Arti i propagandës

(1)

Sugjestionimi 

Mënyra më e frikshme për të të vjedhur lirinë nuk është të të mbyllin pas hekurave, por të të bindin se hekurat i zgjodhe vetë. Kjo është forca e padukshme e sugjestionit: një helm i ëmbël që depërton në kokën tënde pa trokitur fare te dera e arsyes. Ti mendon se ke mendimet e tua, se urren apo do me vullnet të lirë, por shpesh je thjesht një vegël në duart e dikujt tjetër që di cilat tela të të prekë. Propaganda nuk kërkon të debatojë me ty; asaj i duhet vetëm të të gjejë të lodhur, të frikësuar, të pasigurt ose të humbur mes një turme që ulërin, dhe aty mbrojtja jote merr fund.

Historia jonë e ka të stampuar në lëkurë këtë dhunim të mendjes. Kujto gjyqet e komunizmit në Tiranë, ku burra të rritur, pasi gdhiheshin netë të tëra pa gjumë me dritën e llambës në sy dhe me një hetues që nuk pushonte mbi kokë, dilnin para sallës dhe pranonin me zë të lartë se kishin helmuar puset e bukën e fëmijëve të tyre. Ata nuk po aktronin më; truri i tyre i rraskapitur ishte dorëzuar deri në atë pikë sa besonin vetë në fajin e paqenë. Ose shiko fëmijët me shami të kuqe rreth qafës, pionierët që rriteshin me tmerrin e një armiku imagjinar pas çdo ferre, gati të spiunonin edhe prindërit në emër të një ideali që ua kishin derdhur me pikatore çdo mëngjes në shkollë. U deshën vetëm alarme të sajuara, sirena në mes të natës dhe bunkerë në çdo arë që një popull i tërë ta pranonte urinë e skajshme si një çmim normal për të mos u pushtuar.

Por mos gabo të mendosh se kjo është vetëm një hije e së shkuarës apo një sëmundje e regjimeve të vjetra. Sugjestioni të rrethon çdo ditë, në jetën më banale. Është ai mjeku që të jep një kokërr me sheqer dhe të thotë se do të shërohesh, dhe ti me të vërtetë ngrihesh në këmbë sepse mendja e komandoi trupin të besojë. Është ai paniku që të kap kur hap telefonin në mëngjes dhe sheh lajme me shkronja të kuqe që flasin për viruse, luftëra a kriza urie, dhe papritur vrapon në supermarket të blesh miell pa ditur as vetë pse.

Dhe e shikon çdo ditë në politikën e sotme shqiptare. Mjafton një lider me mikrofon në dorë, një shesh i mbushur plot, një këngë e lartë me tupana e drita që të trullosin, dhe papritur nuk ka më vend për pyetje logjike. Fjala e folur, e ngarkuar me mllef, me teatralitet dhe me britma, e shuan arsyen si një qiri në erë. Njerëzit nisin të duartrokasin në ekstazë po ata që i lanë pa rrugë e pa shpresë, duke e parë kundërshtarin politik jo thjesht si një njeri me ide ndryshe, por si një armik të përbetuar që duhet zhdukur. Kështu funksionon kapja e mendjes: fillimisht të mësojnë çfarë të urresh, pastaj të vjedhin qetësinë, dhe në fund ti bën saktësisht atë që ata duan, krejt i bindur se e vendose vetë. Rreziku i vërtetë nuk vjen nga ata që të detyrojnë me forcë, por nga ata që me fjalë të ëmbla apo thirrje histerike të bëjnë të duash pikërisht zinxhirët e tu.

Mirëpo çfarë do të thotë sugjestionim?

Sugjestion do të thotë të ndikosh mbi besimin, mentalitetin dhe qëndrimin e njerëzve, ose të transferosh një ide, mentalitet apo qëndrim përmes fjalëve të shkruara dhe të folura, ose përmes sjelljes. Kontrolli i masave në jetën e tyre politike dhe ideologjike bëhet me anë të sugjestionit. Të propagandosh do të thotë, me fjalë të tjera, të sugjestionosh.

