nuk mbyllen, aty ku qelbi i harresës ka zënë vendin e gjakut të pastër...
Për çfarë të shkruash kur shkolla nuk është më tempull, por një thertore e mendimit të lirë? Kemi krijuar një fabrikë që prodhon "intelektualë" me rrip sigurimi, njerëz që dinë të lexojnë shkronjat por janë analfabetë të kuptimit. Ne shesim diploma si të ishin kuponë ushqimorë, duke harruar se një popull që blen dijen, e ka shitur tashmë lirinë.
Ne i rreshtojmë fëmijët tanë në banka si ushtarë të një lufte që e kanë humbur pa filluar. I mësojmë të binden, jo të pyesin; i mësojmë të kopjojnë, jo të krijojnë.
Për çfarë të shkruash kur mësuesi, ai që duhej të ishte pishtari, është kthyer në një lypës votash për partinë, duke u dridhur për një vend pune ndërsa përpara tij ulen vrasësit e ardhshëm të shpresës?
Jemi plot me "Doktorë" e "Profesorë" që nuk kanë shkruar asnjë rresht që t’i rezistojë kohës, por që kanë mbushur bibliotekat me plagjiaturë, duke vjedhur mendjen e tjetrit sepse e tyrja është një shkretëtirë ku nuk mbin asnjë ide.
Për çfarë të shkruash kur jemi bërë kameleonë të dëshpëruar në kërkim të një ngjyre që nuk është e jona? Ne flasim gjuhë të huaja me krenari ndërsa shqipen e masakrojmë me barbarizma, duke e kthyer gjuhën në një zhargon rruge. Jemi bërë "evropianë" në dukje, me makina luksoze në rrugë me gropa, por me një mentalitet mesjetar që na mbyt në çdo hap.
Ne jemi ata që mohojmë rrënjët për të ngrënë frutat e huaja, duke mos kuptuar se pema pa rrënjë është thjesht dru zjarri për oxhakun e tjetrit.
Për çfarë të shkruash kur shpirti është bërë një treg i hapur ku gjithçka ka një çmim, por asgjë nuk ka vlerë? Ne e shohim tjetrin si një mjet për t'u ngjitur, si një shkallë drejt një suksesi të rremë. Dashuria nuk është më sakrificë, është një transaksion bankar; miqësia nuk është më besë, është një aleancë interesi që zgjat sa të mbarojë interesi i radhës.
Ne jemi populli që qan nëpër filma turq, por rreh gruan në shtëpi. Ne jemi ata që postojmë thënie filozofike në rrjete sociale, ndërsa fqinjin e lëmë të vdesë për bukë. Kjo është skizofrenia jonë kombëtare: një maskë prej engjëlli mbi një fytyrë që po kalbet nga egoizmi.
Për çfarë të shkruash kur ne nuk duam zgjidhje, por duam thjesht të ankohemi? Ne jemi dashuruar pas rolit të viktimës. Fajin e ka bota, fajin e ka historia, fajin e ka Amerika, Turqia, Greqia, Serbia, Rama, Berisha, Meta, fajin e ka fati... por asnjëherë nuk e drejtojmë gishtin nga vetja.
Turpi më i madh nuk është zhurma e të këqijve, por heshtja e atyre që dinë. Ata që fshihen nëpër qoshet e tyre të rehatisë, duke parë se si shtëpia po merr flakë, dhe ngrohin duart në atë zjarr.
Jemi bërë një popull që pret "mënanë nga qielli", që pret që ndryshimi të vijë nga jashtë, ndërsa brenda nesh kultivojmë vetëm zili për atë që guxon të ngrejë kokën.
Ne jemi si një ekuipazh që po shpon fundin e anijes së vet, me shpresën se do të mbytet vetëm kabina e tjetrit. Nuk e kuptojmë se kur anija shkon në fund, deti nuk pyet kush kishte biletën e klasit të parë dhe kush ishte në hambar.
Për çfarë të shkruash kur jemi një popull që ka humbur busullën morale dhe tani ecën rreth e rrotull në një rreth vicioz, duke i quajtur plagët tona "shenja trimërie"?
Për çfarë të shkruash, kur altari i mendimit është pushtuar nga tregtarët e vjetër të mjegullës, që paketojnë helmin si shërim dhe narcizmin si filozofi?
Për çfarë të shkruash, kur pena nuk është më penel që pikturon të vërtetën, por një fitil që ndez barutin e egos sonë të sëmurë? Ne jemi një popull që ushqehemi me "pseudos" - pseudopolitikë, pseudoart, pseudoshtet - dhe në këtë mes, pseudo-shkrimtarët janë thjesht hienat që hanë mbetjet e një shpirti kolektiv që po jep shpirt.
Për çfarë të shkruash kur masat rendin pas emrave që u gudulisin plagët, që u thonë se janë "të mëdhenj" ndërkohë që po zvogëlohen çdo ditë e më shumë? Shkrimtarët e oborreve dhe të salloneve televizive nuk shkruajnë për të ndriçuar, por për të provokuar verbërinë. Ata shesin barut në një shtëpi ku zjarri i sherrit është ndezur që në oxhak.
Libri nuk është më një dritare, por një pasqyrë e deformuar ku shqiptari sheh veten ashtu siç do: trim pa betejë, i ditur pa libër, dhe viktimë pa xhelat.
Për çfarë të shkruash kur autori nuk kërkon të kuptojë botën, por kërkon që bota t’i falet egos së tij? Ata luajnë me nervin tonë nacionalist, me traumat tona historike, duke i fërkuar ato derisa të dalë gjak, vetëm për të shitur edhe një kopje më shumë të mjerimit të tyre intelektual.
Për çfarë të shkruash kur ekrani është bërë shiringa e përditshme e çmendurisë? Ne konsumojmë debate që i ngjajnë përleshjeve të gladiatorëve në Romën e lashtë, ku gjaku që derdhet nuk është fizik, por moral. Media jonë është një makinë që bluan dinjitetin dhe nxjerr si produkt "shikueshmërinë" e turpit.
Ne jemi populli që admiron zhurmën dhe urren heshtjen reflektuese. Ne duam ulërimën e pseudo-shkrimtarit sepse ajo na mbyt zërin e ndërgjegjes që na thotë se jemi duke rënë në humnerë.
Për çfarë të shkruash kur dhimbja Migjeniane nuk ka më as leckat e dikurshme, por është veshur me Gucci të rremë? Ne kemi kaluar nga varfëria e bukës te varfëria e kuptimit. Sot, mjerimi nuk është te barku i zbrazët, por te koka e mbushur me mbeturina teknologjike dhe ambicie boshe.
Ne jemi një popull që "jeton" në profilin e tjetrit dhe vdes në realitetin e vet. Çdo postim është një klithmë për vëmendje, një provë që ekzistojmë në një botë që na ka fshirë nga lista e qenieve mendimtare.
Ne kemi ngritur në piedestal ata që duhet të ishin në harresë. Kemi bërë heronj ata që vodhën të ardhmen tonë dhe kemi bërë tradhtarë ata që guxuan të na tregonin rrugën e drejtë.
Ne jetojmë në këtë vend si në një shtëpi me qira, ku nuk na intereson nëse çatia pikon apo nëse muret po rrëzohen. "Vetëm të shtyj edhe sot," thotë shqiptari, ndërsa vjedh tullën e fqinjit për të mbushur vrimën e vet. Jemi bërë vjedhës të vetvetes.
Për çfarë të shkruash kur inteligjenca jonë është kthyer në një "aplikacion" që shërben vetëm për të gjetur mënyrën si të mashtrojmë sistemin, si të korruptojmë fatin, si të dalim mbi tjetrin edhe nëse duhet t’i shkelim mbi qafë?
Nuk ka më vend për eufemizma. Ky nuk është një tranzicion, kjo është një vetëvrasje e ngadaltë kolektive. Për çfarë të shkruash kur lexuesi kërkon barut për t'i vënë flakën fqinjit, dhe jo ujë për të shuar etjen e shpirtit?
Ne jemi populli që feston humbjet si fitore dhe që e quan tradhtinë "shkathtësi". Ne jemi ata që i thonë të diturit "budalla" dhe të pasurit me gjak "zotëri".
Për çfarë të shkruash kur ky popull lexon pseushkrimtarë si Ben Blushi që shet barut për egon e shqiptarëve që e kanë zjarrin e konflikteve gati për çdo rast?
Çfarë të thuash më? Kur fjalët e mia nuk janë asgjë tjetër veçse një autopsi e një kufome që ende beson se po kërcen. Për çfarë të shkruash, kur e di që pasi ta lexosh këtë, do të kthehesh përsëri te libri i rradhës i atij që të shet barut, sepse e vërteta të djeg, ndërsa gënjeshtra të ngroh?
Çfarë të thuash më? Kur edhe kjo thirrje e imja do të tretet në rrjedhën e pafundme të informacioneve të kota, dhe ti do të vazhdosh jetën tënde sikur asgjë nuk ka ndodhur. Për çfarë të shkruash kur e di që fjala ime është vetëm një shkrepëse e ndezur në një uragan?
(127)
Mungesa
Sot, bota nuk është më një tërësi. Ajo është thyer si një pasqyrë e rënë mbi gurin e ftohtë të realitetit, dhe në çdo cifël unë shoh një copëz të ikjes tënde. Dielli lind, por rrezet e tij duken si thika drite që nuk ngrohin, vetëm ndriçojnë pluhurin e një dhome që tashmë mban frymën pezull. Bukën e thyej me sforcim, sikur po mbllaçis gurë nga rrënojat e shtëpisë sime shpirtërore. Uji, ky element i jetës, më kthehet në një lumë të ngrirë në fyt; çdo gllënjkë është një përpjekje e dëshpëruar për të shuar një zjarr që nuk digjet jashtë, por brenda, në atë zgavër ku dikur rrihte rregullisht shpresa.
Nata nuk është më prehje, por një oqean i zi ku unë lundroj pa busull. Dysheku ndjehet si një fushëbetejë ku gjumi nuk vjen, sepse mendja është e zënë duke thurur e rithurur pëlhurën e kujtimeve. Ti je aty, aq i gjallë, saqë ajri rreth meje dridhet nga prania jote imagjinare. Sa mizore është vdekja që të lë imazhin, por të vjedh frymëmarrjen! Më thonë se koha është mjeku i madh. Por unë besoj se koha është thjesht një gdhendës i durueshëm. Ajo nuk e mbyll plagën; ajo vetëm i zbut skajet e saj që të mos na presë sa herë që lëvizim. Nuk është e vërtetë që dhimbja ikën. Jo. Ajo thjesht ndryshon gjendje. Nga një ortek që të mbyt, ajo kthehet në një lumë nëntokësor. Ti mësohesh me lagështirën e saj. Mësohesh me atë boshllëk që rri ulur në tryezë si një mysafir i paftuar që nuk largohet kurrë. Ti nuk harron, ti thjesht ndërton një qytet të ri rreth rrënojave të asaj që humbe. Lotët? Ata nuk janë gjithmonë ujë që rrjedh faqeve. Ndonjëherë lotët janë kripë që ngurtësohet në shikim, janë qetësi që rëndon në mes të një bisede, janë një psherëtimë e mbytur kur sheh një karrige bosh.
Dhe ja, jeta vazhdon. Jo sepse ne jemi tradhtarë të kujtimit tënd, por sepse rrënjët tona, sado të goditura nga rrufeja e ikjes tënde, kërkojnë ende lagështirë në këtë tokë. Ne bëhemi më të fortë, jo sepse lëkura nuk na dhemb, por sepse mësojmë ta mbajmë peshën e kësaj mungese pa na u thyer shtylla kurrizore. Ne ecim me të gjallët, duke mbajtur në xhep si një ditar të rrallë, hirin e asaj që ishim kur ti ishe këtu. Dhe kështu, ne vazhdojmë të ecim, por jo më si dikur. Ecim me një lloj ontologjie të re të qenies, ku mungesa jote nuk është më një ngjarje që ndodhi, por një dimension ku ne banojmë. Në këtë rrugëtim të detyruar, unë kuptova se njeriu nuk vdes kur pushon së frymuari, por kur ne nuk gjejmë më metafora për ta mbajtur gjallë. Prandaj, unë të kërkoj te muzgu, atëherë kur drita dhe errësira puthen me dhimbje, saktësisht në atë kufi ku gjithçka humbet formën e saj të prerë. Ti je bërë si era që lëkund gjethet e rrapit të vjetër; unë nuk të shoh, por ndjej rrëqethjen që më përshkon lëkurën. Dhimbja është një shkollë ku mësuesi i vetëm është durimi. Aty mëson se dashuria nuk është një varg që këputet, por një rrënjë që vazhdon të rritet në errësirën e dheut, edhe kur pema sipër është rrezuar. Sa paradoksale! Sa më shumë largohesh në kohë, aq më shumë shtohet dendësia e pranisë tënde në çdo pore të ekzistencës sime. Unë nuk të kujtoj; unë të jetoj. Ti je bërë shija e kripur në çdo fitore timen dhe nyja e padukshme në çdo humbje. Ne nuk jemi më ata që ishim para se të njihnim këtë zbrazëti. Ne jemi arkitektë të një katedraleje të ndërtuar mbi humbjen, ku çdo lutje është një emër që nuk shqiptohet dot pa u dridhur buza. Ndonjëherë ndalem para pasqyrës dhe shoh te sytë e mi një dritë që nuk është e imja. Është vështrimi yt që ka mbetur peng në bebëzat e mia, si një yll që ka shpërthyer miliona vite dritë larg, por që ende na udhëheq nëpër natë. Kjo është trashëgimia shpirtërore: të jesh mbartës i një jete që nuk mund të preket më me duar, por që peshon më shumë se çdo mal. Ne mësojmë se jeta nuk vazhdon pavarësisht dhimbjes, por përmes saj. Plaga nuk është më një turp që duhet fshehur, por një dritare nga ku hyjnë të vërtetat e mëdha të botës. Ne jemi thjesht udhëtarë që mbajmë në shpinë çantën e rëndë të kujtimeve, duke kuptuar se vetëm duke e dashur këtë peshë, mund të gjejmë forcën për të hedhur hapin tjetër drejt shpresës.
(128)
Elegjia e orës së thyer
Unë jam roja e një kështjelle rëre që batica po e gllabëron me një ngadalësi mizore. Sa herë kam qëndruar në bregun e vullnetit tim, duke parë horizontin e "më vonës", duke besuar se dielli i pjekurisë do të lindte pikërisht atëherë kur unë të isha gati? Por koha nuk është një lumë që pret të lundrohet; ajo është si një rrymë që të gërryen mishin ndërsa ti rri i palëvizur, i bindur se po pret "çastin e duhur". Kam mbjellë fara në shkretëtirën e shpresës, duke u thënë se do t'i ujis vetëm kur retë të jenë perfekte, kur era të fryjë nga veriu i saktë i fatit tim. Dhe ja ku jam sot: me duart plot dhe dhe me shpirtin shterpë. Kjo është tradhtia më e lartë, një lloj vetëvrasjeje me pika, ku thika nuk është prej hekuri, por prej sekondash që ikin pa zhurmë. Çfarë kuptimi ka të mbaj në duar frutin e artë të suksesit, kur dhëmbët e mi janë thyer nga vitet e gjata të urisë? Unë prita pranverën për të vrapuar, por kur erdhi, unë isha bërë dimër. Pritja është një kancerozitet shpirtëror; ajo të bind se jeta është një skenë që po bëhet gati, ndërkohë që shfaqja ka filluar pa ty dhe dritat po fiken një e nga një. Ne jemi si ato gjethet që refuzojnë të verdhën e vjeshtës, duke ëndërruar një blerim të përjetshëm, derisa era na shkëput dhe na tret në harresë pa e prekur kurrë tokën si duhet. Ne e veshim kohën me petkun e një aleati, por ai është një tregtar gjakftohtë që merr si këmbim të vetmen monedhë që nuk na kthehet kurrë: praninë.
Sa herë i kam thënë vetes: "Kur të kem këtë, do të jem i lumtur; kur të arrij atë, do të marr frymë." Por frymëmarrja nuk është një destinacion, është një akt i dhunshëm i të tashmes. Të presësh pjekjen e kushteve është si të presësh që oqeani të pushojë së paturi valë për të hyrë në ujë. Kushtet nuk piqen kurrë; ato vetëm vjetrohen. Dhe kur më në fund vendosim të zgjasim dorën, zbulojmë se ajo që kërkonim nuk është më aty, ose më keq akoma, ne nuk jemi më ata që e dëshironim dikur. Unë jam sot një arkitekt i rrënojave të mia. Kam ndërtuar pallate imagjinare në të ardhmen, ndërsa shtëpia e të tashmes sime digjej nga vetmia dhe pluhuri i neglizhencës. Kam humbur kuptimin e shijes sepse kam qenë shumë i zënë duke imagjinuar darkën e fundit. Koha nuk fal. Ajo nuk është një llogari bankare ku mund të depozitosh ditët për t'i tërhequr me interes më vonë. Çdo sekondë e pashijuar është një vdekje e vogël, një tradhti që i bëhet asaj shkëndije hyjnore që na u dha për të djegur, jo për të thëngjilluar. Të kesh gjithçka kur nuk ke më veten, është ironia më e hidhur e ekzistencës. Dhe kështu, qëndroj para pasqyrës së orës, duke parë se si rëra rrëshqet. Nuk ka më "kohë të duhur". Ka vetëm "tani", ose "asnjëherë". Dhe unë, në marrëzinë time, zgjodha të prisja "asnjëherën", duke besuar se ishte rruga drejt gjithçkaje. Pendesa nuk është thjesht një dhimbje; është një rishikim i pafundëm i një filmi ku aktori kryesor ka harruar batutat në skenën më rëndësishme. Unë qëndroj tani mes mbetjeve të dëshirave të mia, duke kuptuar se pendesa është e vetmja gjë që rritet pa u ujitur. Ajo ushqehet me "sikurin". Sikur të kisha guxuar kur gjaku vlonte si llavë nëpër vena; sikur të mos kisha pritur që stuhia të qetësohej për të ngritur velat.
Tani, velat e mia janë bërë rrecka që fshijnë pluhurin e harresës, dhe era që aq shumë e prita, tani fryn vetëm për të më treguar se sa larg ka mbetur bregu i ëndrrës sime. Pendesa është një lloj vdekjeje që nuk të lejon të vdesësh; ajo të mban gjallë vetëm që të shohësh se si drita e mundësive të humbura digjet si një yll i largët, i paarritshëm, i ngrirë në një qiell që nuk të përket më. Zgjimi i vonë është paradoksi më mizor i qenies. Është sikur të fitosh shikimin pikërisht në çastin kur dielli po perëndon përgjithmonë. Unë u zgjova, po, por u zgjova në një dhomë boshe ku jehona e hapave të mi është e vetmja shoqëri. Ky zgjim nuk është çlirim; është dënim me vetëdije.