Rregullat psikologjike të sugjestionit janë rregullat themelore të propagandës. Fuqia e sugjestionit është pothuajse e pakufizuar. Një person normal mund të bindet se është i sëmurë mendor, ose një person i pafajshëm mund të bindet se ka kryer një krim, përmes marrjes rraskapitëse në pyetje nga policia pas netëve pa gjumë, ose përmes përgatitjes së viktimës për gjyqe demonstrative, saqë, pas disa ditësh apo javësh marrjeje në pyetje, ai është i vullnetshëm të nënshkruajë çdo rrëfim.

Sugjestibiliteti (ndjeshmëria ndaj sugjestionit) i njerëzve është jashtëzakonisht i ndryshueshëm. Disa janë të butë, të lakueshëm dhe lehtësisht të sugjestionueshëm. Këta njerëz janë pre e lehtë për çdo pushtim psikologjik, por ata gjithashtu humbasin po aq lehtë.

Çdo person është lehtësisht i sugjestionueshëm në një fushë të caktuar të jetës së tij psikike, por është skajshmërisht rezistent në fusha të tjera. Madje i njëjti person reagon ndryshe ndaj sugjestioneve në periudha të ndryshme, nën rrethana të ndryshueshme.

Fëmijët dhe adoleshentët, duke mos pasur mendime politike dhe ideologjike të formuara mirë dhe të ngurtësuara, janë të lehtë për t'u ndikuar. Rëndësia e këtij fakti kuptohet qartë kur kuptohet se e ardhmja e një ideologjie varet gjerësisht nga fitimi i brezit të ri.

Qëndrimi instinktiv dhe i dominuar nga emocionet e grave, që rezulton në një sugjestibilitet ekstrem, është përgjegjës për rëndësinë e madhe të seksit femëror në çdo lëvizje moderne politike ose ideologjike.

Turma dhe masa shfaqin sugjestibilitet ekstrem në nivel histerik dhe fanatik. Për këtë arsye, mitingjet masive, procesionet, etj, janë mjete të domosdoshme për kontrollin e masave. Sugjestibiliteti është, megjithatë, i kufizuar në një territor të ngushtë të caktuar.

Rraskapitja fizike ul rezistencën e vullnetit dhe rrit sugjestibilitetin. Depresioni që pason dështimet dhe gabimet, ose një situatë mbrojtëse (defensive), i bën njerëzit një shënjestër ideale për demoralizim, frikësim dhe përhapje të defetizmit.

Ndjenjat popullore mbizotëruese ndikojnë fuqishëm mbi sugjestibilitetin. Për shembull, propagandisti duhet të përfitojë nga një pakënaqësi akute e provokuar nga një incident kufitar, dhe ai duhet ta përdorë indinjatën e zgjuar për një vendim politik përpara se emocionet e nxehura të bien.

Fjala e folur është shumë herë më efektive sesa fjala e shkruar. Asnjë ideologji nuk mund të mbijetojë vetëm përmes gazetave, librave dhe broshurave, por vetëm në saje të demagogëve të mëdhenj dhe agjitorëve të vegjël, përmes predikuesve dhe misionarëve. Vetëm fjala e folur i jep fuqi jetësore një lëvizjeje masive. Një faqe e vdekur gazete nuk i afrohet kurrë dhe as nuk e zëvendëson dot një orator sugjestiv, të papërmbajtshëm, i cili depërton në shpirtrat e dëgjuesve të tij përmes fjalëve, gjesteve, zërit dhe paraqitjes. Përmes dramave radiofonike, filmave dhe shfaqjeve televizive, fuqia e fjalës së folur përdoret gjithnjë e më shumë dhe fuqia sugjestive e transmetimit shtohet madje përmes zhurmave, muzikës, marifeteve teknike dhe efekteve skenike.

Fuqia sugjestive e fjalës së folur është vërtet e madhe, por ajo tejkalohet ende nga efektet e përvojës personale dhe nga ndikimi ngjitës i një "shembulli/modeli".

(2)

Imitimi 

Njeriu e bind veten se mendon me kokën e tij, por në pjesën më të madhe të jetës ai thjesht reflekton botën përreth si një pasqyrë e bindur dhe pa zë. Që nga çasti kur një foshnjë buzëqesh jo nga gëzimi i vetëdijshëm, por sepse sheh nënën tek i buzëqesh, qenia njerëzore hyn në kurthin e padukshëm të imitimit. Ky mekanizëm nuk është një zgjedhje e thjeshtë estetike a një dëshirë kalimtare për t’u dukur si dikush tjetër; ai është një nga forcat më të thella, më të egra dhe më të mistershme që lëvizin historinë, shoqëritë dhe fatet e kombeve. Kur vështrojmë një turmë të madhe që marshon në rrugë, që thërret të njëjtat parulla me damarët e qafës të fryrë apo që përkulet para një simboli të vetëm, priremi të mendojmë se aty ka një vullnet të përbashkët të kristalizuar, një bindje të thellë të lindur nga mendimi vetjak. E vërteta është shumë më e ftohtë. Në shumicën dërrmuese të rasteve, vetëm një grusht njerëzish-ndoshta pesë apo dhjetë përqind-e dinë vërtet se çfarë po kërkojnë apo çfarë po shkatërrojnë. Të tjerët, masa e madhe dhe e zhurmshme, janë thjesht trupa të kapur në rrjetën e imitimit, të infektuar nga një sugjestion që përhapet po aq lehtë dhe verbërisht sa një sëmundje ngjitëse në ajrin e një dhome të mbyllur.

Nëse kthejmë sytë nga e kaluara, historia njerëzore është e mbushur me episode që do të dukeshin si trillime absurde po të mos ishin të dokumentuara me saktësi drithëruese. Në verën e vitit 1518, në rrugët e ngushta të Strasburgut, një grua e vetme me emrin Zonja Troffea doli nga dera e shtëpisë dhe nisi të kërcente pa pushim, pa muzikë, pa asnjë shkak të dukshëm. Ajo kërceu për ditë me radhë derisa këmbët iu gjakosën, por tmerri i vërtetë nuk ishte çmenduria e saj vetjake; tmerri nisi kur njerëzit e tjerë, të mbledhur për ta parë, filluan njëri pas tjetrit t'i bashkoheshin asaj lëvizjeje të çartur. Brenda pak javësh, qindra njerëz kërcenin nën vapën përvëluese derisa u binin të fikët apo u pushonte zemra nga rraskapitja. Askush nuk i detyroi me kamxhik, askush nuk u dha një arsye filozofike; ishte thjesht sugjestioni i pastër vizual, një valë imitimi e pakontrollueshme që theu çdo barrierë të logjikës njerëzore. Ky fenomen i histerisë kolektive tregon se sa e brishtë është ajo që ne e quajmë arsye dhe sa lehtë truri ynë heq dorë nga kontrolli kur sheh të ngjashmin e tij duke bërë diçka me ngulm.

Kjo prirje primitive nuk mbeti në Mesjetë; ajo thjesht ndërroi rrobat dhe u vesh me petkun e politikës moderne. Kur lëvizjet totalitare të shekullit të njëzetë morën hov në Evropë, nuk ishte doktrina e thellë ajo që mbushi sheshet e Gjermanisë apo Rusisë, por estetika e sinkronizuar dhe imitimi i pandërgjegjshëm. Një krah i ngritur lart në mënyrë të prerë, një hap ushtarak i rrahur mbi kalldrëm me saktësi gjeometrike, një shall i kuq i lidhur rreth qafës-këto nuk ishin ide, ishin sugjestione të vogla shqisore. Kur një njeri i zakonshëm e gjen veten në mes të dhjetëra mijëra vetëve që ngrenë krahun në të njëjtin çast, truri i tij përjeton një presion të padurueshëm biologjik. Të mos e ngresh krahun do të thotë të ndjehesh i zhveshur, i kërcënuar, i përjashtuar nga fisi. Dhe kështu, krahu ngrihet. Pas këtij veprimi fizik, njeriu nuk do të pranojë kurrë me vete se u soll si një dele; ai menjëherë fillon të shpikë një narrativë racionale, duke bindur veten se e bëri për atdheun, për të ardhmen, për drejtësinë. Mirëpo psikologu e sheh qartë se veprimi erdhi i pari, përmes imitimit mekanik, ndërsa ideologjia erdhi më pas, thjesht si një justifikim për të shpëtuar sedrën e një krijese që refuzon të pranojë natyrën e saj imituese.