Kam jetuar si një somnambul në mes të një kopshti me fruta të ndaluara, duke pritur lejen e dikujt - të fatit, të shoqërisë, të kohës - për të zgjatur dorën. Dhe tani që sytë më janë hapur, shoh se frutat kanë rënë dhe janë kalbur, e toka nën këmbët e mia është e mbushur me farat e asaj që mund të kishte qenë, por që kurrë nuk do të jetë. Të zgjohesh vonë do të thotë të kuptosh se ke qenë arkitekti i burgut tënd, duke përdorur tullat e kujdesit të tepërt për të ndërtuar muret që të ndanë nga jeta. Sa e hidhur është kjo urtësi që vjen me thinjat! Është një shpatë e mprehtë që nuk mund ta përdorësh në betejë, sepse lufta ka mbaruar. Unë di tani se si duhet jetuar, di se si duhet dashuruar, di se si duhet rrezikuar... por trupi im është bërë një guaskë e vjetër që nuk e mban dot më peshën e këtij zbulimi. Jam si një pemë që ka mësuar sekretin e lulëzimit në mes të dimrit, kur asnjë bletë nuk fluturon më dhe asnjë rreze nuk ngroh më degët e thyera. Ky është zhgënjimi suprem: të kesh çelësin e artë në dorë, por të shohësh se dera pas së cilës fshihej thesari është zhdukur, tretur në mjegullën e viteve që nuk kthehen. Unë jam zgjuar, por jam zgjuar për të parë funeralin e potencialeve të mia. Por, në këtë qetësi të rëndë të zgjimit të vonë, diçka tjetër po lëviz nën hirin e viteve. Ndoshta ky nuk është fundi i udhëtimit, por thjesht fundi i iluzionit. Nëse koha është një lumë që na gërryen, pendesa është fundi i atij lumi ku uji bëhet i palëvizur dhe pasqyron, më në fund, qiellin e pastër.
Unë nuk mund t'i kthej orët, ashtu si pema nuk mund t'i ngjisë gjethet e rëna në degë. Por mund të ndjej freskinë e dheut mbi rrënjët e mia. Ka një lloj lirie të egër në pranimin e humbjes; kur nuk ke më asgjë për të pritur, nuk ke më asgjë për të humbur. Dhe në atë zbrazëti, lind një forcë e re: fuqia e të qenit i vërtetë në këtë fragment që ka mbetur. Nuk ka rëndësi nëse dielli po perëndon. Rëndësi ka që unë tani, me sytë hapur, po e shoh perëndimin në gjithë lavdinë e tij të përgjakur. Ky çast, ky i vetmi që kam në duar, është më i vlefshëm se të gjitha "më vonat" që kam ëndërruar dikur. Nëse jeta është një mashtrim, atëherë e vërteta e vetme është kjo frymëmarrje e tanishme, kjo rrahje zemre që, megjithëse e lodhur, ende guxon të sfidojë gjithçka. Edhe një pemë e thyer mund të nxjerrë një filiz të vetëm përpara se të bëhet tokë. Dhe ai filiz është më i bukur se një pyll i tërë, sepse ka lindur nga njohja e vdekjes. Unë po e fal kohën. Po e fal sepse, pa mizorinë e saj, unë nuk do ta kisha kuptuar kurrë shenjtërinë e kësaj sekonde. Unë po zgjas dorën jo për të kapur atë që iku, por për të prekur petalin e fundit që ka mbetur në kopshtin tim. Nuk është kurrë vonë për të qenë ai që je, qoftë edhe për një orë, qoftë edhe për një psherëtimë. Në horizontin tim nuk ka më re të rënda. Ka vetëm një dritë të hollë, një fije shprese që më thotë: Ti je këtu. Ti je gjallë. Dhe ky zgjim, sa do i vonë, është pagëzimi yt i vërtetë. Unë nuk jam më roja e kështjellës së rërës; unë jam vetë deti, që pranon çdo valë, çdo humbje dhe çdo kthim, me të njëjtën qetësi hyjnore.
(129)
Mes rrënojave të kohës
Thonë se koha është si një mjek, si një lloj alkimisti që i kthen thonjtë e mprehtë të dhimbjes në pluhur të imët harrese. Por kjo është gënjeshtra më e bukur që kemi shpikur për të fjetur natën. Sepse koha nuk shëron; koha vetëm ndërton shtresa mbi plagën, siç ndërton deti sedimente mbi një anije të mbytur. Plaga mbetet aty, në fundin e errët të vetëdijes, duke u bërë pjesë e gjeografisë sonë të brendshme. A mundet vullkani të harrojë llavën vetëm sepse maja e tij është mbuluar me borë? Jo. Ai thjesht mëson të jetojë me zjarrin në gji. Ne presim "kohën e duhur" sikur të ishte një vizitor që troket në derë me një shportë plot mirësi. Por e vërteta është se koha është si një lumë që nuk kthehet pas për të parë nëse ne kemi mbetur në breg duke qarë. Nëse pret që stuhia të kalojë plotësisht për të hapur velat, mund të zbulosh se kur deti të jetë bërë pasqyrë, druri i anijes sate do të jetë kalbur nga lagështia e amullisë. Nuk ka asgjë më tragjike sesa një njeri që shërohet në një rrugë ku nuk ka mbetur më askush për ta parë duke ecur. Ne humbasim njerëz jo sepse nuk i deshëm, por sepse i lamë të prisnin në dhomën e pritjes së plagëve tona, ndërsa ne kërkonim një ilaç që nuk ekziston në asnjë farmaci të botës. Ne e kërkojmë mirësinë nesër, duke e vrarë mirësinë e sotme me thikën e indiferencës. Shiko lisin: ai nuk i kërkon falje stuhisë. Ai nuk pret që era të pushojë për të rritur degët. Ai e përdor forcën e erës për të forcuar rrënjët. Marinari i vërtetë nuk është ai që studion qetësinë e limanit, por ai që njeh gjuhën e egër të shkumës mbi dallgë. Dhimbja nuk është një armik që duhet mundur, është një lëndë e parë, një lloj lëngu jetësor që, nëse di ta distilosh, kthehet në dritë. Dallga nuk është pengesë, është mjeti i lëvizjes.
Plaga nuk është dobësi, është dritarja nga ku hyn urtësia. Perëndimi nuk është fundi, është premtimi i një agimi që kërkon guximin tënd për t'u zgjuar.
Nëse e mban anijen të lidhur në breg prej frikës se mos përmbytesh nga lotët e tu, ti tashmë je mbytur në mes të tokës së thatë. Nuk ka asgjë më të rrezikshme se një jetë e pa jetuar për shkak të një dhimbjeje që nuk pranojmë ta veshim si parzmorë. Mos prit që koha të të bëjë mirë. Bëhu ti koha! Bëhu ti momenti që thyen zinxhirin e pritjes. Shërimi nuk është zhdukja e shenjës, por momenti kur ti e prek atë shenjë dhe nuk dridhesh më, por buzëqesh sepse e di që mbijetove. Marinari nuk lutet për det të qetë; ai mpreh vullnetin e tij mbi mprehtësinë e dallgës. Dhe kur koha të vijë, nëse vjen, mos lejo që të të gjejë si një relike të pluhurosur të asaj që mund të ishe, por si një kapiten që, ndonëse me varka të thyera dhe velë të grisura, ka arritur të prekë horizontin që të tjerët guxuan vetëm ta ëndërronin nga bregu i sigurisë së vdekur. Sepse bregu, ai rrip i ngushtë rëre ku bota të thotë "prit", nuk është gjë tjetër veçse varri i dëshirave që nuk guxuan të lageshin. Ndoshta tragjedia më e madhe nuk është plaga që rrjedh, por mësimi me dhimbjen deri në atë pikë sa ajo bëhet lëkura jonë e dytë. Ne rrijmë ulur mbi gërmadhat e asaj që ishim, duke pritur që koha, ky tregtar i vjetër dhe i rremë, të na kthejë monedhat e humbura të gëzimit. Por koha nuk kthen asgjë; ajo vetëm tjetërson. Ajo e kthen kripën e lotit në kristal, dhe atë kristal e ngul thellë në retinën tonë, derisa e gjithë bota të na duket e thyer në mijëra thërrime trishtimi. Çfarë ndodh kur shërimi vjen në një qytet të braktisur? Imagjino një pemë që lulëzon në mes të një shkretëtire ku askush nuk kalon për t'ia ndier aromën. Ky është rreziku i madh i "pritjes së kohës së duhur". Ne kurojmë veten për një botë që ndërkohë ka pushuar së ekzistuari. Ai njeriu që na shkaktoi dhimbjen, ai që ishte busulla e dëshpërimit tonë, mund të jetë tretur në harresë, ndërsa ne jemi ende duke lustruar zinxhirët që na lidhin me figurën e tij. Ne vdesim pak e nga pak duke pritur të jemi "mirë" për të jetuar, pa kuptuar se të jetuarit është i vetmi ilaç që të bën mirë. Shpirti njerëzor është si një pyll pas zjarrit. Pemët e djegura qëndrojnë në këmbë si skelete të zeza, monumente të asaj që ishte dikur një gjelbërim i harlisur. Filozofia e vërtetë nuk qëndron në vajtimin e hirit, por në forcën e fshehur të farës që shpërthen nën tokën e përvëluar.
Rrufeja është trauma, goditja e papritur që ndan qiellin dhe tokën tonë më dysh.
Toka është durimi ynë, i cili shpesh kthehet në një burg prej balte.
Vesa është ajo mirësi e vogël, e përditshme, që ne e shkelim me këmbë sepse jemi të zënë duke parë horizontin për një "mirësi të madhe" që nuk vjen. Nëse anija jote po mbytet, a do të presësh që uji të bëhet i ngrohtë për t'u hedhur e për të notuar? Jo. Ti hidhesh në të ftohtin që të ngrin palcën, sepse vetëm në atë luftë me vdekjen zbulon se ke mushkëri që mund të mbajnë frymën më shumë se sa e kishe menduar. Marinari i aftë e di se dallga nuk është armiku; dallga është ritmi i vetë jetës. Pa dallgë, deti është thjesht një moçal i madh që kutërbon vdekje. Dhimbja është era që fryn në velat e vetëdijes. Pa të, do të mbeteshim përgjithmonë në cektësinë e kënaqësive banale. Por kujdes: mos e bëj dhimbjen shtëpinë tënde. Përdore si mjet lundrimi, por mos e hidh spirancën në mes të stuhisë. Ndoshta koha nuk shëron sepse nuk ka çfarë të shërojë. Ndoshta ne nuk jemi të thyer, por thjesht të rizbuluar. Si një skulpturë që del nga blloku i mermerit përmes goditjeve të daltës, edhe ne dalim në dritë përmes goditjeve të fatit. Çdo cifël që bie, çdo pjesë e jona që humbasim rrugës duke pritur, ishte thjesht tepricë. Kështu që, mos e prit mirësinë si një lëmoshë nga e ardhmja. Merre atë tani, me duart e përgjakura nga lufta me dallgët. Sepse në fund të udhëtimit, nuk do të pyetesh sa i shëruar je, por sa shumë ke guxuar të lundrosh me plagët e tua hapur. Shkëlqimi i vërtetë nuk vjen nga lëkura e lëmuar, por nga drita që del përmes të çarave të shpirtit tënd të bërë copë-copë. Lidhe veten pas timonit të vullnetit tënd. Deti është i egër, koha është mizore, por ti... ti je i vetmi që mund t'i japësh kuptim kësaj rrëmuje hyjnore.
(129)
Mes rrënojave të kohës
Thonë se koha është si një mjek, si një lloj alkimisti që i kthen thonjtë e mprehtë të dhimbjes në pluhur të imët harrese. Por kjo është gënjeshtra më e bukur që kemi shpikur për të fjetur natën. Sepse koha nuk shëron; koha vetëm ndërton shtresa mbi plagën, siç ndërton deti sedimente mbi një anije të mbytur. Plaga mbetet aty, në fundin e errët të vetëdijes, duke u bërë pjesë e gjeografisë sonë të brendshme. A mundet vullkani të harrojë llavën vetëm sepse maja e tij është mbuluar me borë? Jo. Ai thjesht mëson të jetojë me zjarrin në gji. Ne presim "kohën e duhur" sikur të ishte një vizitor që troket në derë me një shportë plot mirësi. Por e vërteta është se koha është si një lumë që nuk kthehet pas për të parë nëse ne kemi mbetur në breg duke qarë. Nëse pret që stuhia të kalojë plotësisht për të hapur velat, mund të zbulosh se kur deti të jetë bërë pasqyrë, druri i anijes sate do të jetë kalbur nga lagështia e amullisë. Nuk ka asgjë më tragjike sesa një njeri që shërohet në një rrugë ku nuk ka mbetur më askush për ta parë duke ecur. Ne humbasim njerëz jo sepse nuk i deshëm, por sepse i lamë të prisnin në dhomën e pritjes së plagëve tona, ndërsa ne kërkonim një ilaç që nuk ekziston në asnjë farmaci të botës. Ne e kërkojmë mirësinë nesër, duke e vrarë mirësinë e sotme me thikën e indiferencës. Shiko lisin: ai nuk i kërkon falje stuhisë. Ai nuk pret që era të pushojë për të rritur degët. Ai e përdor forcën e erës për të forcuar rrënjët. Marinari i vërtetë nuk është ai që studion qetësinë e limanit, por ai që njeh gjuhën e egër të shkumës mbi dallgë. Dhimbja nuk është një armik që duhet mundur, është një lëndë e parë, një lloj lëngu jetësor që, nëse di ta distilosh, kthehet në dritë. Dallga nuk është pengesë, është mjeti i lëvizjes.
Plaga nuk është dobësi, është dritarja nga ku hyn urtësia. Perëndimi nuk është fundi, është premtimi i një agimi që kërkon guximin tënd për t'u zgjuar.
Nëse e mban anijen të lidhur në breg prej frikës se mos përmbytesh nga lotët e tu, ti tashmë je mbytur në mes të tokës së thatë. Nuk ka asgjë më të rrezikshme se një jetë e pa jetuar për shkak të një dhimbjeje që nuk pranojmë ta veshim si parzmorë. Mos prit që koha të të bëjë mirë. Bëhu ti koha! Bëhu ti momenti që thyen zinxhirin e pritjes. Shërimi nuk është zhdukja e shenjës, por momenti kur ti e prek atë shenjë dhe nuk dridhesh më, por buzëqesh sepse e di që mbijetove. Marinari nuk lutet për det të qetë; ai mpreh vullnetin e tij mbi mprehtësinë e dallgës. Dhe kur koha të vijë, nëse vjen, mos lejo që të të gjejë si një relike të pluhurosur të asaj që mund të ishe, por si një kapiten që, ndonëse me varka të thyera dhe velë të grisura, ka arritur të prekë horizontin që të tjerët guxuan vetëm ta ëndërronin nga bregu i sigurisë së vdekur. Sepse bregu, ai rrip i ngushtë rëre ku bota të thotë "prit", nuk është gjë tjetër veçse varri i dëshirave që nuk guxuan të lageshin. Ndoshta tragjedia më e madhe nuk është plaga që rrjedh, por mësimi me dhimbjen deri në atë pikë sa ajo bëhet lëkura jonë e dytë. Ne rrijmë ulur mbi gërmadhat e asaj që ishim, duke pritur që koha, ky tregtar i vjetër dhe i rremë, të na kthejë monedhat e humbura të gëzimit. Por koha nuk kthen asgjë; ajo vetëm tjetërson. Ajo e kthen kripën e lotit në kristal, dhe atë kristal e ngul thellë në retinën tonë, derisa e gjithë bota të na duket e thyer në mijëra thërrime trishtimi. Çfarë ndodh kur shërimi vjen në një qytet të braktisur? Imagjino një pemë që lulëzon në mes të një shkretëtire ku askush nuk kalon për t'ia ndier aromën. Ky është rreziku i madh i "pritjes së kohës së duhur". Ne kurojmë veten për një botë që ndërkohë ka pushuar së ekzistuari. Ai njeriu që na shkaktoi dhimbjen, ai që ishte busulla e dëshpërimit tonë, mund të jetë tretur në harresë, ndërsa ne jemi ende duke lustruar zinxhirët që na lidhin me figurën e tij. Ne vdesim pak e nga pak duke pritur të jemi "mirë" për të jetuar, pa kuptuar se të jetuarit është i vetmi ilaç që të bën mirë. Shpirti njerëzor është si një pyll pas zjarrit. Pemët e djegura qëndrojnë në këmbë si skelete të zeza, monumente të asaj që ishte dikur një gjelbërim i harlisur. Filozofia e vërtetë nuk qëndron në vajtimin e hirit, por në forcën e fshehur të farës që shpërthen nën tokën e përvëluar.
Rrufeja është trauma, goditja e papritur që ndan qiellin dhe tokën tonë më dysh.
Toka është durimi ynë, i cili shpesh kthehet në një burg prej balte.
Vesa është ajo mirësi e vogël, e përditshme, që ne e shkelim me këmbë sepse jemi të zënë duke parë horizontin për një "mirësi të madhe" që nuk vjen. Nëse anija jote po mbytet, a do të presësh që uji të bëhet i ngrohtë për t'u hedhur e për të notuar? Jo. Ti hidhesh në të ftohtin që të ngrin palcën, sepse vetëm në atë luftë me vdekjen zbulon se ke mushkëri që mund të mbajnë frymën më shumë se sa e kishe menduar. Marinari i aftë e di se dallga nuk është armiku; dallga është ritmi i vetë jetës. Pa dallgë, deti është thjesht një moçal i madh që kutërbon vdekje. Dhimbja është era që fryn në velat e vetëdijes. Pa të, do të mbeteshim përgjithmonë në cektësinë e kënaqësive banale. Por kujdes: mos e bëj dhimbjen shtëpinë tënde. Përdore si mjet lundrimi, por mos e hidh spirancën në mes të stuhisë. Ndoshta koha nuk shëron sepse nuk ka çfarë të shërojë. Ndoshta ne nuk jemi të thyer, por thjesht të rizbuluar. Si një skulpturë që del nga blloku i mermerit përmes goditjeve të daltës, edhe ne dalim në dritë përmes goditjeve të fatit. Çdo cifël që bie, çdo pjesë e jona që humbasim rrugës duke pritur, ishte thjesht tepricë. Kështu që, mos e prit mirësinë si një lëmoshë nga e ardhmja. Merre atë tani, me duart e përgjakura nga lufta me dallgët. Sepse në fund të udhëtimit, nuk do të pyetesh sa i shëruar je, por sa shumë ke guxuar të lundrosh me plagët e tua hapur. Shkëlqimi i vërtetë nuk vjen nga lëkura e lëmuar, por nga drita që del përmes të çarave të shpirtit tënd të bërë copë-copë. Lidhe veten pas timonit të vullnetit tënd. Deti është i egër, koha është mizore, por ti... ti je i vetmi që mund t'i japësh kuptim kësaj rrëmuje hyjnore.