Në rrafshin e psikologjisë eksperimentale, kjo dobësi njerëzore është vërtetuar me një thjeshtësi që të lë pa fjalë. Solomon Asch vendoste një student në një dhomë me shtatë njerëz të tjerë, të cilët ishin fshehtas bashkëpunëtorë të studiuesit. Kur u shfaqeshin vija me gjatësi të ndryshme në një tabelë dhe pyeteshin se cila vijë ishte e barabartë me vijën model, bashkëpunëtorët jepnin qëllimisht, njëri pas tjetrit, një përgjigje dukshëm të gabuar. Studenti i gjorë, i cili e shihte qartë me sytë e ballit se cila ishte vija e duhur, fillonte të djersinte, të lëvizte në karrige, të shikonte përreth me dyshim. Në një përqindje dërrmuese të rasteve, individi dorëzohej dhe jepte të njëjtën përgjigje absurde si të tjerët. Imitimi këtu nuk ishte thjesht një lojë fëmijësh, por një kompromis i rëndë psikologjik: njeriu parapëlqen të mohojë dëshminë e shqisave të veta, vetëm e vetëm që të mos jetë i vetëm përballë korit të të tjerëve.

E njëjta dramë përsëritet çdo ditë në rrugët e qyteteve tona, në kafene, në zyra dhe në ekranet që mbajmë në duar, pa pasur nevojë për lëvizje politike apo eksperimente laboratorike. Mjafton të shohësh se si lind dhe përhapet një modë. Një personazh me ndikim shfaqet me një palë këpucë të çuditshme, me një prerje flokësh groteske apo me një frazë të re që nuk thotë asgjë. Brenda pak javësh, i gjithë qyteti ecën me të njëjtat këpucë dhe përsërit të njëjtën shprehje me një seriozitet gati qesharak. Nëse e pyet një të ri se përse po e mban atë xhaketë që nuk i rri as mirë dhe as nuk e mbron nga i ftohti, ai do të mundohet të të flasë për stilin, për komoditetin apo për një shije personale të veçantë. Ai kurrë nuk do të ketë guximin të thotë të vërtetën e zhveshur: "E vesha sepse e pashë te dikush tjetër dhe kisha frikë se do të mbetesha jashtë botës po të mos e vishja." Imitimi pasiv fshihet gjithnjë pas maskës së dëshirës vetjake.

Madje, kjo forcë e sugjestionit arrin të depërtojë deri në aktet më intime dhe më tragjike të qenies njerëzore. Kur Gëteja botoi në shekullin e tetëmbëdhjetë romanin e tij mbi vuajtjet e djaloshit Verter, një valë e frikshme vetëvrasjesh pllakosi të rinjtë e Evropës. Djem të panumërt u gjetën të vdekur mbi tavolinat e tyre të punës, të veshur me të njëjtën frakë të verdhë dhe jelek blu që mbante personazhi i librit, shpesh me librin e hapur pranë vetes. As dhimbja e tyre nuk ishte plotësisht e tyrja; ajo ishte modifikuar, ushqyer dhe shtyrë drejt humnerës nga një valë imitimi letrar, aq e fuqishme sa mundi edhe instinktin më themelor të çdo qenieje të gjallë: instinktin e vetëruajtjes. Nëse njeriu mund të vdesë vetëm për të imituar një hije të printuar në letër, çfarë mbetet nga liria e tij e mendimit kur përballet me njerëzit prej mishi e kockash që e rrethojnë çdo sekondë?

Sot, në epokën e rrjeteve ku çdo lëvizje shumëfishohet me miliona herë në sekondë, imitimi nuk kërkon më muaj apo vite për të pushtuar një kontinent; atij i mjaftojnë disa orë. Një sfidë absurde, një revoltë e çastit, një mënyrë e caktuar të foluri apo një urrejtje e orkestruar ndaj një figure publike shpërthen si flakë mbi kashtë të thatë. Masa mendon se po merr pjesë në një diskutim të madh demokratik, ndërsa në të vërtetë thjesht po përsërit si jehonë zërin e parë që bërtiti më fort. Shumica e njerëzve nuk kanë kohë, energji apo guxim të thellohen në thelbin e gjërave; është shumë më e lehtë, shumë më ekonomike për trurin që të shohë se nga po fryn era dhe të kthejë velat në atë drejtim.

Kjo e vërtetë e hidhur na zhvesh nga iluzioni i madh i individualizmit modern. Ne krenohemi me të drejtën e votës, me lirinë e fjalës dhe me të qenit të veçantë, por sa herë që shprehim një mendim me zjarr, duhet të ndalemi dhe të pyesim veten me ndershmëri të pamëshirshme: a është ky mendimi im, i lindur nga vuajtja, leximi dhe vëzhgimi im i qetë, apo është thjesht një virus i ëmbël psikologjik që e kam marrë pa e kuptuar nga mjedisi? Të kesh forcën t'i bësh ballë sugjestionit të shumicës është ndoshta akti më i rrallë dhe më vetmitar i civilizimit njerëzor. Ata pak njerëz që arrijnë të qëndrojnë ulur ndërsa e gjithë salla ngrihet në këmbë për të duartrokitur një tirani apo një marrëzi të radhës, shpesh paguajnë një çmim të tmerrshëm tjetërsimi. Por vetëm tek ai refuzim i qetë për të mos imituar, tek ajo kokëfortësi për të parë me sytë e tu dhe jo me sytë e fqinjit, fillon njeriu i vërtetë dhe merr fund hija e tij që thjesht ecën me turmën.

(3)

Afektiviteti si mjet për propagandë 

Njeriu mund të mburret sa të dojë me arsyen, me aftësinë për të peshuar faktet në mënyrë të ftohtë dhe me mendimin kritik, por e vërteta e zhveshur e natyrës njerëzore flet krejt ndryshe: jeta jonë psikike nuk udhëhiqet nga logjika e kulluar, por nga afektiviteti. Çdo mendim që na kalon nëpër kokë, çdo perceptim shqisor dhe çdo vendim që marrim në jetë, ndahet në dy rryma paralele, por me peshë krejt të pabarabartë: elementin intelektual dhe atë emocional. Logjika analizon, ndan, mat dhe arsyeton, por ajo mbetet e palëvizshme, një motor pa lëndë djegëse. Nga ana tjetër, afekti - ndjenja e menjëhershme e kënaqësisë ose e neverisë, e shpresës ose e tmerrit - është forca e vetme lëvizëse që e kthen një ide abstrakte në veprim, në bindje ose në fanatizëm. Pa këtë ngarkesë të thellë ndjesore, asnjë e vërtetë, sado e kulluar dhe e vërtetueshme qoftë shkencërisht, nuk lëshon dot rrënjë në mendjen e njeriut dhe aq më pak në vetëdijen e një mase të gjerë njerëzish.

Nëse e zhvesh një ide nga ngjyrimi emocional, ajo mbetet një kufomë mendore. Njeriu i zakonshëm, qoftë në sheshin e fshatit apo në karrigen e një zyre moderne, nuk vendos mbi bazën e një llogaritjeje matematikore. Ai pranon me etje atë që i sjell afektivitet pozitiv, atë që i përkëdhel krenarinë, i premton mbrojtje ose i krijon iluzionin e qetësisë, dhe flak tej me egërsi atë që i zgjon afektivitet negativ, ankth apo ndjenjë faji. Këtu zë fill arti i sugjestionit. Sugjestioni nuk është dialog i hapur filozofik; ai është një mbjellje e fshehtë e mendimit në mendjen e tjetrit përmes rrugëve anësore të ndjenjës. Që kjo farë të mbijetojë dhe të rritet, asaj i duhet një temperaturë e lartë emocionale. Një argument i ftohtë godet fort portën e arsyes dhe rrallëherë hyn brenda; një fjalë e zjarrtë që godet në frikë ose në krenari e shemb derën pa trokitur fare.