(130)
Egoja dhe Shpirti
Këtu fillon përplasja e vërtetë, aty ku nuk ka dëshmitarë, në teatrin e errët të qenies sonë, ku Egoja dhe Shpirti ulen përballë njëri-tjetrit si dy të huaj që ndajnë të njëjtën shtëpi të rrënuar.
Egoja flet e para, me zërin e mprehtë si tehu i një thike që pret mermerin. Ajo ecën nëpër dhomat e kujtesës, duke prekur çdo shenjë, çdo gërvishtje, çdo plagë që koha nuk e mbylli dot.
"Shikoje veten," pëshpërit ajo me një lloj triumfi të hidhur. "Ti je thjesht një përmbledhje dështimesh. Je marinari që humbi anijen duke pritur një qetësi që nuk erdhi kurrë. Pse kërkon të lundrosh ende? Pse kërkon mirësi në një det që të ka dhënë vetëm kripë dhe ftohtësi? Mbrohu! Ndërto mure! Plaga jote është e vetmja gjë që të ka mbetur besnike. Mos e lësho, sepse pa të, ti nuk je askushi. Ti je dhimbja jote."
Shpirti rri ulur në cepin më të ndriçuar të kësaj errësire. Ai nuk ka zë, ai ka rezonancë. Ai nuk flet me fjalë, por me rrahjet e një krahne që kërkon lartësinë.
"Ti po numëron vrimat në velat e mia," i përgjigjet ai Egos, me një qetësi që të kall datën. "Por ti harron se përmes atyre vrimave unë shoh yjet. Ti kërkon mure që të mos lëndohesh, por muret që ndërton për të mbajtur jashtë dhimbjen, janë të njëjtat mure që mbajnë brenda vetminë tënde. Ti thua se unë jam dhimbja ime? Jo. Unë jam ai që po e vështron dhimbjen. Unë jam hapësira ku dhimbja vallëzon, por nuk mund të zërë rrënjë."
Egoja nxjerr një pasqyrë të thyer dhe ia vë Shpirtit përpara. "Shih si të kanë trajtuar! Shiko si të lanë vetëm në mes të dallgëve ndërsa ti prisje shërimin. Ata që të shkaktuan këtë gjakderdhje shpirtërore tani janë në porte të tjera, duke qeshur. E ti? Ti je ende këtu, duke u lutur për një mirësi që është thjesht një mirazh në shkretëtirën e kohës."
Shpirti buzëqesh, një buzëqeshje që ngjan me dritën e parë të agimit mbi një fushëbetejë.
"Ego, ti e mat botën me 'marrje' dhe 'dhënie'. Ti mendon se nëse unë humba dikë apo diçka, unë jam më i vogël. Por unë jam si oqeani: mund të marrësh një kovë me ujë prej meje, mund të hedhësh helmin tënd në mua, por unë mbetem i pamatshëm. Ata që ikën, ikën sepse nuk mund të përballonin thellësinë time. Plaga që ti e quan 'shkatërrim', unë e quaj 'çlirim'. Ishte thyerja e guaskës sate të ngurtë që më lejoi mua të merrja frymë." Egoja ngrin, e trembur nga kjo liri që nuk e kupton dot. "Po koha? Po vitet e humbura duke pritur? Po njeriu që humbëm ndërsa kërkonim veten? A nuk ka rëndësi kjo humbje?"
Shpirti ngrihet në këmbë, dhe tani figura e tij mbush gjithë horizontin e brendshëm.
"Asnjë sekondë nuk është e humbur nëse ajo të solli në këtë dialog. Ti kërkon marinarin e aftë që lufton me dallgët? Ai marinar je TI, Ego, kur kupton se nuk ke nevojë të fitosh mbi detin, por të bëhesh një me të. Dhimbja nuk është një ndëshkim, është një mënyrë për t'u rritur. Mirësia nuk është diçka që vjen nga jashtë si një paketë postare; është ajo që mbetet kur ti pushon së kërkuari llogari nga jeta." Koha nuk të shëron, Ego. Koha thjesht të jep hapësirë që të mësosh se ti nuk je anija, as dallga, as plaga. Ti je ai që i jep kuptim të gjithave.
Në fund të këtij monologu të dyfishtë, Egoja ulet në gjunjë. Jo nga dorëzimi, por nga mahnitja. Ajo kupton se të prurit e plagës si dekoratë është po aq e kotë sa ta fshehësh atë me turp.
Egoja, do të vazhdojë të ketë frikë nga përmbytja.
Shpirti, do të vazhdojë të këndojë në mes të stuhisë.
Dhe ky është sekreti i madh i marinarit të aftë: ai lundron me frikën e Egos në njërën dorë dhe me besimin e Shpirtit në tjetrën. Ai nuk pret që deti të qetësohet, sepse e di që qetësia e vërtetë nuk gjendet në mungesën e dallgëve, por në qendrën e stuhisë, aty ku Shpirti qëndron i palëkundur, duke pritur që Egoja të pushojë së qari për atë që humbi, që të mund të shohë më mbasi atë që ka fituar: përjetësinë e momentit Tani.
Testamenti i fundit i Marinarit
Unë, që u mbyta mijëra herë në pellgun e lotëve të mi dhe rilinda po aq herë nga hiri i Egos sime, po i lë këto rreshta jo si udhëzues, por si një pasqyrë të thyer ku mund të shihni plotësinë tuaj. Kur dallga e dhimbjes të rritet aq shumë sa të mbulojë diellin e shpresës suaj, kujtoni këtë: Asnjë det nuk është më i madh se njeriu që pranon të laget prej tij.
Mos i fshihni plagët tuaja nën petkat e krenarisë së rreme. Një trup pa shenja është një libër me faqe të bardha që nuk ka treguar asgjë. Plaga nuk është dështim i shërimit; ajo është arkitektura e mbijetesës. Kur t’ju thonë se koha shëron, buzëqeshni me dhembshuri, sepse ju e dini të vërtetën: Koha nuk shëron, ajo thjesht zgjeron horizontin që ju të shihni se plaga juaj është vetëm një pikë në pafundësinë e qenies suaj.
Gjithçka që prisni nga e ardhmja-mirësinë, paqen, faljen-është tashmë e ngrirë brenda jush, duke pritur zjarrin e veprimit tuaj për t'u shkrirë. Prandaj, mos prit kohën e duhur. Koha nuk është kurrë e duhur; ajo është thjesht "tani". Kush pret qetësinë për të lundruar, do të vdesë në breg duke parë anijet e të tjerëve që bëhen yje në horizont.
Nëse rrugës humbe dikë ndërsa kërkoje ilaçin për dhimbjen tënde, mos e mallko vetminë. Disa njerëz janë si brigjet: të bukur për t'u parë, por të pamundur për t'u marrë me vete në mes të oqeanit. Ata shërbyen për të të dhënë shtysën e parë drejt thellësisë. Falini ata, jo sepse e meritojnë faljen, por sepse shpirti juaj meriton të lundrojë pa peshën e rëndë të ankorave të vjetra.
Kur Egoja t’ju thotë: "Ti po mbytesh," lëreni Shpirtin të përgjigjet: "Jo, unë po mësohem të marr frymë nën ujë." Ky është arti suprem: të jesh i thyer, por i tërë; të jesh i plagosur, por i bukur; të jesh i vetëm, por në unitet me gjithçka. Mos kërkoni porte të sigurta. Siguria është thjesht një iluzion që Egoja shpik për të fjetur e qetë. Marinari i vërtetë e di se porti i vetëm që vlen është vetë procesi i lundrimit. Dhe kur koha të vijë për të mbyllur sytë, mos lejoni që pendimi juaj të jetë për stuhitë që kaluat, por për ato që u frikësuat t'i sfidonit. Lidheni veten pas shtyllës së vullnetit tuaj. Le të grisen velat, le të kërcasë druri i vjetër i anijes, le të shkumëzojë deti nga zemërimi. Për sa kohë që brenda jush rreh një zemër që guxon të ndiejë, ju nuk jeni të mundur. Ju jeni Koha. Ju jeni Deti. Ju jeni Mirësia që po prisnit.
Këtu është epitafi, i gdhendur në imagjinatën e kohës, si një vulë e fundit mbi këtë udhëtim shpirtëror:
"Këtu pushon ai që nuk priti qetësinë për të lundruar, por e bëri stuhinë rrugën e tij drejt dritës.
I thyer nga dallgët, por i tërë në vullnet, ai nuk e mundi detin-ai u bë vetë Deti.
Shenjat e tij nuk janë plagë, por harta e një lirie që koha nuk mundi ta shëronte, sepse ishte e përjetshme."
(131)
Të gjithë e dimë se në kaosin e madh të ekzistencës, aty ku horizonti puth pluhurin e harresës, një lumë i pashtershëm shpirtërash rrjedh pa pushim. Erdhën dhe ikën shumë, si dallgët që rrahin bregun vetëm për t’u tërhequr përsëri në barkun e kaltër të oqeanit, dhe shumë të tjerë do të vijnë e do të ikin, të udhëhequr nga e njëjta etje e pashuar. Secili prej tyre mbërriti me një hartë të grisur në dorë, duke kërkuar një kopsht që nuk e kishin mbjellë kurrë. E donin atë kur erdhën, por dashuria e tyre ishte një grusht i mbyllur, një kërkesë për të mbushur zbrazëtirën e vetmisë së tyre. Secili dëshironte të merrte atë që donte, si bletët që shkojnë te lulja jo për ta adhuruar ngjyrën e saj, por për t’i vjedhur nektarin. E secili iku duke marrë atë për të cilën erdhi, një thërrime sigurie, një çast ngrohtësie, apo një pasqyrim të rremë të vetvetes. Por në fund, kur hapat e tyre u tretën në pluhur, kuptuan se nuk kishin ardhur sepse atë e donin si qenie, por sepse diçka donin prej tij. Ai ishte thjesht një stacion, një burrë i vetmuar në mes të shkretëtirës, ku ata mund të pinin ujë përpara se të vazhdonin rrugën e tyre të verbër. Ai u dha të gjithëve atë gjë që ata dëshironin. U dha hije kur dielli i digjte, u dha fjalë kur mendja e tyre ishte në kaos. Por askujt nuk i dha atë gjë që ai vërtet donte të jepte, thelbin e tij të paprekshëm, sepse secili erdhi i blinduar me dëshirat e veta, i paaftë për të hapur duart e për të pranuar dhuratën e madhe të të qenit thjesht prani. Ata ishin si anijet që kërkojnë limanin vetëm për t'i ikur stuhisë, pa e pyetur kurrë tokën se çfarë fsheh nën rrënjët e saj. Të gjithë erdhën dhe ikën të varfër, me duart plot me gjëra që vdesin dhe me shpirtin e uritur për përjetësi. Ndërsa ai, në atë paanësi të paqtë që mbeti pas tyre, u pasurua në mënyra që logjika njerëzore nuk mund t’i rrokë. Nuk u pasurua duke marrë prej tyre, sepse ata nuk kishin asgjë për t’i dhënë përveç nevojës së tyre. Ai u pasurua duke dhënë, duke u bërë si qielli që nuk bëhet më i vogël pse u fal dritë yjeve. Nuk fitoi asgjë materiale, por fitoi peshën e njohjes. Nuk shijoi frutat e marrëdhënieve të tyre, por mësoi anatominë e shpirtit njerëzor, thurjen e dhimbjes dhe qëndisjen e egoizmit. Në atë vetmi të mbushur me jehona, ai u bë mësues i vetvetes, duke skalitur në gurin e durimit skulpturën e qetësisë. Ai u shndërrua në nxënës të të gjithëve, duke lexuar në sytë e tyre historitë që ata nuk guxonin t'i thoshin, duke kuptuar se çdo ikje ishte një mësim mbi lirinë dhe çdo ardhje një sprovë për dashurinë e pakushtëzuar. Ai mbeti aty, si një mal që vëzhgon retë që kalojnë, i palëkundur, i pasur me hirin e atyre që nuk kërkojnë më asgjë, sepse kanë kuptuar se e tëra gjendet në aktin e thjeshtë të të qenit aty, i hapur, si një libër që shkruhet nga duart e botës.
(132)
REALITETI I JETËS
Vjen një kohë kur edhe pema më e fuqishme fillon të fishket - degët e saj nuk janë më aq të forta, gjethet e saj nuk janë më aq të gjelbra. Zogjtë që dikur fshiheshin në hijen e saj fluturojnë larg, dhe stuhitë që dikur i përballonte me lehtësi, tani lënë gjurmë të përhershme.
Ashtu si ajo pemë, edhe ne kalojmë nëpër stinë.
Nuk do të jemi gjithmonë në kulmin tonë.
Nuk do të jemi gjithmonë të admiruar apo të ndjekur.
Nuk do të jemi gjithmonë vendimmarrësit, udhëheqësit apo zëri më i fortë në dhomë.
Ndaj, ndërkohë që kemi ende forcë, ndikim dhe frymë - le të ecim me përulësi.
Le t'i trajtojmë njerëzit me mirësi, jo me mburrje.
Sepse një ditë, kur stina të ndryshojë, jeta do të na kujtojë se ajo që dhamë është ajo që do të na kthehet. Mbill nder tani, dhe do të korrësh hir më vonë. Sepse koha është një lumë që nuk kthehet mbrapsht, dhe çdo rrëpirë që kalojmë na kujton se asgjë materiale nuk është e përjetshme. Kur lëkura jonë të rrudhet si lëvorja e asaj peme të vjetër dhe hapat tanë të rëndohen nga pesha e viteve, nuk do të kenë rëndësi titujt që mbajtëm apo pasuria që grumbulluam. Në atë muzg të jetës, e vetmja gjë që do të na ngrohë shpirtin do të jetë jehona e mirësisë që kemi lënë pas. Mos harro: Dora që sot është e fortë për të goditur tryezën, nesër mund të jetë ajo që dridhet duke kërkuar një tjetër dorë për t'u mbajtur. Kujto: Zëri që sot urdhëron me mendjemadhësi, nesër mund të jetë një pëshpërimë që kërkon një fjalë ngushëlluese.
Kur stuhitë e moshës të thyejnë degët tona të fundit, ata që do të qëndrojnë pranë nesh nuk do të jenë ata që u trembën nga fuqia jonë, por ata që u prekën nga dashuria jonë. Askush nuk e mban mend sa i lartë ishte lisi, por të gjithë kujtojnë sa e ëmbël ishte hija e tij kur dielli digjte mbi kokë. Le të mos presim derisa të jemi të pafuqishëm për t'u bërë të mirë. Le të mos presim derisa të jemi të vetmuar për t'u bërë njerëzorë. Bëhu strehë sot, që të gjesh strehë nesër. Mbill farat e durimit tek ata që gabojnë, farat e bujarisë tek ata që s'kanë, dhe farat e faljes tek ata që të lëndojnë. Sepse në fund të udhëtimit, kur gjethet tona të bien dhe të bëhen një me tokën, i vetmi frut që do të mbetet gjallë është njerëzillëku.
"Kur koha t’i zbardhë flokët si dëborë,
Dhe hapi të rëndohet mbi këtë tokë,
S’do vlejë asgjë që mbajte fort në dorë,
Por vetëm dashuria që mbolle ndër shokë."
(133)
Sekondat e jetës
Ne kalojmë nëpër ditët tona sikur koha na ka borxh.
Sikur njerëzit do të qëndrojnë përgjithmonë.
Sikur mundësitë do të na presin ndërkohë që ne vazhdojmë të themi "nesër".
Por jeta nuk funksionon kështu.
Jeta është e brishtë dhe mund të përmbyset në një sekondë.
Momentet nëpër të cilat nxitoni tani janë momentet që do të dëshironit t’i mbanit më fort më vonë.
Zërat që shpërfillni sot janë jehonat që do të digjeni t’i dëgjoni sërish një ditë.
Ne harrojmë sa shpejt çdo gjë mund të ndryshojë,
sa shpejt bekimet mund të zhduken,
sa lehtë mund të humbasim
atë që me lehtësi supozuam se do të ishte gjithmonë e jona.
Sot
Zgjohu.
Shiko rreth teje.
Ndjeje çdo gjë.
Vlerësoje këdo.
Le të na zgjojë jeta
përpara se sytë tanë të mbyllen përgjithmonë.
Ne ecim mbi këtë tokë me hapin e rëndë të dikujt që beson se zotëron horizontin, duke harruar se jemi thjesht vizitorë të përkohshëm në kopshtin e kohës. Jetojmë me dorën e shtrirë drejt të ardhmes, sikur "e nesërmja" të ishte një kontratë e nënshkruar me yjet, një premtim i pashkelshëm që na detyrohet frymëmarrje. Por koha nuk është borxhlie; ajo është një lumë që nuk kthehet mbrapsht për të mbledhur gurët që ne nuk patëm guximin t’i preknim.
Sa shpesh i lëmë bisedat përgjysmë, duke menduar se zëri i tjetrit do të jetë aty, si rrahja e pandryshueshme e detit mbi breg? Ne i kalojmë ditët duke vrapuar pas hijeve të mëdha, ndërkohë që shkelim mbi lulet e vogla të mirënjohjes që rriten në pragun tonë. Jeta nuk është një mal i palëkundur; ajo është më shumë si vesa e mëngjesit mbi një petale trëndafili - e shkëlqyeshme, e përsosur, por e gatshme të avullojë me puthjen e parë të një dielli të pamëshirshëm.
Rastësitë dhe njerëzit nuk janë monumente mermeri; ata janë frymë. Një ditë, ai zhurmim i zakonshëm i shtëpisë, ajo e qeshur që sot të duket e përsëritur, apo ai shikim që e shpërfill mbi ekranin e telefonit, do të shndërrohen në thesare të paarritshme. Do të vijë një çast kur do të jepje gjithë pasurinë e botës vetëm për të dëgjuar edhe një herë trokitjen e thjeshtë të një hapi në korridor, apo për të ndjerë erën e kafesë me dikë që tani është bërë pjesë e erës dhe e harresës.