Kjo e vërtetë e hidhur psikologjike shpjegon tragjedinë e përhershme të intelektualëve të përmbajtur dhe suksesin dërrmues të demagogëve në histori. Motivimi thjesht intelektual nuk ka pothuajse asnjë peshë kur bëhet fjalë për të lëvizur masat. Të gjitha idetë që kanë tronditur botën, për mirë a për keq, kanë qenë të ngjeshura me afekte deri në shpërthim. Partitë me programe të ngurta, teknike, me raporte shifrash dhe gjuhë të matur ekonomike - ato që rëndom quhen parti të elitave të qeta - pothuajse gjithnjë thyhen përballë fjalëve të ashpra, therëse e të mbushura me pasion të agjitorëve popullorë. Në betejat presidenciale amerikane të vitit 1952, Adlai Stevenson, një figurë me një kulturë të rrallë e elokuencë të kulluar logjike, ankohej se kundërshtari i tij Dwight Eisenhower po i bënte thirrje emocioneve primitive të njerëzve dhe jo arsyes së shëndoshë. Stevensoni vdiq pa e kuptuar se fitorja e Eisenhowerit nuk buronte nga mungesa e inteligjencës së zgjedhësve, por nga kuptimi i thellë që gjenerali kishte për nevojën njerëzore për siguri, për figurën e atit mbrojtës dhe për krenarinë kombëtare në kulmin e Luftës së Ftohtë. Logjika e Stevensonit ishte e patëmetë në letër, por ishte e akullt; figura e Eisenhowerit rrezatonte sigurinë që kërkonte zemra e njeriut të frikësuar.

Në jetën e përditshme, këtë mekanizëm e shohim në çdo hap, që nga shitësi i makinave deri te reklamat e zakonshme të produkteve të konsumit. Askush nuk blen një orë dore të shtrenjtë thjesht sepse ajo tregon minutën me përpikëri; një celular dhjetë herë më i lirë e bën këtë më mirë. Njeriu blen ndjesinë e përkatësisë në një elitë, blen vështrimin admirues të shokëve, blen shpërblimin e vetes me iluzionin e pushtetit. Po ashtu, kur një mjek përpiqet të bindë një duhanpirës të heqë cigaren duke i recituar me zë monoton përqindjet e rrezikut të katranit në mushkëri, ai zakonisht dështon. Por kur i njëjti mjek i thotë: "Nëse vazhdon kështu, nuk do të arrish ta shohësh vajzën tënde të veshur nuse", ai prek telin afektiv të dashurisë prindërore dhe të frikës nga vdekja. Vetëm atëherë sugjestioni zë vend, sepse ideja u ngarkua me dhimbje reale.

Kjo lojë me fjalët nuk është e rastësishme; ajo mbështetet në një fjalor të koduar që ngjall reaksione kimike në trurin e dëgjuesit. Propagandisti i regjur i njeh këto fjalë siç njeh kirurgu bisturinë. Për të ngjallur afektivitet pozitiv, ai përdor terma si "nder", "qëndresë", "pastërti", "sakrificë", "ardhmëri e ndritur" ose "besë". Këto fjalë nuk kanë nevojë për përkufizim; ato shërbejnë si çelësa që hapin menjëherë portat e simpatisë dhe miratimit të verbër. Nga ana tjetër, kur kërkon të asgjësojë mendërisht kundërshtarin, ai nuk merret me gabimet e tij logjike, por e zhyt atë në pellgun e termave me afektivitet negativ: "tradhtar", "gjakpirës", "i shitur", "parazit", "rrezik kombëtar". Kur e quan dikë "kundërshtar politik me ide të gabuara", ti fton arsyen për debat; kur e quan "armik të popullit", ti zgjon te masa instinktin e vetëmbrojtjes dhe urrejtjes, duke e bërë çdo debat të pamundur dhe të panevojshëm.

Historia shqiptare është një laborator i gjallë, i dhimbshëm dhe tejet i qartë i këtij manipulimi të pandërprerë afektiv. Gjatë regjimit komunist të Enver Hoxhës, i gjithë shteti u ngrit mbi një arkitekturë të pastër sugjestioni të dyfishtë, ku frika dhe shpresa mbaheshin në ekuilibër të përkryer për të sunduar mendjen e njeriut. Nga njëra anë ishte kultivimi i një rreziku të përhershëm, apokaliptik: "rrethimi imperialisto-revizionist", diversionistët që hidheshin me parashutë natën, armiku i padukshëm i klasës që fshihej pas çdo fjale goje. Ky ishte afektiviteti negativ në pikën e tij më të lartë - frika ekzistenciale, paniku i urisë dhe i shkatërrimit të atdheut. Për ta bërë këtë frikë të prekshme, u ndërtuan qindra mijëra bunkerë nëpër arat, kodrat dhe plazhet e vendit. Bunkeri nuk ishte thjesht një fortifikim ushtarak; ai ishte një monument psikologjik, një sugjestion prej betoni që i kujtonte çdo fshatari e punëtori, çdo mëngjes kur nisej për në punë, se lufta ishte te dera. Nga ana tjetër, mbi këtë tokë të frikësuar, hidhej fara e afektivitetit pozitiv: miti i njeriut të ri, heroizmi i partizanëve, këngët me tekstet e zjarrta për uzinat, shkollat e natës dhe lavdinë e pakrahasueshme të një Shqipërie që qëndronte "si shkëmb graniti në brigjet e Adriatikut". Njerëzit duronin tollonat e ushqimit, mungesën e mishit dhe të qumështit, pikërisht sepse mendja e tyre ushqehej me idenë se po mbronin një të mirë supreme nga një e keqe absolute. Nuk kishte vend për logjikë ekonomike; ekonomia ishte shkatërrimtare, por ngarkesa afektive ishte aq e fortë sa mbante në këmbë një sistem të tërë.

Kur erdhi epoka e pluralizmit pas viteve nëntëdhjetë, metodat nuk ndryshuan, por vetëm ndërruan rrobat. Në fillim të tranzicionit, fjalimet e politikanëve të rinj nuk flisnin për reforma buxhetore apo për tregje kapitale; ato flisnin me fjalor biblik. E majta përshkruhej si "murtaja e kuqe", si e keqja e përjetshme që duhej shkulur me rrënjë, ndërsa e djathta vishej me dritën e ëngjëllit shpëtimtar që do ta çonte Shqipërinë në Europë brenda natës me "çekun e bardhë". Në vitin e zi 1997, kur ranë skemat piramidale, afektiviteti doli krejtësisht jashtë kontrollit të çdo arsyeje. Njerëzit nuk kishin investuar paratë e tyre mbi bazën e një analize financiare - asnjë mendje e kthjellët nuk mund të besonte se paratë mund të trefishoheshin pa asnjë punë - por sepse kishin rënë pre e sugjestionit të pasurimit të lehtë, të mbështetur madje nga deklarata qeveritare që i quanin ato para "më të pastrat në botë". Kur flluska plasi, zhgënjimi afektiv u kthye në një urrejtje shkatërruese, ku armët e marra nga depot shkrepnin jo mbi një plan ushtarak, por mbi një histeri kolektive të ushqyer nga dëshpërimi dhe mashtrimi.