Ne supozojmë se bekimet tona janë të gdhendura në gur, por ato janë të shkruara në rërë. Një valë e papritur e fatit, një kthesë e vogël e rrugës, dhe gjithçka që quanim "e jona" shpërbëhet, duke na lënë duart bosh dhe zemrën plot me "sikur".
Prandaj, zgjohu. Jo thjesht duke hapur qepallat, por duke hapur shpirtin. Ndjeje peshën e ajrit në mushkëri, shijoje ngjyrën e qiellit sikur të ishte hera e parë që e sheh, dhe preki duart e atyre që do sikur të ishin prej porcelani të çmuar. Mos prit që jeta të të shkundë me dhimbje për të të kujtuar se je gjallë. Gjeje mrekullinë te e zakonshmja, te e thjeshta, te e tanishmja.
Përpara se muzgu i madh të bjerë dhe perdet e dritës të mbyllen, mëso të jesh falënderues për këtë sekondë, sepse kjo sekondë është e vetmja gjë që vërtet zotëron. Gjithçka tjetër është vetëm një huadhënie nga përjetësia.
(134)
Letër
I dashur udhëtar i kësaj kohe të shkurtër,
Të shkruaj sot, ndërsa dielli po thyhet mbi horizont si një kokërr shege e pjekur, duke lënë pas lëngun e tij të artë mbi retë që po ftohen. Të shkruaj sepse të pashë tek nxitonit. Të pashë tek ecje me kokën ulur, duke numëruar hapat e tu sikur të ishin monedha të panumërta në një arkë që nuk zbrazet kurrë. Por më lejo të të pëshpërit një të vërtetë që e di vetëm era: arka jote ka një vrimë në fund, dhe çdo sekondë që ti nuk e sheh, po bie në humnerën e harresës. Ne jetojmë me arrogancën e lisave shekullorë, duke besuar se rrënjët tona kanë kapur bërthamën e botës dhe se asnjë stuhi nuk mund të na përkulë. Ne i premtojmë dashurisë "nesër", i premtojmë faljes "javën tjetër", dhe mirënjohjen e mbyllim në sirtarë si të ishte një xhaketë apo një fustan i shtrenjtë që pritet të vishet vetëm në festa. Por harrojmë se jemi thjesht si ato fijet e barit që dridhen në buzë të lumit; mjafton një rritje e papritur e prurjeve, një rrymë më e fortë e fatit, dhe gjithçka që supozuam se ishte e jona, bëhet pjesë e rrjedhës. Shikoje pemën përballë dritares tënde. Ajo nuk nxiton për të lulëzuar, por as nuk e shtyn çeljen e petaleve për kur të ketë kohë. Ajo e di se koha e saj është tani. Po njerëzit që ke pranë? Ata janë peizazhe të gjalla, por ne shpesh i shohim si mure të palëkundur të shtëpisë sonë. Gabojmë. Ata janë si mjegulla mbi luginë -të pranishëm, magjikë, por gati për t'u tretur sapo rrezja e parë e një ndryshimi të madh t'i prekë. Zërat e tyre, që sot të duken si zhurmë e zakonshme sfondi, janë në fakt këngë zogjsh shtegtarë. Shijoje cicërimën e tyre sot, sepse kur vjeshta e jetës të vijë, heshtja që do të mbetet do të jetë më e rëndë se gjithë gurët e maleve.
Sa shpejt mund të vyshket një bekim? Sa shpejt mund të thahet një burim që mendonim se do të na e shuante etjen përgjithmonë? Jeta nuk na ka borxh asnjë muzg më shumë se ky që po shohim. Çdo frymëmarrje është një dhuratë e vjedhur nga përjetësia, një shkëndijë që shfaqet në errësirë dhe fiket pa lënë gjurmë nëse nuk e ushqejmë me zjarrin e vëmendjes sonë.
Të lutem, ndalo. Hiqi këpucët e rënda të ambicies dhe nxitimit. Ndjeje tokën e lagur nën këmbë, dëgjo rrahjet e zemrës tënde që rreh si një çekan i vogël mbi kudhën e kohës. Shikoje njeriun që ke përballë në sy, jo si një pasqyrë të nevojave të tua, por si një yll që po digjet vetëm për ty në këtë moment të vetëm.
Mos prit që stuhia të të thyejë degët që të mësosh vlerën e lëngut që rrjedh nëpër to. Mos prit që dimri të të ngrijë sytë që të kuptosh se sa e bukur ishte jeshilja e verës që shpërfille. Zgjohu tani, ndërsa gjaku yt është ende një lumë i ngrohtë dhe jo një pellg i ngrirë.
Para se nata e madhe të bjerë mbi botën tonë të vogël, para se qepallat të rëndohen si dyer bronzi që nuk hapen më, jeto. Jo thjesht të ekzistosh, por lulëzosh me të gjithë dhimbjen dhe bukurinë e të qenit i brishtë. Sepse në fund, nuk do të mbajmë mend rrugët që bëmë, por lulet që prekëm dhe dorën që shtrënguam ndërsa drita po fikej.
(135)
Shpirtit të çliruar
Gjatë gjithë ekzistencës sime, unë nuk kam jetuar; unë thjesht kam mbijetuar brenda mureve të padukshme të një burgu që e ndërtova vetë, tullë pas tulle, me ankth. E kam kaluar tërë jetën time me frikë. Jo atë frikën instinktive që të mbron nga rreziku i menjëhershëm, por një frikë kronike, gërryese, që u bë mishi dhe gjaku im.
Kam qenë peng i mundësive. Kam jetuar në një të ardhme që nuk erdhi kurrë, duke u dridhur nga hijet e asaj që mund të ndodhte. Sa net kam kaluar duke analizuar skenarët më të errët? Kam pasur frikë nga e mundshmja dhe, në mënyrë absurde, edhe nga e pamundshmja. Me vite të tëra frymëmarrjeje të cunguar, duke pritur goditjen e radhës nga fati, ndërkohë që goditjen më të madhe po ia jepja vetes duke mos guxuar të isha i lirë.
Kur akrepat shënonin orën 2 të mëngjesit, bota binte në qetësi, por brenda meje niste zhurma shurdhuese. Në atë orë të mallkuar, ku errësira është më e dendur, sytë e mi refuzonin të mbylleshin. Gjumi nuk vinte, sepse vigjilenca ndaj "rrezikut" imagjinar ishte bërë detyra ime e vetme. Atje, në vetminë e asaj dhome, kuptova një të vërtetë brutale: Frika nuk është reagim ndaj jetës, frika është refuzim i jetës.
Ne mendojmë se armiqtë tanë janë njerëzit, varfëria, dështimi apo vdekja. Sa gabohemi!
"Asıl düşman bu" - ky është armiku i vërtetë: ky mekanizëm vetëshkatërrues që na mban të gozhduar pas sigurisë së rreme. Frika është një parazit që ushqehet me ëndrrat tona derisa na lë vetëm lëvozhgën e asaj që mund të ishim. Ajo na bind se krevati, ai vend ku rrimë mbledhur kruspull, është streha jonë, kur në fakt është varri i ambicieve tona.
Por sonte, diçka u thye. Ose mbase, diçka u ngjit. Kuptova se dhimbja e të qëndruarit në vend është më e madhe se dhimbja e të ecurit drejt së panjohurës. E kuptova se njeriu nuk vdes kur i ndalet zemra, por vdes çdo ditë që lejon frikën të marrë vendimet e tij. "Nuk është vdekja ajo që duhet të kemi frikë, por fakti që nuk kemi filluar kurrë të jetojmë vërtet."
Prandaj, u ngrita. Nuk ishte thjesht një lëvizje fizike, ishte një akt rebelimi kundër katër dekadave nënshtrim. Prandaj dil nga ai krevat! Mos lejo që çarçafët e ftohtë të ankthit të bëhen qefini yt. Dil në dritë, edhe nëse drita të djeg sytë. Pranoje pasigurinë si të vetmen partnere besnike të jetës. Sepse në fund të ditës, gjithçka që kemi pasur frikë ishte vetëm një hije, dhe hijet zhduken sapo ne vendosim të ndezim dritën tonë të brendshme.
(136)
" Të tallesh apo të urrehesh nga idiotët është çmimi që paguan që nuk je një prej tyre."
Kur refuzon të bëhesh pjesë e "tufës" apo të pranosh absurditetin si normë, ti krijon një pasqyrë ku të tjerët shohin mangësitë e tyre. Urrejtja e tyre nuk është domosdoshmërisht personale; është një reaksion mbrojtës ndaj dikujt që guxon të mendojë ndryshe.
Të jesh vetvetja në një botë që kërkon uniformitet ka një faturë, dhe kjo faturë shpesh vjen në formën e kritikave të pabaza.
Nëse do të pranoheshe dhe do të duheshe nga të gjithë (përfshirë ata me vlera të dyshimta apo gjykim të cunguar), kjo do të thoshte se ti je mjaftueshëm i ngjashëm me ta sa për të mos i shqetësuar.
Urrejtja e tyre shërben si një lloj "busulle". Nëse njerëzit që nuk kanë parime të pëlqejnë, duhet të shqetësohesh për veten. Nëse të urrejnë, do të thotë se po bën diçka të drejtë.
Të mos jesh "një prej tyre" do të thotë të kesh braktisur komoditetin e të qenit i rëndomtë. Ti paguan me izolim të përkohshëm ose me thashetheme, por fiton lirinë për të mos u zvarritur në nivelin e debateve pa vlerë.
Urrejtja e të paaftëve nuk është shenjë e dështimit tënd, por vula e suksesit tënd për të mbetur imun ndaj injorancës kolektive. Eshtë taksa që paguan intelekti mbi krahët e mediokritetit.
(137)
Kundërshtar i denjë është ai që e mbron bindjen e tij me argumente, ndërsa kundërshtar i poshtër është ai që pretendon se e mbron bindjen e tij duke stigmatizuar bindjen e të tjerëve.
Një kundërshtar i denjë e konsideron debatin si një përballje idesh, jo personash. Ai nuk ka frikë nga e vërteta dhe, për rrjedhojë, mbështetet te logjika dhe faktet. Ai ndërton një kështjellë me prova, arsye dhe analiza.
Duke respektuar inteligjencën e tjetrit, ai detyron edhe tjetrin të rritet intelektualisht.
Ky lloj kundërshtari të ndihmon të pikasësh dobësitë e tua. Ai është "armiku" që të bën më të mençur, sepse të sfidon të mendosh më thellë.
Kur njeriu nuk ka fuqi mendore për të mbrojtur pozicionin e vet, ai kalon në sulm personal. Stigmatizimi është "arma e të pafuqishmit". Ky lloj kundërshtari sulmon karakterin (Ad Hominem). Në vend që të rrëzojë idenë, ai tenton të njollosë njeriun që e thotë atë.
Ai përdor epitete, paragjykime dhe terma denigruese për ta bërë bindjen e tjetrit të duket "e rrezikshme" ose "e turpshme", pa shpjeguar asnjëherë pse.
Qëllimi i tij nuk është drita (e vërteta), por zhurma (fitorja me çdo kusht). Ai nuk kërkon bindjen e mendjes, por heshtjen e tjetrit përmes frikës nga gjykimi shoqëror.
Në një shoqëri të shëndetshme, kundërshtari i denjë është bashkëpunëtor në kërkimin e të vërtetës, edhe pse ecën në një rrugë tjetër. Ndërsa kundërshtari i poshtër është shkatërrues i komunikimit; ai e kthen dialogun në luftë balte.
Ndershmëria e një debati nuk qëndron te rezultati, por te procesi. Të mbrosh bindjen tënde me argumente është dinjitet; të sulmosh tjetrin sepse mendon ndryshe është kapitulim moral.
(138)
Dil nga kafazi i hipokrizisë
Në jetë, asgjë nuk është më e pështirë sesa një njeri që bën moral me zë të lartë, ndërkohë që ndërgjegjen e ka të mbytur në llum. Këta janë "mjeshtrit e kamuflimit", njerëzit që buzëqeshin me mirësi në publik, por që pas shpine thurin thurje intrigash me një saktësi kirurgjikale.
Nuk ka asgjë më ironike sesa të dëgjosh një predikim mbi ndershmërinë nga dikush që jeton me mashtrim. Këta individë e përdorin moralin jo si udhërrëfyes, por si mjet mbrojtës. Duke u shfaqur si "të moralshëm", ata krijojnë një mburojë që i mbron nga dyshimet, ndërkohë që në fshehtësi ushtrojnë veset më të ulëta. Është një lojë e dyfishtë ku publiku duhet të adhurojë shenjtorin, ndërsa realiteti ushqen demonin.
Mburrja e tyre për "aftësitë" në biznes apo për fitimin e parave është kulmi i paturpësisë. Nuk ka aftësi në intrigë; ka vetëm mungesë karakteri. Të pasurohesh duke shkelur mbi dinjitetin e tjetrit, duke mashtruar dhe duke përdorur pusi pas shpine, nuk quhet sukses por vjedhje me dorashka të bardha. Pasuria e tyre nuk ka erë djerse, por erë tradhtie.
Edhe pse shfaqen si figura të fuqishme dhe të palëkundura, në fakt ata janë njerëzit më frikacakë që mund të ekzistojnë. Ata kanë tmerr nga e vërteta. Ata e ulin kokën dhe bëhen tapet për këdo që u shërben interesave të tyre.
Këtyre u mungon shtylla kurrizore. Nuk e thonë kurrë të drejtën nëse ajo rrezikon privilegjet e tyre.
Ata kanë frika nga vetmia. Tmerri i tyre më i madh është të mbeten pa përkrahje, sepse e dinë mirë që pa pushtetin dhe paratë e vjedhura, nuk janë asgjë. Një njeri që nuk guxon të thotë atë që mendon si të drejtë dhe të jetë ai që është, nuk është një njeri i lirë, por një skllav i interesit të vet.
Këta njerëz mund të fitojnë beteja të vogla, mund të mbushin xhepat dhe mund të marrin duartrokitje të rreme nëpër salla e tavolina. Por, në fund të ditës, ata mbeten pengje të maskës së tyre. E vërteta ka një veti të çuditshme: ajo gjithmonë gjen një plasaritje për të dalë në dritë. Nuk ka asgjë më të mjerë sesa të vdesësh si një i panjohur për veten tënde, duke u fshehur pas një imazhi që nuk e ke poseduar kurrë. Të jesh "dikush" në sytë e botës, por "askush" në sytë e pasqyrës, është dështimi më i madh njerëzor.
(139)
Çakmaku pa gaz
Ulem çdo mbrëmje në këtë stol të vjetër, ku druri i kalbur duket se është i vetmi që pranon të mbajë peshën e thërrmijave të mia. Jashtë, bota vazhdon të vrapojë me atë ritmin e saj histerik, të zhurmshëm, plot drita që verbojnë. I shoh njerëzit që kalojnë dhe e di se çfarë kërkojnë: kërkojnë shkëndijën. Kërkojnë atë zjarrin që të ngroh duart, që të ndez cigaren e fitores, që të ndriçon rrugën kur errësira bëhet e dendur.
Unë isha ai zjarr.
Mbaj në dorë një çakmak të vjetër metali, të gërvishtur, të cilit i ka dalë boja anash. E rrotulloj me gishta, ashtu siç rrotulloja dikur fatet e njerëzve, kompanitë, mbrëmjet ku e qeshura ime ishte melodia kryesore. Dikur, unë isha ky çakmak kur ishte i ri, i praruar në ar, i rëndë në xhep dhe i gatshëm për të nxjerrë flakën në komandën e parë. Kur kisha "gaz" - kur kisha para, kur kisha atë bukurinë arrogante të rinisë, kur pozita ime i bënte të tjerët të maksimizonin vlerën e çdo fjale që thosha, të gjithë donin të më mbanin pranë. Isha i rëndësishëm, jo sepse isha unë, por sepse isha i dobishëm.
Njeriu nuk dashuron dritën; ai dashuron faktin që drita e lejon të shohë rrugën e tij. Kur drita fiket, njeriu nuk mbetet në errësirë për ta falënderuar llambën, por nis e mallkon natën.
Edhe ajo... ajo që unë e quaja "porti im". E mbaj mend se si sytë e saj shkëlqenin kur unë ndizja flakën e parë të mbrëmjes. Ajo më shihte si një titan, si një burim të pashtershëm energjie dhe sigurie. Për të, unë nuk isha thjesht një burrë, isha një mjet që ndriçonte botën e saj, që i jepte ngrohtësi luksit dhe kuptim dëshirave të saj.
Por gazi filloi të mbaronte. Avash, pa u ndjerë.
Filluan dështimet e para. Bukuria nisi të zbehej nën rrudhat e ankthit. Paratë, ato numra që dikur vallëzonin nëpër llogari, filluan të avullonin si lëngu i këtij çakmaku në diell. Dhe papritur, rrotëza e çakmakut filloi të lëshonte vetëm shkëndija të thara. *Krak, krak, krak.* Asnjë flakë. Vetëm zhurma e metalit që fërkohet me gurin, një klithmë e dëshpëruar për të qenë ende dikushi.
Dhe atëherë e pashë të vërtetën në sytë e saj. Nuk ishte më dashuri, ishte irritim. Për të, unë isha bërë "i padobishëm". Një objekt që zë vend kot në xhep, që nuk kryen më funksionin për të cilin u ble. Më pa siç shihet një çakmak që nuk ndizet më: me një lloj përbuzjeje praktike. Nuk kishte rëndësi sa herë e kisha mbrojtur nga stuhia, sa cigare i kisha ndezur në netët e ftohta, sa herë kisha shkrirë akullin e vetmisë së saj.
Në momentin që nuk munda t'i jepja më zjarrin, ajo thjesht... më uli. Më la pas, ashtu siç lëshon njeriu një mjet të prishur mbi tryezën e harresës, për të kërkuar një shkëndijë të re diku tjetër.
Sot, jam ky çakmak pa gaz. I rrethuar nga njerëz që dikur pinin verë në tryezën time e që sot nuk ma dinë as emrin. Është një vetmi e rëndë, pothuajse metafizike. Po e kuptoj se bota nuk të do ty; bota do atë që ti mund të bësh për të. Ne jemi makineri funksionale në sytë e njëri-tjetrit.
Vlera nuk është te metali, por te lënda djegëse.
Mirënjohja është një monedhë që del nga qarkullimi sapo nevojat plotësohen.
Kujtesa është selektive; ajo mban mend vetëm flakën, kurrë sasinë e gazit që u dogj për ta mbajtur atë gjallë.
Tani rri këtu, në këtë monolog vetmie pa audiencë. E provoj edhe një herë rrotëzën. *Krak.* Një shkëndijë e vogël, e vetmuar, që shuhet para se të lindë. Nuk ka më asgjë brenda. Jam i zbrazët. Dhe kjo zbrazëti është dënimi im, por edhe liria ime e fundit. Sepse tani që nuk kam më asgjë për të dhënë, tani që nuk shërbej për asgjë, më në fund jam thjesht unë. Një objekt i hedhur, i harruar, por i vërtetë në dështimin e tij.
Sa ironike... njerëzit harrojnë se edhe çakmaku më i shtrenjtë, ai që kushton mijëra, pa atë lëngun e thjeshtë e të lirë brenda, nuk vlen as sa një fije shkrepëse e lagur. Dhe unë, që dikur mendoja se isha ari, zbulova se isha thjesht një ambalazh i bukur për një energji që nuk ishte kurrë e imja përgjithmonë.
Muzgu po bie. Po e fus çakmakun në xhep. Nuk ndez dot asgjë, por e mbaj si dëshmi. Dëshminë e një burri që ishte gjithçka kur digjej, dhe që u bë asgjë kur mbeti vetëm hiri i vetvetes.
(140)
Profili i shpirtrave asimetrikë
Kini kujdes nga njerëzit të cilët e marrin për dobësi vëmendjen që u jepni; ata nuk shohin mirësinë tuaj, por vetëm urinë e tyre për rëndësi.
Dashurinë tuaj e shfrytëzojnë si skelë për të rritur vlerat e vetes, ndërsa ty të lënë në hije si një dekor të rëndomtë.
Respektin që u dhuroni e përkthejnë si nënshtrim, sepse mendja e tyre nuk njeh barazinë, por vetëm hierarkinë e interesit.
Gabimin tuaj më të vogël e zmadhojnë nën thjerrëzën e gjykimit për të të ngarkuar me faj, ndërsa gabimin e tyre e ambalazhojnë si një "fatkeqësi të pashmangshme" të fatit.
Kohën tuaj e konsiderojnë kapital personal që mund ta shpenzojnë pa kursim, ndërsa kohën e tyre ta japin me pikatore, sikur po të falin një pasuri mbretërore.
Dështimet e tyre ia faturojnë botës, rrethanave dhe padrejtësisë; dështimet e tua t’i faturojnë ty si dëshmi të paaftësisë sate.
Kur të bëjnë një mirësi, e kthejnë në monument që duhet ta adhurosh përjetë; kur të bëjnë keq, e shesin si një mësim të vyer që ti "e kishe të nevojshme".
Lojaliteti yt trajtohet si detyrim, ndërsa premtimi i tyre mbetet thjesht një mjet për të të mbajtur peng të pritjes.
Ata jetojnë në një botë ku qëllimet trajtohen si mjet për të shkelur mbi të tjerët, dhe mjetet kthehen në qëllime të vetme të ekzistencës.
Për këta njerëz, vlerat janë thjesht çmime që mund të negociohen në tregun e interesit, dhe çmimet janë të vetmet vlera që ata njohin vërtet. Mbaji larg, sepse në afërsinë e tyre, bujaria jote do të dalë gjithmonë me humbje.
(141)
Kur një njeri thyen pasqyrën e shpirtit dhe refuzon të mbledhë thërrimet e veta, bota pushon së qeni një kopsht për t'u vjelë e shndërrohet në një rrethim me gjemba. Humbja e dashurisë për veten nuk është thjesht një trishtim kalimtar, por një lloj verbërie e vullnetshme ku drita e tjetrit nuk të ngroh më, por të djeg sytë. Imagjinoni një shtëpi ku zjarri në vatër është shuar dhe i zoti i shtëpisë, në vend që të kërkojë shkëndijën mes hirit të tij, fillon të mallkojë diellin që shkëlqen jashtë dritares. Kur njeriu pushon së qeni strehë për veten, ai bëhet një i huaj në çdo vend që shkel, një emigrant i përhershëm brenda lëkurës së tij që e sheh bukurinë si një fyerje personale dhe mirësinë si një lloj hipokrizie të rrezikshme. Ky njeri ecën nëpër jetë me një thjerrëz të errët përpara syve, ku buzëqeshja e një fëmije i duket zhurmë, ku suksesi i tjetrit i ngjan një vjedhjeje që i është bërë atij, dhe ku dashuria e të tjerëve i duket një lëmoshë që nuk e meriton, ndaj e pështyn me përbuzje. Eshtë një tragjedi e heshtur filozofike: pa dashurinë si busull të brendshme, çdo koordinatë e jashtme të çon drejt greminës së urrejtjes, sepse njeriu që nuk gjen dot paqe me pasqyrimin e tij në ujë, do të dojë t’i gjuajë me gurë çdo liqeni që guxon të jetë i qetë. Urrejtja ndaj botës nuk është gjë tjetër veçse një klithmë e mbytur e një veteje që po vdes nga uria për pranim, një mekanizëm mbrojtës i dëshpëruar që tenton të shkatërrojë gjithçka jashtë vetes, vetëm e vetëm që rrënojat e jashtme të përkojnë me gërmadhat që mban përbrenda. Në këtë gjendje shpirtërore, çdo lule që çel është një provokim dhe çdo agim është një dëshmitar i padëshiruar i dështimit për t'u dashur, duke e kthyer ekzistencën në një fushëbetejë ku armiku i vetëm, i vërtetë dhe i pamposhtur, mbetet ai që sheh çdo mëngjes në pasqyrë, por që refuzon ta njohë. Kjo luftë e brendshme, e cila nuk lëshon pe as në gjumë, e shndërron kujtesën në një arkiv faji dhe të ardhmen në një skenë ku projektohen vetëm dështimet e radhës. Kur njeriu pushon së ushqyeri rrënjët e veta me dhembshuri, ai fillon të helmojë çdo frut që i ofron jeta, duke besuar se shija e hidhur që ndjen në gojë vjen nga pema e botës dhe jo nga vetë gjuha e tij e tharë prej urrejtjes. Ai bëhet si një skulptor që, pasi ka thyer daltën e tij, mallkon mermerin se është shumë i fortë, pa kuptuar se forma e bukur nuk fshihet te guri, po te dora që di ta përkëdhelë atë. Në këtë vetmi të zhurmshme, çdo fjalë e mirë që i drejtohet është si një pikë uji mbi një metal të skuqur; ajo nuk depërton, por vetëm lëshon një tym irritues dhe zhduket menjëherë, duke lënë pas një shenjë edhe më të thellë mosbesimi. Është një gjendje ekzistenciale ku shpirti, i mbyllur në kafazin e vetëpërbuzjes, e sheh lirinë e tjetrit si një akuzë të drejtpërdrejtë, duke e shndërruar admirimin në zili dhe adhurimin në dëshirë për asgjësim. Filozofia e tij e re bëhet mohimi: mohimi i dritës sepse ai jeton në hije, mohimi i gëzimit sepse ai ka harruar se si tingëllon e qeshura e tij pa cinizëm, dhe mohimi i vetë jetës si një proces bashkëpunimi. Ai mbetet një ishull i shkretë në mes të një oqeani mundësish, ku valët e dashurisë që përplasen në breg nuk sjellin jetë, por vetëm gërryejnë edhe më shumë ato pak shkëmbinj identiteti që i kanë mbetur, derisa gjithçka që mbetet është një horizont i zbrazët ku urrejtja është e vetmja rrugë për të ndier se ekziston ende, një dëshmi e dhimbshme se njeriu që nuk gjen strehë te vetja, do të kërkojë të djegë çdo strehë tjetër që guxon t'i ofrojë ngrohtësi.
(142)
Bota është si një burg i praruar nën dritën e rreme të yjeve, një kafaz i bukur ku muret nuk janë prej hekuri, por prej horizontesh që premtojnë liri e megjithatë na mbajnë robër të frymës sonë, ndaj kudo që të rrekesh të shkosh, mos kërko më atë parajsën e humbur apo një vend ku lumturia rrjedh si lumë, por kërko thjesht një strehë më të lehtë, një gji ku pesha e jetës që të ka mbetur të mos të kërrusi shpirtin deri në pluhur. Ne ecim mbi këtë tokë si hije që kërkojnë dritën dhe ajo që na mban ende në këmbë, ajo që i jep rrahje zemrës sonë të lodhur, është vetëm ajo shpresë e marrë se një ditë, ndoshta përtej këtij rrethi vicioz, do ta fitojmë lirinë e vërtetë, sepse pa këtë drithërimë të shenjtë, pa këtë forcë të padukshme që sfidon logjikën e dhimbjes, pa këtë motiv që na shtyn drejt të nesërmes, jeta nuk do të ishte asgjë tjetër veçse një varrezë masive shpirtrash të harruar ku heshtja gllabëron çdo klithmë. Shpresa është ajo lule e brishtë e rritur mbi varrin e hapur të dhimbjeve tona, një petale që sfidon kalbjen, e cila çdo ditë e çdo natë, në çdo sekondë të kësaj kohe të pamëshirshme, ujitet me kripën e lotëve tanë, me besimin e palëkundur se do të agojë ajo ditë kur çdo plagë do të gjejë balsamin e saj, kur çdo vuajtje do të ringjallet në dritë dhe më në fund do të fitojmë lirinë e shumëpritur për të thithur, me mushkëritë plot, aromën dehëse të asaj luleje që mbin vetëm aty ku dikur kishte vetëm errësirë.
(143)
"Vetja" jote e vërtetë
Njeriu mendon se burgjet ndërtohen me hekur, me mure të ftohta, me dryna dhe roje, por burgjet më të frikshme janë ato që nuk bëjnë zhurmë. Ato hyjnë në shpirt pa trokitur, si një mendim i vogël që përsëritet çdo ditë derisa bëhet ligj i brendshëm. Dhe një ditë, pa e kuptuar, njeriu zgjohet brenda një kafazi që e mban vetë mbi supe, duke besuar se po ecën lirshëm, ndërkohë që çdo hap i tij vizaton vetëm të njëjtën vijë të lodhur mbi të njëjtën letër të bardhë. Ai njeri brenda stilolapsit nuk duket sikur po shkruan. Ai duket sikur po shlyhet. Çdo lëvizje e tij nuk prodhon vetëm bojë, por copëza jete. Sepse ka njerëz që nuk jetojnë; ata përdoren për të shkruar historinë që të tjerët duan të lexojnë. Dikush i mëson të heshtin që fëmijë, dikush ua lidh ëndrrat me fjalën “duhet”, dikush ua mbush zemrën me frikë dhe mendjen me bindje që nuk i kanë zgjedhur kurrë vetë. Dhe më pas ata ecin nëpër jetë si ky njeri në majën e stilolapsit: duke lënë gjurmë, por pa e ditur nëse ajo vijë është shkrimi i tyre apo dënimi i tyre.
Ka diçka tragjike te njerëzit që janë mësuar të jetojnë për të mos zhgënjyer të tjerët. Ata buzëqeshin me edukatë, flasin me kujdes, shtypin revoltën si një cigare të ndezur mbi shpirtin e tyre dhe bëhen versioni më i pranueshëm i vetes. Shoqëria i duartroket, familja krenohet me ta, bota i quan “të matur”, por askush nuk pyet sa net kanë kaluar duke mos njohur më fytyrën e tyre. Sepse ekziston një lodhje që nuk vjen nga puna, por nga fakti që je detyruar të luash një rol gjithë jetën. Një lodhje që nuk shërohet me gjumë, sepse buron nga distanca mes asaj që je dhe asaj që detyrohesh të dukesh. Dhe ironia më e dhimbshme është se njeriu mësohet me kafazin. Në fillim lufton, godet hekurat, lëndon duart, qan në heshtje, kërkon një dalje. Pastaj vjen një ditë kur ai ndalon. Jo sepse kafazi u hap, por sepse shpirti u lodh. Atëherë fillon burgosja e vërtetë. Sepse skllavi më i humbur nuk është ai që mbahet me zinxhirë, por ai që fillon t’i quajë zinxhirët pjesë të trupit të vet. Ka njerëz që nuk kanë më nevojë të kontrollohen nga askush; ata janë bërë rojet e vetes së tyre. Frika u flet në emër të arsyes, nënshtrimi u duket pjekuri, heshtja u duket mençuri. Dhe kështu, dita pas dite, ata shkruajnë mbi jetën e tyre fjali që nuk i ndjejnë, vendime që nuk i besojnë dhe premtime që nuk i duan.
Ndoshta kjo është arsyeja pse ka aq shumë sy të zbrazët në botë. Jo sepse njerëzit nuk kanë ndjenja, por sepse kanë kaluar shumë kohë duke i burgosur ato. Disa njerëz bëhen aq të huaj për veten, sa kur mbeten vetëm në errësirë, ndihen sikur po jetojnë me dikë që nuk e njohin më. Ata kanë humbur zërin e brendshëm mes zhurmës së pritshmërive. Kanë harruar çfarë donin para se bota t’u tregonte çfarë duhej të donin. Dhe në heshtje, pa dramë, pa britma, fillojnë të vdesin nga brenda, shumë kohë para se zemra të ndalojë së rrahuri. Por ajo që e bën njeriun tragjikisht të bukur është se edhe i burgosur, ai vazhdon të ëndërrojë lirinë. Edhe brenda kafazit, sytë i mbeten nga qielli. Ka diçka hyjnore te kjo kokëfortësi e shpirtit njerëzor që refuzon të shuhet plotësisht. Edhe kur jeta e shtyn të ecë në drejtimin e gabuar, diku thellë brenda tij mbetet një zë i vogël që pëshpërit: “Ky nuk je ti.” Dhe ndonjëherë mjafton vetëm një natë vetmie, një zhgënjim i madh, një humbje, një pasqyrë e sinqertë ose një lot që bie pa arsye të dukshme, që njeriu ta kuptojë se ka jetuar shumë gjatë si instrument dhe shumë pak si shpirt.
Atëherë fillon beteja më e vështirë: jo kundër botës, por kundër versionit të rremë të vetes. Është e lehtë të arratisesh nga një dhomë; është shumë më e vështirë të arratisesh nga bindjet që të kanë ndërtuar. Sepse kafazi nuk është vetëm jashtë njeriut. Ai është bërë mënyrë të menduari. Është ai zëri që thotë “nuk mundesh”, “është vonë”, “çfarë do thonë të tjerët”, “mos e prish qetësinë”, “pranoje fatin”. Dhe shumë njerëz plaken duke mos e kuptuar kurrë që dera e kafazit ka qenë e hapur prej kohësh, por ata kishin frikë të dilnin jashtë saj.
Ajo tregon një epokë të tërë njerëzish që jetojnë të mbyllur brenda roleve, profesioneve, pritshmërive, traumave dhe maskave të tyre. Njerëz që buzëqeshin në fotografi, por ndihen bosh në të vërtetë. Njerëz që dinë të flasin me të gjithë, por nuk arrijnë të bisedojnë më me veten. Njerëz që kanë humbur aq shumë energji duke u përshtatur, sa nuk u ka mbetur forcë për të qenë autentikë. Dhe megjithatë, bota vazhdon t’i quajë “funksionalë”, vetëm sepse vazhdojnë të ecin.
Por ndoshta jeta e vërtetë fillon pikërisht atëherë kur njeriu lodhet së qeni bojë për duart e të tjerëve. Kur ndalon së shkruari historinë që ia diktuan dhe fillon të shkruajë më në fund dhimbjen, të vërtetën, frikën dhe shpirtin e tij. Sepse liria nuk është të mos kesh kafaz. Liria është të mos lejosh më askënd të të përdorë si mjet kundër vetes sate. Dhe ndoshta njeriu nuk shpëton kur i thyhen hekurat, por kur më në fund kupton se nuk ka lindur për të qenë stilolaps në dorën e botës, por dorë që shkruan vetë fatin e saj.
(144)
Jeta
Gjëja më e bukur dhe njëkohësisht më rrëqethëse i këtij udhëtimi është se ne kurrë nuk e dimë se ku do të ulet sipari, ku do të fashitet fryma jonë e fundit për t'u bërë pjesë e heshtjes universale. Ecim përgjatë një rruge të panjohur, me hapa që shpesh harrojnë të ndjejnë tokën nën këmbë, dhe tragjedia më e madhe nuk është fundi që na pret, por mënyra se si pranojmë të vdesim rrugës. Ka një dhimbje të thonjëzuar mirë në faktin që aq shumë prej nesh i kalojnë ditët si hije, të vdekur brenda vetes, duke e gënjyer botën dhe pasqyrën se jemi ende gjallë thjesht sepse zemra kryen mekanikisht punën e saj. Ne zvarritemi nëpër rutinë, të pavetëdijshëm se koha nuk premton asgjë dhe se kur të vijë çasti ynë, porta e mundësive do të mbyllet me një zhurmë të prerë e të pakthyeshme. Atëherë do të jetë tepër vonë për t'u kthyer pas, tepër vonë për të mbledhur me duar të dridhura copat e gjërave që thyem me pakujdesjen tonë. Do të jetë tepër vonë për të parë dikë drejt e në sy, pa maska e pa mure, dhe për t'i thënë atë "të doja" që e mbajtëm të burgosur në fyt për aq shumë kohë. Sa pendesa do të peshojnë mbi atë sekondë të fundit, kur të kuptojmë se nuk ka më kohë për një "më vjen keq", as për një "faleminderit" të thjeshtë e të ngrohtë, dhe aq më pak për të përqafuar ato momente të vogla, të imta, që dikur na përkisnin, por që i lamë të rridhnin nëpër gishta pa u ndalur kurrë për t'i shijuar e vlerësuar. Kur drita të fillojë të zbehet, askush prej nesh nuk do t'i kujtojë fjalët e ashpra që shkëmbyem, grindjet boshe apo grushtet e rënda që jeta na hodhi pa mëshirë. Në ato çaste të zhveshura, shpirti nuk do të kërkojë plagët, por do të lypë dëshpërimisht të qeshurat, ngrohtësinë e një dore, atë dritë të mekur të shkëndijave kalimtare të lumturisë që aq shpesh i anashkaluam duke menduar se do të kishte gjithmonë një të nesërme. Për mua, ndoshta vdekja nuk do të jetë një armik, por çlirimi më i bukur, sepse e vërteta e hidhur është se çdo ditë të jetës sime unë kam vdekur pak nga pak, në një heshtje të plotë e të vetmuar, larg syve të botës. Por ajo që vërtet ma copëton zemrën, ajo që më thyen mbrojtjen e fundit, është mendimi i tmerrshëm i të qenit i harruar, sikur të mos kisha ekzistuar kurrë. Ka njerëz rreth meje që nuk e panë kurrë përpjekjen time, që nuk e ndjenë peshën e dashurisë sime, dhe sot, në këtë reflektim, ndoshta shpresoj vërtet që ata të mos e kujtojnë as ditën kur unë të mos jem më. Sepse unë vdisja pak nga pak çdo ditë për ta, me shpirtin e shtrirë në duart e tyre, dhe ata as nuk e kthyen kokën, as nuk e vunë re kurrë. Dhe kjo është vetmia më e thellë që mund të provojë një qenie njerëzore: të ngrish në harresë përpara se të kesh ikur vërtet. Oqeani i heshtjes sime ishte shumë i madh për t'u kuptuar nga ata që mjaftoheshin vetëm me sipërfaqen, e megjithatë, unë vazhdoja të shpërtheja në dashuri, si një yll që digjet në skajin më të largët të galaktikës, pa pritur që drita e tij të mbërrinte ndonjëherë në syrin e dikujt. Ndoshta ky është fati i shpirtrave që ndjejnë më shumë seç duhet në një botë që ndjen shumë pak. Ne bëhemi thirrje të cilat askush nuk i dëgjon, por që vazhdojnë të ushtojnë nëpër korridoret e jetës. Dhe tani që shikoj prapa, në këtë gjendje të ndërmjetme, kuptoj se ndoshta nuk duhej të prisja që ata të më shpëtonin nga vdekja ime e përditshme. Askush nuk mund ta mbushë një humnerë që nuk e ka hapur vetë..Kur nata të bjerë përfundimisht dhe ky udhëtim të ketë mbyllur kapitullin e tij të fundit, unë nuk do të jem më një pritje e gjatë, as një brengë e fshehur nën qepalla. Do të jem thjesht një fshirje e lehtë e erës mbi bar, një kujtim që nuk rëndon më mbi askënd. E nëse rrugët tona do të kryqëzohen sërish në ndonjë tjetër formë të kësaj gjithësie, shpresoj që të paktën atëherë, kur të mos kem më asgjë për të dhënë, ata të shohin hapësirën boshe që lash pas dhe të kuptojnë, qoftë edhe për një sekondë të vetme, se sa shumë jetë kishte në atë heshtje që ata zgjodhën të mos e dëgjonin kurrë.
(145)
Njerëzit
Ka një lloj qetësie që rri pezull mbi tryezat e zbrazura, aty ku dikur uleshin njerëz që mbytnin dhomën me fjalë të mëdha, e që sot nuk janë gjë tjetër veçse hije të harruara në pluhurin e kujtesës. Sa më shumë i largohem zhurmës së botës, aq më tepër e kuptoj se shpirti nuk ka nevojë për një turmë që duartroket, por për një ose dy qenie që dinë të qëndrojnë në këmbë edhe kur stuhia të zhvesh nga çdo titull e dekoratë. Ne jetojmë në një epokë ku fytyrat ndryshojnë si stinët, ku njerëzit të prekin lehtë mbi supe sot, vetëm për të gjetur pikën tënde më të dobët nesër, aty ku lëkura është ende e skuqur nga ngrohtësia e rreme e përkëdheljes së tyre. Është e dhimbshme të shohësh sesi qenia njerëzore mund të tjetërsohet, sesi miqësia matet me peshën e interesit apo me xhaketën e radhës që vesh sipas erës që fryn, duke harruar se flamujt që ndërrohen shpesh humbasin ngjyrën e tyre të vërtetë. Nuk më duhen ata që më shohin përmes thashethemeve të rrugës, as ata që më gjykojnë nga një thyerje e vetme, si të isha një pasqyrë që duhet të jetë gjithmonë e lëmuar për të pasqyruar egon e tyre. E çfarë rëndësie ka nëse më quajnë poet, shkrimtar apo thjesht një kalimtar të humbur nëpër rreshta? Këto janë vetëm rroba të qepura nga mendja e botës, por unë kam nevojë për dikë që mund të shohë përtej pëlhurës, tek ajo pjesë imja që dhemb, që dyshon, që merr frymë jashtë dritave të skenës. Dua pranë vetes ata pak shpirtra që mbajnë ende aromë dheu e vërtetësie, njerëz që nuk e kanë shitur sinqeritetin e tyre në tregun e lirë të aprovimit shoqëror. Janë ata njerëz që jeta i ka thyer, i ka përkulur e mbase i ka kaluar përmes zjarreve të mëdha të dhimbjes, por që çuditërisht, në vend që të ktheheshin në hi e rreptësi, zgjodhën të bëheshin mirësi. Ka një bukuri pothuajse hyjnore tek ai mik që guxon të mbetet i drejtë edhe kur kjo e vërtetë i kushton shtrenjtë, që ruan qetësinë dhe arsyen edhe kur brenda tij vlon zemërimi, dhe që nuk e vendos kurrë dinjitetin e tij në peshoren e përfitimit. Ata janë si ata mbjellësit e qetë që hedhin një farë luleje në tokë, madje edhe kur horizonti digjet nga një zjarr shkatërrues, sepse e dinë që e bukura duhet të mbijetojë, pavarësisht çdo gjëje. Kur bota bëhet e egër dhe armiqtë mblidhen si retë e zeza para shtrëngatës, prania e një miku të tillë bëhet mburojë, një krah i sigurt ku mund të mbështesësh lodhjen pa pasur frikë se do të goditesh pas shpine. Ata nuk të duan sepse je pjesë e klanit të tyre apo sepse u ke dhënë diçka, por të duan thjesht sepse ekziston, me të gjitha dritëhijet dhe plagët e tua. Kur të gjitha maskat të kenë rënë dhe teatri i jetës të mbyllë perdet, ajo që mbetet nuk është sasia e duarve që kemi shtrënguar, por pastërtia e atyre pak shikimeve që na kanë pranuar ashtu siç jemi, pa kushte, pa çmim dhe pa kthim prapa. Pra, pikërisht në atë pikëpjekje të fshehur të jetës, ku vetmia nuk rëndon më si dënim por si një filtër i shenjtë, njeriu mëson të numërojë ndryshe, jo me shifra që mbushin dhomat, por me rrahje zemre që i mbijetojnë distancës. Më mjaftojnë ata pak miq, ata që mbeten kur muzika ndalon dhe dritat e skenës fiken, jo ata që janë thjesht imitues të një afërsie të shpikur, hije që kopjojnë lëvizjet e tua vetëm për të qenë pjesë e dekorit. Është një lodhje e madhe shpirtërore të ruhesh nga ata që të përkëdhelin sot me fjalë të sheqerosura, për të gjetur nesër pikën e saktë ku lëkura jote është më e hollë dhe për të të goditur pikërisht aty ku të kanë përkëdhelur, duke e kthyer butësinë e djeshme në një armë tradhtie. Sytë e mi janë lodhur duke parë njerëz që të gjykojnë sipas thashethemeve që erërat e liga shpërndajnë nëpër kafenetë e zbrazura të qytetit, ashtu siç jam lodhur nga ata që të gjykojnë nga një e metë e vetme, si të ishte ai gabim i vogël njerëzor e gjithë vërtetësia e qenies tënde. Nuk kam më vend në jetë për ata që të duan vetëm sepse ti je njëri prej tyre, sepse u bindesh rregullave të tyre të pashkruara apo sepse hyn në kallëpet e tyre të ngushta, e as për ata që të shohin thjesht si poet, si shkrimtar, apo si një etiketë që mund ta shfaqin me mburrje përpara të tjerëve, duke harruar se përtej vargjeve ka një njeri që rrjedh gjak dhe që ndonjëherë thyhet nën peshën e së përditshmes. Ka një lloj trishtimi të ftohtë tek ata që kanë marrë diçka nga unë, qoftë një copë shpirti, një fjalë apo një kohë që nuk kthehet më, dhe pasi janë ushqyer, largohen si të mos kishte ndodhur asgjë, pa respekt, apo tek ata që ndryshojnë ngjyra dhe flamuj sipas interesit të radhës, duke e kthyer besnikërinë në një monedhë pa vlerë që e këmbejnë në tregun e parë të favorshëm. Përballë këtij teatri të djallzuar, unë dua nga ata pak miq që janë të vërtetë në veten e tyre, njerëz që mbajnë erë toke dhe sinqeriteti, që dinë të duan njeriun thjesht për atë që është, pa pasur nevojë për arsye, për përfitime apo për kushte të fshehura nën rreshta. Dua atë që është i drejtë edhe kur kjo drejtësi bie në dëm të interesit të vetë, duke dëshmuar se ka diçka më të madhe se paratë apo pozita, atë që arsyeton drejt edhe kur dikush e zemëron dhe kur dallgët e mllefit tentojnë t’ia përmbytin gjykimin, por ai përsëri zgjedh të mbetet njerëzor. Dua atë që nuk e shet sinqeritetin për të fituar aprovimin e dikujt apo për t'u dukur i pëlqyeshëm në sytë e një turme që nesër do ta harrojë, atë që nuk e shet vlerën e tij për një çmim, pavarësisht sa joshëse mund të jetë oferta e botës materialiste. Sa fisnik është ai mik që jeta e ka formuar me dhimbje, që mban mbi shpinë gjurmët e goditjeve të fatit, por që çuditërisht gjen më të mirën kudo që shkon dhe këdo që takon, duke mos lejuar që vuajtja t'ia helmojë burimin e mirësisë. Ai është si ai njeriu magjik që mbjell një lule edhe kur zjarri bëhet shkatërrues rreth e rrotull, sepse beson se jeta ka gjithmonë të drejtë të rilindë, dhe mbi të gjitha, dua atë mik që të mbron krahët edhe kur armiqtë janë të shumtë dhe kur bota të kthen shpinën, duke qenë drita ime në natën më të gjatë të shpirtit.
(146)
Mashtrimet më të mëdha
Ndoshta mashtrimi më i madh nuk është ai që na thuhet. Ndoshta mashtrimi më i madh është fakti që kemi filluar të mos e kuptojmë më se po na thuhet diçka.
Që fëmijë, para se të dimë të flasim, dikush ka folur për ne. Ka vendosur emrin tonë, fenë tonë sipas kombit, emrit dhe racës, vendin tonë, moralin tonë, frikërat tona, krenaritë tona, armiqtë tanë, ëndrrat tona. Na kanë dhënë një flamur për ta dashur, një histori për ta besuar, një sistem për ta respektuar, një jetë për ta ndjekur. Dhe ne, pa pyetur kurrë veten se kush i shkroi këto rregulla, kemi hyrë brenda tyre si njerëz që futen në një shtëpi të ndërtuar para lindjes së tyre. Por çfarë ndodh nëse themelet janë ngritur mbi një gënjeshtër aq të vjetër, sa sot quhet “normalitet”?
Na thanë se ligji ekziston për drejtësi. Por pse ligji ndryshon sipas interesit të kohës? Pse ajo që dje quhej krim, sot quhet liri? Pse ajo që dje quhej heroizëm, sot quhet terrorizëm? A mos vallë drejtësia nuk është gjë tjetër veçse mendimi i fitimtarit i stampuar mbi letër? Historia është libri më i dyshimtë që ka shkruar njeriu. Jo sepse është plot gënjeshtra. Por sepse është plot të vërteta të zgjedhura. Në çdo luftë, njëra palë shpallet çlirimtare dhe tjetra pushtuese. Por toka që mbulohet me gjak nuk pyet kurrë se cili kishte të drejtë. Varret nuk kanë ideologji. Eshtrat nuk votojnë. Dhe megjithatë, brezat edukohen të urrejnë njerëz që nuk i kanë parë kurrë, vetëm sepse dikush dikur shkroi një version të ngjarjes. Po sikur historia të mos jetë kujtesë? Po sikur të jetë programim?
Arsimi quhet dritë. Por pse çdo sistem arsimor prodhon mendje që ngjajnë me njëra-tjetrën? Pse fëmija që pyet shumë quhet problematik, ndërsa ai që bindet quhet shembullor? Pse inteligjenca matet me aftësinë për të ripërsëritur atë që është thënë nga të tjerët? Pse i aftë quhet ai që fiton atë copë letër që na kanë vendosur ta fitojmë e që duhet diplomë, një copë letre që është mashtrimi më i madh sepse mungesa e saj ka penalizuar aftësitë e shumë njerëzve dhe u kanë dhënë hapësirë injorantëve të diplomuar por jo të arsimuar! Ndoshta shkollat nuk janë ndërtuar për të zgjuar mendimin. Ndoshta janë ndërtuar për ta disiplinuar atë. Një shoqëri nuk ka frikë nga njeriu injorant. Shoqëria ka frikë nga njeriu që fillon të dyshojë. Sepse njeriu që dyshon, fillon të çmontojë realitetin. Dhe kur realiteti çmontohet, pushteti humbet formën e tij mistike.
Familja quhet strehë. Por sa njerëz e jetojnë gjithë jetën duke interpretuar role që nuk i kanë zgjedhur kurrë? Sa baballarë kanë bërë burgje emocionale?
Sa nëna kanë dashur me frikë? Sa fëmijë janë rritur duke mos jetuar jetën e tyre, por ëndrrat e paplotësuara të prindërve? Madje edhe dashuria është kthyer në një sistem kontrolli. Njerëzit nuk duan më të dashurojnë. Duan të posedojnë. Duan garanci. Duan kontroll mbi shpirtin e tjetrit. Dhe pastaj çuditen pse ndihen bosh. Ne jetojmë në një epokë ku njeriu di më shumë se kurrë për botën, por më pak se kurrë për veten. Një epokë ku njerëzit mund të komunikojnë me kontinente të tëra, por nuk arrijnë të flasin me vetveten pa ankth.
Një epokë ku gjithçka filmohet, por asgjë nuk përjetohet plotësisht. Mbase teknologjia nuk na ka afruar. Mbase thjesht na ka bërë të padurueshëm ndaj vetmisë sonë. Shiko qytetet. Miliona njerëz pranë njëri-tjetrit, por secili i izoluar brenda një kafazi psikologjik të padukshëm. Secili duke aktruar një version të vetes për të mos u përjashtuar nga turma. Sepse njeriu modern nuk ka më frikë nga uria. Ka frikë nga refuzimi. Nga harresa. Nga të qenit askush. Dhe pikërisht aty sistemi fiton. Sepse një njeri që ka frikë të mbetet vetëm, do të pranojë çdo maskë që i jepet. Do të ndryshojë fytyrë sipas modës. Do të ndryshojë mendim sipas propagandës. Do të ndryshojë moral sipas interesit kolektiv. Turma gjithmonë ka pretenduar se mendon. Por turma nuk mendon. Turma reagon. Ajo zemërohet kur i thuhet të zemërohet. Ajo qan kur i thuhet të qajë. Ajo urren kur i jepet një objekt urrejtjeje. Dhe më tragjikja është se shumica e njerëzve vdesin pa kuptuar kurrë se personaliteti i tyre mund të ketë qenë një konstrukt social, jo një identitet i lindur.
Po sikur “vetja” të jetë vetëm një grumbull ndikimesh? Një zë i përbërë nga prindërit, televizioni, shkolla, trauma, propaganda, besimet e shpikura, rrjetet sociale dhe frika? Atëherë kush je ti, kur heshtin të gjitha këto zëra? Ndoshta kjo është pyetja më e frikshme që ekziston. Sepse njeriu mund të përballojë varfërinë, luftën, humbjen, sëmundjen. Por shumë pak njerëz mund të përballojnë zbrazëtinë e zbulimit se gjithë jetën kanë jetuar sipas një skenari të shkruar nga të tjerët. Shiko me kujdes sistemin ekonomik.
Njeriu lind pa para, por edukimi i tij ndërtohet sikur paraja të jetë ligji natyror i universit. Punon dekada të tëra për të blerë gjëra që nuk i duhen, për të impresionuar njerëz që nuk i duron, në një shoqëri që e zëvendëson sapo bie. A nuk është absurde? Jeta e njeriut matet me kohë. Por sistemi ia merr kohën dhe në këmbim i jep objekte. Dhe pastaj e quan këtë sukses.
Po luftërat? Ato fillojnë gjithmonë me ide të mëdha: komb, fe, liri, siguri, drejtësi. Por përfundojnë gjithmonë me njerëz të zakonshëm të vdekur dhe me njerëz të pushtetshëm më të pasur.
Historia nuk është vetëm kronikë luftrash. Historia është kronikë manipulimesh emocionale masive.
Njerëzit nuk dërgohen në luftë sepse urrejnë.
Ata mësohen të urrejnë që të dërgohen në luftë.
Dhe kur gjithçka mbaron, mbi rrënojat ndërtohen monumente, himne, festa kombëtare… që brezi tjetër të mësojë si të vdesë për të njëjtat ide. Por ndoshta pyetja më e ndaluar nuk është politike, historike apo filozofike. Ndoshta pyetja më e ndaluar është kjo: Po sikur vetë kuptimi i jetës tënde të jetë një shpikje njerëzore për të mos u çmendur nga absurditeti i ekzistencës? Po sikur njeriu të mos kërkojë të vërtetën…por thjesht një iluzion të mjaftueshëm për të vazhduar jetën? Sepse e vërteta absolute mund të jetë e padurueshme për psikikën njerëzore. Prandaj njerëzit kapen pas ideologjive, besimeve të rreme, partive, marrëdhënieve, famës, pasurisë, rutinës.
Jo gjithmonë sepse besojnë. Por sepse kanë nevojë të besojnë. Një njeri pa iluzione është ose shumë i lirë…ose shumë i shkatërruar. Dhe ndoshta këtu fillon tragjedia më e madhe e njeriut:
Ai kërkon lirinë gjithë jetën, por sapo e prek, trembet prej saj. Sepse liria e vërtetë nuk është të bësh çfarë të duash. Liria e vërtetë është të mendosh pa frikë. Të dyshosh pa turp. Të mos adhurosh verbërisht asnjë sistem, asnjë lider, asnjë ideologji, madje as mendjen tënde. Sepse momenti kur bindesh plotësisht se ke gjetur të vërtetën…është momenti kur ke pushuar së kërkuari. Dhe ndoshta pikërisht aty fillon skllavëria më e sofistikuar: jo ajo që të lidh duart, por ajo që të bind se je i lirë ndërkohë që mendon me mendjen e dikujt tjetër. Dhe pikërisht kur njeriu fillon të dyshojë në gjithçka, sistemi bëhet më inteligjent se kurrë. Ai nuk të ndalon më të flasësh.
Ai të lë të flasësh pafund, derisa zëri yt të humbasë mes miliona zërave të tjerë.
Në të kaluarën, pushteti digjte libra. Sot pushteti i mbush librat me kotësira. Nuk ka më nevojë të fshehë të vërtetën. Mjafton ta përziejë me mijëra versione të tjera derisa njeriu të lodhet dhe të dorëzohet. Sepse njeriu i bombarduar me informacion nuk bëhet domosdoshmërisht më i zgjuar. Shpesh bëhet më i hutuar. Më i pafuqishëm. Më i varur nga dikush që t’i tregojë çfarë duhet të besojë. Kështu lind paradoksi modern: sa më shumë informacion ka bota, aq më e manipulueshme bëhet mendja njerëzore. Dikur njerëzit kontrolloheshin me mungesë dijeje.
Sot kontrollohen me tepricë informacioni të padobishëm. Dhe në mes të kësaj stuhie mendimesh, algoritmesh, propagandash, opinionesh dhe narrativash, njeriu gradualisht humbet aftësinë më të rrallë: heshtjen e brendshme. Sepse vetëm në heshtje lind mendimi autentik. Por sistemi nuk të lë të heshtësh. Ai të jep ekrane. Të jep lajme. Të jep frikë. Të jep skandale. Të jep armiq imagjinarë. Të jep idhuj të përkohshëm. Vetëm që të mos rrish asnjë minutë vetëm me veten. Sepse një njeri që rri gjatë vetëm me mendimet e tij, fillon të bëhet i rrezikshëm.
Ai fillon të kuptojë. Kupton se shumica e debateve publike janë konflikte të programuara. Se njerëzit ndahen në kampe jo për të gjetur të vërtetën, por për të mbrojtur identitetin e tyre emocional. Askush nuk debaton më për të kuptuar. Debatojnë për të fituar. Për të dominuar. Për të mos ndier frikën se mund të kenë jetuar gabim. Sepse egoja njerëzore nuk e duron lehtë shembjen e bindjeve.
Ka njerëz që do të sakrifikonin jetën për një ide…
jo sepse ideja është e vërtetë, por sepse pa atë ide do të shembej gjithë kuptimi i ekzistencës së tyre.
Prandaj njerëzit nuk mbrojnë gjithmonë të vërtetën. Shpesh mbrojnë plagët e tyre psikologjike të maskuara si bindje.
Një njeri i traumatizuar kërkon autoritet.
Një njeri i frikësuar kërkon turmën.
Një njeri i zbrazët kërkon adhurim.
Një njeri i humbur kërkon ideologji ekstreme.
Dhe kështu historia vazhdon të përsëritet, jo sepse njerëzimi nuk ka inteligjencë, por sepse emocionet e pavetëdijshme janë më të forta se logjika.
Njerëzit flasin për qytetërim, por mjafton një krizë e vogël dhe nën kostumet elegante zgjohet kafsha primitive. Mjafton frika. Vetëm frika. Frika ka ndërtuar perandori. Ka rrëzuar mbretëri. Ka krijuar fe, kufij, ushtri, burgje dhe institucione. Madje edhe morali shpesh buron nga frika. Sa njerëz janë “të mirë” vetëm sepse kanë frikë nga dënimi? Sa njerëz do të silleshin ndryshe nëse do të ishin plotësisht anonimë? Kjo pyetje është më e errët nga sa duket. Sepse ndoshta qytetërimi nuk është transformim moral.
Ndoshta është vetëm kontroll i impulseve përmes mbikëqyrjes sociale. Hiqe ligjin për një javë. Hiqe turpin. Hiqe frikën e pasojës. Dhe do të shohësh sa e hollë është shtresa që ndan njeriun modern nga kaosi. Por edhe kaosi mund të jetë një mashtrim. Njerëzit kanë shpikur një lloj lirie mashtruese dhe mendojnë se duke u rebeluar ndaj gjithçkaje që mendojnë, janë duke sfiduar frikërat dhe parimet njerëzore. Sepse vetë rendi shoqëror shpesh ndërtohet mbi një formë të organizuar dhune.
Çfarë është burgu? Një vend ku mbyllen ata që nuk iu bindën rregullave të vendosura nga një grup tjetër njerëzish.
Çfarë është pushteti?
Aftësia për ta kthyer opinionin në ligj.
Çfarë është propaganda?
Arti për ta bërë turmën të ndiejë si zgjedhje personale atë që i është implantuar gradualisht.
Dhe sa më shumë avancon qytetërimi, aq më e padukshme bëhet kontrolli. Skllavi i lashtë e dinte që ishte skllav. Njeriu modern e quan skllavërinë “karrierë”, “detyrim”, “stabilitet”, “status”, “jetë normale”. Ai zgjohet me alarm. Punon për dikë tjetër. Jeton sipas ritmit të sistemit. Lodhet për të mbijetuar. Plaket duke pritur pak qetësi. Dhe kur më në fund ka kohë për të jetuar… trupi i tij është konsumuar. Sa tragjike është kjo? Njeriu sakrifikon shëndetin për para. Pastaj shpenzon paratë për shëndetin. Sakrifikon rininë për të ndërtuar të ardhmen. Pastaj kalon pleqërinë duke qarë rininë.
Dhe ndërkohë askush nuk pyet: Kush e projektoi këtë mënyrë jetese? Kush vendosi që kjo të quhet “normale”? Ndoshta normaliteti është statistika më e rrezikshme e historisë. Nëse miliona njerëz përsërisin të njëjtin absurditet, absurditeti fillon të duket i arsyeshëm. Kështu ndodh me luftërat. Me urrejtjen kolektive. Me fanatizmin. Me konsumizmin. Me degradimin moral të fshehur pas fjalëve moderne. Shoqëria nuk të pyet nëse je i lumtur. Të pyet nëse je funksional. Nëse prodhon.
Nëse bindesh. Nëse përshtatesh. Dhe kur një shpirt i lodhur nuk arrin më të përshtatet, shoqëria nuk pyet çfarë e shkatërroi atë shpirt. Shoqëria pyet: “Çfarë problemi ka ky njeri?” Asnjëherë:
“Çfarë problemi ka sistemi që prodhon kaq shumë njerëz të thyer?”
Depresioni trajtohet si defekt individual.
Rrallë shihet si simptomë kolektive e një bote që i ka humbur kuptimi. Njerëzit sot kanë gjithçka për të jetuar…por shumë pak arsye për të ndier jetën.
Dhe ndoshta kjo është fitorja më e madhe e mekanizmit modern: ta mbajë njeriun aq të zënë me mbijetesën, sa të mos ketë kohë të kuptojë boshllëkun ekzistencial ku jeton. Prandaj netët janë të rënda për shumë njerëz. Sepse natën hesht zhurma e botës. Dhe në atë heshtje fillojnë pyetjet që sistemi i shtyn gjatë ditës: Kush jam unë?
Pse po jetoj kështu? A është kjo vërtet jeta ime?
Apo jam thjesht një rol i programuar në një teatër gjigant social? Dhe ndoshta pyetja më e frikshme nga të gjitha është kjo: Po sikur njerëzimi të mos jetë duke evoluar? Po sikur thjesht po sofistikon mënyrat e veta të manipulimit? Sepse egërsia nuk është zhdukur. Vetëm është veshur me kostum, me diplomë, me slogan, me teknologji dhe me buzëqeshje diplomatike. Njeriu ende dominon.
Ende shtyp. Ende kontrollon. Vetëm se tani e bën me gjuhë më elegante. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse shumë njerëz ndihen të huaj në këtë botë. Sepse intuita e tyre ndien diçka që mendja ende nuk arrin ta formulojë plotësisht: Se pas gjithë qytetërimit mund të fshihet një boshllëk i madh shpirtëror. Një civilizim i lodhur që prodhon argëtim për të harruar dhimbjen, konsum për të harruar zbrazëtinë dhe ideologji për të shmangur pyetjet reale. Por pyetjet nuk vdesin kurrë. Ato vetëm mbyllen përkohësisht brenda nesh…
derisa një ditë njeriu zgjohet dhe kupton se gjithë jetën mund të ketë qenë duke vrapuar brenda një labirinti pa dalje, të ndërtuar nga njerëz që vetë nuk dinin ku po shkonin. Dhe ndoshta absurdi më i madh nuk është se njerëzit manipulohen.
Absurdja më e madhe është se shumica kërkon me dëshirë të manipulohet. Sepse liria mendore ka një çmim shumë të rëndë: vetminë.
Njeriu që fillon të shohë përtej narrativës kolektive, gradualisht humbet aftësinë për të marrë pjesë normalisht në teatrin social. Ai buzëqesh mes njerëzve, por brenda tij diçka është shkëputur përgjithmonë. Nuk arrin më të emocionohet lehtë nga sloganet. Nuk arrin më të adhurojë verbërisht.
Nuk arrin më të urrejë me komandë. Dhe pikërisht aty fillon izolimi i tij. Sepse shoqëria nuk e përjashton gjithmonë mendimtarin kritik me dhunë. Shpesh e mbyt me indiferencë. E etiketon si “negativ”, “i çuditshëm”, “problematik”, “konspirativ”, vetëm sepse guxon të bëjë pyetje që prishin rehatinë psikologjike të turmës. Shoqëria nuk ka frikë nga krimineli aq sa ka frikë nga njeriu që çmonton iluzionin kolektiv. Sepse një kriminel mund të burgoset. Por një ide që zgjon vetëdijen është shumë më e rrezikshme. Dhe ja ku lind pyetja që pothuajse askush nuk e bën: Po sikur vetë identiteti njerëzor të jetë forma më e sofistikuar e burgut? Ti thua: “Jam ky.” Por kush e përcaktoi këtë “unë”?
Emri yt?
Ta dhanë të tjerët.
Gjuha jote?
E mësove nga të tjerët.
Morali yt?
Ta programoi mjedisi.
Frikërat e tua?
Shumica janë të trashëguara.
Ambiciet e tua?
Shpesh janë reklama sociale të futura gradualisht në nënvetëdije.
Madje edhe rebelimi yt mund të jetë i parashikuar nga sistemi. Sepse sistemi modern nuk e ndalon më rebelimin. Ai e komercializon atë. Të shet stilin “anti-sistem”. Të shet muzikën “rebele”. Të shet modën “kundër normave”. Madje edhe zemërimi yt kthehet në treg. Dhe kështu rebelimi gradualisht humbet dhëmbët. Shndërrohet në estetikë. Në trend. Në identitet konsumator. Sa ironike është kjo: njeriu mendon se po lufton sistemin, ndërsa sistemi fiton para nga revolta e tij. Edhe revolucioni është industrializuar. Por ka diçka edhe më të errët. Po sikur njerëzimi të mos e dojë realisht të vërtetën? Po sikur të vërtetën ta duam vetëm derisa ajo nuk cenon iluzionet që na mbajnë emocionalisht gjallë? Sepse shumica e njerëzve nuk kërkon të vërtetën objektive. Kërkon një version të së vërtetës që nuk e shkatërron psikologjikisht. Njeriu mund të përballojë dhimbjen më lehtë sesa zbrazëtinë. Prandaj krijon mite.
Krijon identitete. Krijon narrativa heroike për veten.
Sepse ndoshta egoja njerëzore është një mekanizëm mbijetese kundër terrorit ekzistencial.
Imagjino për një çast sikur të hiqeshin të gjitha etiketat: kombi, feja, statusi, profesioni, fama, pasuria, ideologjia. Sa njerëz do të dinin ende kush janë? Ndoshta shumica do të shembej psikologjikisht. Sepse shumë identitete nuk janë ndërtuar mbi vetëdije, por mbi krahasim. Njeriu modern nuk di më të ekzistojë. Di vetëm të krahasohet. Më i bukur apo më i shëmtuar. Më i pasur apo më i varfër. Më i famshëm apo më anonim. Më superior apo më inferior. Kjo është arsyeja pse rrjetet sociale nuk janë vetëm aplikacione. Ato janë laboratorë krahasimi masiv psikologjik. Aty njerëzit nuk jetojnë më jetën. E ekspozojnë atë. Madje ndonjëherë duket sikur përvoja nuk ka më vlerë nëse nuk shihet nga të tjerët. Po sikur njerëzimi të ketë humbur aftësinë për të jetuar në intimitet me vetveten? Po sikur ne të mos kemi më frikë nga vdekja…por nga padukshmëria? Dikur njeriu pyeste: “Çfarë do të ndodhë pasi të vdes?” Sot shumë njerëz pyesin pa e kuptuar: “A do të më kujtojë kush?” Kjo është forma moderne e ankthit metafizik. Sepse në një botë ku gjithçka matet me vëmendje, harresa fillon të duket si vdekje e dytë. Por ndoshta pyetja më tronditëse është kjo: Po sikur njerëzit të mos kenë më mendime origjinale? Po sikur shumica e mendimeve të jenë riciklime të pavetëdijshme të asaj që kemi dëgjuar, parë, lexuar dhe konsumuar?
Sa ide që i quajmë “tonat” kanë lindur realisht nga ne? A nuk është e çuditshme që miliona njerëz papritur zemërohen për të njëjtën temë në të njëjtën kohë? Që miliona njerëz përdorin të njëjtat fjalë, të njëjtat fraza, të njëjtat reagime emocionale? Kjo nuk është gjithmonë spontanitet kolektiv. Shpesh është sinkronizim psikologjik masiv. Dhe ndoshta forma më e lartë e pushtetit nuk është kontrolli i trupit. Por kontrolli i perceptimit. Sepse njeriu mund të jetojë edhe në varfëri dhe prapë të ndihet i lirë. Por nëse kontrollon mënyrën si ai interpreton realitetin, atëherë kontrollon vetë shpirtin e tij. Kjo është arsyeja pse lufta më e madhe nuk zhvillohet në fronte ushtarake. Zhvillohet në mendje. Për gjuhën. Për kuptimet. Për emocionet. Për interpretimin e së vërtetës. Ndrysho kuptimin e fjalëve dhe ndryshon mënyrën si mendon njeriu.
Ndrysho mënyrën si mendon dhe ndryshon mënyrën si jeton. Kështu civilizimet nuk pushtohen gjithmonë me tanke. Shpesh pushtohen me ide. Madje edhe koha mund të jetë një burg psikologjik. Njerëzit jetojnë të ndarë mes nostalgjisë për të kaluarën dhe ankthit për të ardhmen, sa harrojnë të jetojnë të tashmen. Dhe sistemi përfiton edhe nga kjo. Ai i mban njerëzit ose duke qarë atë që humbën, ose duke ndjekur atë që nuk e kanë ende. Një njeri i pranishëm në vetvete është i vështirë për t’u manipuluar. Prandaj bota moderne prodhon shpërqendrim në shkallë industriale. Çdo sekondë duhet mbushur me diçka. Me zë. Me ekran. Me stimulim. Me konsum.
Sepse qetësia është e rrezikshme. Në qetësi fillon të dëgjosh pyetje që nuk kanë nevojë për ideologji, as për propagandë: A jam vërtet i lirë? Apo jam thjesht i kushtëzuar në mënyrë më elegante se brezat para meje? Dhe ndoshta pyetja më e ndaluar nga të gjitha është kjo: Po sikur njerëzimi të ketë ndërtuar një qytetërim gjigant për të shmangur përballjen me vetveten? Një qytetërim të tërë me punë, luftëra, ideologji, argëtim, teknologji, konsum dhe ambicie…vetëm që njeriu të mos ulet një natë i vetëm në errësirë dhe të pranojë se brenda tij ekziston një boshllëk që asnjë sistem nuk ka mundur ta mbushë. Dhe ndoshta aty fillon rebelimi i vërtetë. Jo duke djegur institucione. Jo duke bërtitur slogane. Jo duke ndërruar flamuj apo ideologji. Por duke guxuar të mendosh pa tutorë psikologjikë. Duke guxuar të jetosh pa maska kolektive. Duke guxuar të pranosh se ndoshta shumica e “realitetit” që na rrethon është marrëveshje masive njerëzore, jo e vërtetë absolute. Sepse momenti kur njeriu fillon të dyshojë sinqerisht…është momenti kur zinxhirët bëhen të dukshëm. Dhe zinxhiri më i fortë nuk është ai që lidhet në duar. Është ai që lidhet në vetëdije, aq thellë, sa njeriu fillon ta quajë burgun e tij: “jeta normale”.
(147)
Ora e jetës
Reflektim
Ndoshta gabimi më i madh që bëjmë është se e shohim jetën si një vijë të gjatë, kur në të vërtetë ajo është si një orë. Një orë e mistershme, që tik-takon pa zhurmë, pa paralajmërim, pa mëshirë. Dhe ndërsa ne merremi me planet e nesërme, me inatet e djeshme, me garat e kota të së sotmes, akrepat vazhdojnë rrugën e tyre të pandalshme, sikur të mos u interesojë aspak se kush jemi, çfarë kemi arritur apo sa shumë kemi dashur të qëndrojmë edhe pak. Ora paraqet historinë e secilit prej nesh, jo thjesht kohën.
Në numrin një është djepi. Një qenie e vogël që ende nuk di asgjë për botën. Një frymëmarrje e re që sapo ka hyrë në këtë univers të madh. Një zemër që rreh pa ditur se një ditë do të njohë dashurinë, zhgënjimin, humbjen, mallin, krenarinë dhe lotët. Aty fillon gjithçka. Një e qarë e parë që në mënyrë paradoksale sjell buzëqeshje në fytyrat e të tjerëve.
Pastaj vjen zvarritja e fëmijërisë. Ajo periudhë kur toka është e pafund dhe qielli duket se mund të preket me dorë. Kur një lodër vlen më shumë se një pasuri dhe një përqafim i nënës është mbretëria më e sigurt në botë. Janë vitet kur koha ecën ngadalë. Një verë duket sa një përjetësi. Një ditë pushimi duket si një epokë e tërë.
Më pas ngrihemi në këmbë.
Hedhim hapat e parë.
Biem.
Ngrihemi përsëri.
Dhe pa e kuptuar, fillojmë të ecim me shpejtësinë e kohës.
Rinia vjen si një stuhi. Zemra rreh fort. Ëndrrat janë më të mëdha se realiteti. Besojmë se jemi të pathyeshëm. Mendojmë se kemi përpara pafundësi. Flasim për dekada sikur të jenë minuta. Premtojmë dashuri të përjetshme. Bëjmë plane që arrijnë deri në pleqëri, pa kuptuar se pleqëria po ecën drejt nesh me të njëjtën shpejtësi që ne po ecim drejt saj, edhe pse ndoshta nuk mund ta arrijë pleqërinë. Në ato vite, askush nuk mendon për numrin njëmbëdhjetë. Askush nuk mendon për gurin e varrit. Askush nuk mendon se një ditë flokët do të zbardhen, duart do të dridhen dhe kujtimet do të bëhen më të shumta se planet. Por koha mendon për ne. Gjithmonë. Ajo nuk harron askënd. Nuk bën përjashtime. Nuk pranon ryshfet. Nuk impresionohet nga pushteti. Nuk ndalet para famës. Nuk trembet nga pasuria. Mbretërit dhe lypësit i çon në të njëjtin drejtim. Dhe kështu fillon pjesa më e frikshme e jetës.
Një ditë sheh një fotografi të vjetër dhe kupton se personi që buzëqesh aty nuk ekziston më. Jo sepse ka vdekur, por sepse është transformuar. Është bërë dikush tjetër. Ëndrrat kanë ndryshuar. Prioritetet kanë ndryshuar. Plagët kanë lënë gjurmë. Disa njerëz që ishin gjithçka janë bërë kujtime. Disa që ishin të huaj janë bërë pjesë e shpirtit.
Atëherë fillon të kuptosh diçka të çuditshme.
Jeta nuk matet me vite.
Ajo matet me njerëz.
Me ata që të mungojnë.
Me ata që ende i ke pranë.
Me ata që do të doje t'i përqafoje edhe një herë.
Me ata që i humbe pa qenë gati.
Sepse fundi nuk dhemb aq shumë sa mungesa.
Nuk është vdekja që na tremb më shumë.
Është ideja se një ditë zëri ynë do të heshtë, ndërsa bota do të vazhdojë të flasë.
Dielli do të lindë përsëri.
Shiu do të bjerë përsëri.
Zogjtë do të këndojnë përsëri.
Dhe njerëzit që duam do të vazhdojnë rrugën e tyre.
Bota nuk ndalet.
Kjo është bukuria e saj.
Dhe tragjedia e saj.
Në numrin dhjetë të kësaj ore shohim plakun me bastun. Ai nuk duket i mundur. Ai duket i lodhur nga udhëtimi. Ka parë më shumë varre sesa lindje. Ka përcjellë më shumë sesa ka pritur. Ka kuptuar gjëra që rinia nuk arrin t'i kuptojë.
Ka kuptuar se fitoret më të mëdha nuk janë ato që duartrokiten.
Janë ato që askush nuk i sheh.
Të falësh.
Të durosh.
Të vazhdosh.
Të mos bëhesh i lig kur ke vuajtur nga ligësia.
Të mos humbësh zemrën kur jeta të ka goditur pa mëshirë.
Dhe pastaj...
Në numrin njëmbëdhjetë qëndron guri.
Një simbol që njerëzit e shmangin me sy.
Por ai nuk është armik.
Ai është përkujtim.
Përkujtim se kemi afat.
Përkujtim se nuk jemi pronarë të kohës.
Përkujtim se çdo përqafim mund të jetë i fundit.
Çdo bisedë mund të jetë e fundit.
Çdo shikim mund të jetë i fundit.
Prandaj ndoshta mençuria më e madhe nuk është të jetosh gjatë.
Është të jetosh me kuptim.
Të mos kalosh jetën duke numëruar vitet, por duke mbushur vitet me kuptim.
Të mos vraposh pas gjërave që do të mbeten pas te varri.
Sepse askush nuk merr me vete shtëpitë.
Askush nuk merr makinat.
Askush nuk merr titujt.
Askush nuk merr llogaritë bankare.
Ajo që mbetet është gjurma.
Fjala që the.
Dora që zgjate.
Lotët që fshive.
Shpirti që ngrohe.
Dashuria që dhe.
Dhe ndërsa shikoj këtë orë prej druri, më duket sikur dëgjoj një zë të vjetër që pëshpërit nga thellësia e kohës:
"Mos prit."
Mos prit ditën e duhur për të dashur.
Mos prit momentin e duhur për të falur.
Mos prit rastin e duhur për të jetuar.
Sepse ora nuk pyet nëse je gati.
Ajo ecën.
Dhe një ditë, kur akrepat të kenë bërë rrethin e tyre të plotë, do të kuptosh se jeta nuk ishte kurrë garë për të arritur fundin. Ishte një udhëtim për të mësuar si të ecësh mes lindjes dhe largimit me dinjitet, me zemër të pastër dhe me shpirt të gjallë.
Sepse njeriu nuk humbet jetën kur vdes.
Njeriu e humbet jetën në ato ditë kur harron të jetojë.
Dhe koha, kjo artiste e padukshme që gdhend rrudha mbi fytyra dhe kujtime mbi shpirt, vazhdon të ecë qetësisht, ndërsa ne jemi vetëm udhëtarë të përkohshëm në rrethin e saj të pafund. Një çast mes dy mistereve. Një frymëmarrje mes dy çasteve. Një dritë e vogël që ndizet për pak kohë në errësirën e universit, jo për të qëndruar përgjithmonë, por për të lënë pak ngrohtësi para se të shuhet. Dhe ndoshta, pikërisht sepse është e përkohshme, jeta është kaq e çmuar. Sepse ajo që nuk mbaron kurrë, nuk na mëson kurrë sa vlen një moment.
(148)
Ka një keqkuptim të madh që na shoqëron pothuajse të gjithëve gjatë jetës: ne mendojmë se kemi nevojë për sukses, për para, për famë, për dashuri, për siguri. Por në thellësi të shpirtit, para se të kërkojmë të gjitha këto, kërkojmë diçka më të vjetër se gjuha dhe më primitive se mendimi. Kërkojmë të shihemi. Njeriu është ndoshta e vetmja qenie që nuk mjaftohet me ekzistencën. Ai dëshiron që ekzistenca e tij të dëshmohet nga dikush tjetër. Një pemë nuk ka nevojë të admirohet që të lulëzojë. Një mal nuk ka nevojë të fotografohet që të mbetet madhështor. Një lumë nuk ndalon rrjedhën e tij kur askush nuk e shikon. Por njeriu është ndryshe. Ai ka një etje të çuditshme për sy. Ka nevojë që diku, dikush, qoftë edhe për një çast, të ndalojë dhe të thotë në heshtje: "Të pashë. Ti ekziston." Megjithatë, jo të gjithë kërkojnë të njëjtin shikim. Ka njerëz që jetojnë si aktorë mbi një skenë gjigante. Ata kërkojnë sytë e turmës. Sa më shumë sy, aq më shumë ndihen të gjallë. Ata ushqehen me duartrokitje, me pëlqime, me admirim, me zhurmën e emrit të tyre që përsëritet nga gojë të panjohura. Çdo sy anonim bëhet një pasqyrë e vogël ku ata kërkojnë veten. Por tragjedia e tyre është e heshtur. Turma është si deti: sot të mban mbi dallgë, nesër të përpin pa kujtuar as emrin tënd. Publiku dashuron me pasion, por harron me shpejtësi. Dhe kur vjen dita që dritat fiken, kur skena boshatiset dhe zëri i duartrokitjeve shuhet, shumë prej tyre mbeten vetëm me jehonën e vetvetes. Atëherë kuptojnë se kishin ndërtuar një pallat mbi mjegull.
Ka të tjerë që nuk kërkojnë botën, por rrethin e tyre. Miq, kolegë, të afërm, njerëz që i njohin dhe i njohin. Ata janë mbledhësit e fytyrave, organizatorët e tavolinave plot njerëz, ndërtuesit e urave sociale. Shtëpitë e tyre janë plot zëra, telefonat e tyre plot kontakte, kalendarët e tyre plot takime. Ata ndihen të qetë kur ndiejnë vështrimet e njohura që u rrinë pranë si qirinj të ndezur. Në njëfarë mënyre, ata kanë zgjedhur një siguri më të madhe. Sepse publiku largohet, por njerëzit e njohur zakonisht mbeten. Megjithatë, edhe këta jetojnë me një frikë të fshehtë: frikën e zbrazëtisë. Frikën se mos një ditë telefoni pushon së rëni, tavolina mbetet bosh dhe dera nuk troket më. Sepse edhe shoqëria, sado e madhe të jetë, nuk mund ta mbushë plotësisht vetminë e njeriut.
Pastaj vjen kategoria më e brishtë dhe ndoshta më e bukur. Ata që nuk kanë nevojë për një mijë sy. Mjaftojnë vetëm dy. Dy sy që i presin. Dy sy që i kuptojnë. Dy sy që i njohin edhe në errësirë. Ata jetojnë brenda shikimit të një personi të vetëm. E gjithë bota e tyre përmblidhet në praninë e dikujt që duan. Kur ai person buzëqesh, dita merr dritë. Kur ai person largohet, stinët ndryshojnë. Kur ai person qan, zemra e tyre copëtohet. Dashuria u jep një univers, por njëkohësisht i bën të pambrojtur. Sepse askush nuk mund ta ndalë kohën. Askush nuk mund ta ndalë largimin. Askush nuk mund t’i mbajë sytë hapur përgjithmonë. Dhe kur një ditë ai shikim mungon, njeriu ndien sikur dielli është fikur mbi tokën e tij. Kjo është arsyeja pse dashuria është njëkohësisht bekimi më i madh dhe rreziku më i madh që mund të përqafojë zemra njerëzore.
Por ekziston edhe një kategori tjetër. Më e rralla. Më e heshtura. Më e pakuptuara. Janë ata që jetojnë në sytë e atyre që nuk janë të pranishëm.
Ata nuk kërkojnë turmën. Nuk varen nga miqtë. Madje ndonjëherë as nga një dashuri konkrete. Ata ecin duke biseduar me kujtime, me ëndrra, me figura që ndoshta nuk ekzistojnë më ose nuk kanë ekzistuar kurrë. Një poet shkruan për një lexues që nuk e ka takuar ende. Një artist pikturon për një sy që do ta shohë pas shumë vitesh. Një besimtar jeton para syve të Zotit, edhe kur ndihet vetëm në botë. Një bir përpiqet të bëhet më i mirë sepse imagjinon se si do ta shihte babai i ndjerë. Një nënë vazhdon të buzëqeshë mes vuajtjeve sepse mendon për fëmijët që do të jenë nesër. Këta njerëz jetojnë në një dimension të padukshëm. Ata nuk mbështeten tek ajo që shohin, por tek ajo që imagjinojnë. Janë banorët e urave mes reales dhe së padukshmes. Janë ëndërrimtarët. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye janë më të fortët.
Sepse kur turma largohet, ata vazhdojnë të ecin.
Kur miqtë shpërndahen, ata vazhdojnë të ecin.
Kur dashuritë humbin, ata vazhdojnë të ecin.
Ata ecin nën dritën e yjeve që të tjerët nuk i shohin.
Ndoshta çdo jetë është një udhëtim nga kategoria e parë drejt së katërtës. Fillimisht kërkojmë që bota të na shohë. Pastaj kërkojmë të na shohin njerëzit tanë. Më pas kërkojmë të na shohë zemra që duam. Dhe në fund, kur vitet na mësojnë se asgjë tokësore nuk është e përhershme, fillojmë të jetojmë para syve të diçkaje më të madhe se vetja jonë. Atëherë nuk kemi më nevojë për duartrokitje.
Nuk kemi më nevojë për prova.
Nuk kemi më nevojë për turmat.
Sepse kemi zbuluar një të vërtetë të madhe: njeriu nuk bëhet i pavdekshëm kur e shohin shumë sy. Bëhet i pavdekshëm kur gjen një arsye për të jetuar edhe kur askush nuk po e shikon. Dhe ndoshta, pjekuria nuk është të të shohin më shumë njerëz. Pjekuria është të mos humbasësh veten kur mbetesh vetëm me shikimin e shpirtit tënd.
(149)
Llojet e lexuesve
Përpara se të shkruaj për lexuesit, ndoshta duhet të pranojmë një të vërtetë të pakëndshme: shumica e njerëzve nuk lexojnë për të kuptuar, por për të konfirmuar atë që kanë vendosur tashmë të besojnë.
Ka një specie të çuditshme njerëzish që jeton në rrjetet sociale. Nuk i sheh shpesh, nuk flasin shumë, nuk bëjnë zhurmë, por janë gjithmonë aty. Janë si hijet e mureve të vjetra; nuk i vëren, por sapo ndizet drita, kupton se kanë qenë aty gjatë gjithë kohës. Janë lexuesit. Jo ata të librave që fotografojnë kopertinën për të bindur botën se janë intelektualë. Jo ata që citojnë filozofë të cilët nuk i kanë lexuar kurrë. Po flas për ata që lexojnë njerëzit, mendimet, debatet, dështimet, fitoret, hipokrizitë dhe maskat. Ka nga ata lexues të njohur që bëjnë sikur nuk lexojnë. Kalojnë pranë shkrimeve si aristokratë që ecin pranë turmës pa kthyer kokën. Nuk bëjnë Like. Nuk komentojnë. Nuk reagojnë. Të krijojnë përshtypjen se nuk kanë parë asgjë. Por çuditërisht, kur i takon pas disa javësh, të flasin pikërisht për atë që ke shkruar. E mbajnë mend një fjali, një metaforë, një argument. E kanë lexuar deri në fund. Kanë debatuar me veten. Kanë rënë dakord, janë zemëruar, janë menduar. Vetëm se krenaria nuk i lejon të lënë gjurmë në ekran. Ata janë si macet e natës; nuk i sheh, por gjurmët e tyre i gjen gjithmonë në mëngjes.
Pastaj vijnë lexuesit e panjohur. Ata janë një botë më vete. Lexojnë gjithçka dhe urrejnë gjithçka. Nëse shkruan për dritën, të akuzojnë se urren errësirën. Nëse shkruan për errësirën, të akuzojnë se mohon dritën. Nëse shkruan për dashurinë, të quajnë sentimental. Nëse shkruan për drejtësinë, të quajnë idealist. Nëse shkruan për realitetin, të quajnë pesimist. Ata nuk lexojnë për të kuptuar tekstin. Lexojnë për të gjetur një arsye që të zemërohen. Janë si njerëzit që futen në një kopsht me lule dhe kërkojnë vetëm ferrat. Dhe kur i gjejnë, largohen krenarë duke thënë: "E dija që ky vend nuk vlente."
Ka edhe një kategori tepër interesante. Miqtë. Ata lexojnë çdo gjë. Madje ndonjëherë janë lexuesit më besnikë. Por nuk bëjnë Like. Nuk komentojnë. Nuk reagojnë. Sepse jetojnë me frikën se mos gjykohen nga të tjerët. Sikur një Like të ishte deklaratë politike. Sikur një koment të ishte kontratë martese. Sikur një mendim i mbështetur publikisht të ishte dënim me burgim të përjetshëm. Ata lexojnë në heshtje dhe ikin në heshtje. Janë njerëzit që duan të shihen si të pavarur, por në të vërtetë janë peng të syve të të tjerëve.
Pastaj janë ata "lexuesit" e famshëm. Ata që nuk lexojnë sepse kanë lexuar shumë. Të paktën kështu thonë. Kanë arritur në atë pikë të çuditshme ku nuk kanë më nevojë të mësojnë asgjë. Kanë mendim për gjithçka. Për historinë. Për filozofinë. Për psikologjinë. Për fenë. Për politikën. Për universin. Për jetën pas vdekjes. Për atë që nuk ka ndodhur ende. Dhe pikërisht sepse dinë gjithçka, nuk lexojnë më asgjë. Janë si gotat e mbushura deri në buzë me ujë të ndenjur. Nuk pranojnë asnjë pikë tjetër, sepse kanë frikë se mos derdhen.
Ndërsa njeriu që vërtet di, e di se sa pak di. Ka edhe lexues të brumosur me paragjykime. Ata nuk e lexojnë tekstin. Ata lexojnë autorin. Nëse u pëlqen autori, edhe gabimet i quajnë mençuri. Nëse nuk u pëlqen autori, edhe mençurinë e quajnë gabim. Janë njerëz që e kanë dhënë verdiktin përpara se të fillojë gjyqi. Fjalët nuk kanë më rëndësi. E drejta nuk ka vlerë. Rëndësi ka kush e tha. Dhe kështu e humbasin privilegjin më të madh të mendjes njerëzore: aftësinë për të ndryshuar mendim.
Pastaj vijnë ata që bëjnë sikur lexojnë. Të japin një Like sa për mirësjellje. Siç të japin dorën në rrugë. Siç të thonë "si kalove?" pa pritur përgjigje. Like-u i tyre është një buzëqeshje plastike. Një përshëndetje administrative. Një vulë pa dokument. Një reagim pa lexim. Një duartrokitje në sallë nga njeriu që po shikon telefonin.
Dhe në fund janë lexuesit më të rrallë. Ata që lexojnë për të kuptuar. Nuk kanë nevojë të bien dakord. Nuk kanë nevojë të kundërshtojnë. Nuk kanë nevojë të adhurojnë. As të urrejnë. Lexojnë sepse e dinë se çdo mendim është një dritare. Jo çdo dritare të pëlqen. Jo nga çdo dritare do të shohësh një peizazh të bukur. Por sa më shumë dritare të hapësh, aq më pak burg duket dhoma ku jeton mendja jote. Dhe ndoshta këtu qëndron dallimi mes lexuesit dhe jo-lexuesit. Jo te numri i librave. Jo te numri i komenteve. Jo te numri i Like-ve. Por te gatishmëria për të lënë një mendim të hyjë në kokën tënde pa u ndjerë i kërcënuar prej tij. Sepse ka njerëz që lexojnë një mijë faqe dhe mbeten po aq të vegjël sa ishin. Dhe ka njerëz që lexojnë një fjali të vetme, e lejojnë ta trazojë shpirtin e tyre, dhe nuk janë më kurrë të njëjtët. Prandaj, herën tjetër kur të shohësh heshtje poshtë një shkrimi, mos u nxito të mendosh se askush nuk ka lexuar. Shpeshherë, komentet më të gjata nuk shkruhen në tastierë. Shkruhen në mendjen e atyre që kalojnë pranë një teksti dhe largohen duke buzëqeshur, duke u zemëruar, duke u ndjerë të goditur, ose duke bërë sikur nuk e kanë lexuar fare. Sepse lexuesit janë si pasqyrat. Disa tregojnë fytyrën. Disa tregojnë maskën. Disa tregojnë plagët. Dhe disa, nga frika e asaj që mund të shohin, zgjedhin të mos shohin fare.