Madje edhe në ditët tona, në një Shqipëri që pretendon të jetë moderne dhe europiane, fushata zgjedhore mbetet një teatër i pastër afektiviteti. Shikoni me vëmendje spotet publicitare dhe fjalimet në mitingje. Askush nuk lodhet të lexojë programe me dyqind faqe që shpjegojnë politikat fiskale. Suksesi politik vendoset nga aftësia e liderit për të luajtur me fijet emocionale të publikut. Nga njëra anë përdoret frika: "Nëse vijnë ata, do të kthehet e shkuara e errët, do të digjet Shqipëria, do të humbni vendet e punës dhe ndihmat sociale". Nga ana tjetër ofrohet iluzioni ngjyrë trëndafili: tenderat tre-dimensionalë të projekteve të mrekullueshme, rrugët me palma që duken si parajsa tokësore, premtimet për rroga të larta dhe një mirëqenie përrallore që na pret menjëherë pas zgjedhjeve. Kundërshtari nuk trajtohet thjesht si një njeri me pikëpamje të ndryshme, por si një kufomë morale, si një njeri qesharak, i rrezikshëm apo i lig. Ky polarizim nuk bëhet nga padituria e udhëheqësve, por nga njohja e përpiktë e këtij rregulli: një turmë e qetë dhe racionale fillon e mendon, ndërsa një turmë e frikësuar ose e eksituar thjesht bindet dhe voton.

Këtu kalojmë në një rrafsh edhe më të thellë të këtij mekanizmi: fakti se popullsia nuk është kurrë një masë e njëtrajtshme. Shoqëria njerëzore është e larmishme, e thyer në qindra fije interesash, frikërash dhe dëshirash. Një fshatar i moshuar mendon për pensionin dhe për ilaçet; një i ri në kryeqytet mendon për një vizë pune, për një rrogë më të mirë ose për aventurën; një biznesmen i vogël dridhet nga taksat dhe nga gjobat; ndërsa një idealist i ri ëndërron drejtësi dhe pastërti morale. Një propagandist që përdor vetëm një çelës, do të mund të hapë vetëm një derë dhe do të mbetet jashtë nga të tjerat. Për të pushtuar një shoqëri të tërë, arti i ndikimit kërkon zbatimin e njëkohshëm të disa faktorëve të ndryshëm psikologjikë. Duhet prekur interesi ekonomik për materialistin, krenaria kombëtare për patriotët, ëndrra e suksesit për të rinjtë dhe tmerri i ndëshkimit për të lëkundurit. Kur këto motive lëshohen mbi publikun njëherazi, ato mbulojnë të gjithë fushën e perceptimit.

Më e rëndësishmja është se ky kombinim motivesh nuk funksionon vetëm për të mbledhur kategori të ndryshme njerëzish, por ai jep efektin më të madh kur përplaset njëkohësisht mbi të njëjtin individ. Njeriu i vetëm është një krijesë e ndërlikuar; brenda tij bashkëjetojnë dëshira për para, frika nga e panjohura, dëshira për t'u dukur mirë në sytë e të tjerëve dhe instinkti i ruajtjes së kokës. Kur një mesazh e godet atë vetëm me një argument, ai mund të gjejë forca për të rezistuar me arsyen e tij kritike. Por kur mesazhi i ofron njëkohësisht një shpërblim të parezistueshëm dhe e kërcënon me një ndëshkim të tmerrshëm, mendja e tij kapitullon. Ky është zbatimi i njëkohshëm i karotës dhe i kërbaçit në nivelin më të hollë psikologjik.

Këtë ndërthurje mjeshtërore e ilustron më së miri një fletëpalosje e hedhur nga aeroplanët amerikanë mbi një qytet gjerman gjatë fazës përfundimtare të Luftës së Dytë Botërore. Dokumenti nuk humbiste kohë me shpjegime të komplikuara ideologjike rreth demokracisë perëndimore, por lëvizte me saktësi shahu mes frikësimit të egër dhe shpresës për jetën. Fjalët e drejtuara banorëve të qytetit fillonin me goditjen e tmerrshme: shkatërrimi i plotë po kërcënon shtëpinë dhe jetën tuaj, qyteti duhet të dorëzohet ose të kthehet në pluhur e hi. Menjëherë pas kësaj thike të ftohtë frike, pasonte ngushëllimi dhe hapja e një shtegu shpëtimi: ne nuk bëjmë luftë kundër të pafajshmëve, shihni si miliona bashkatdhetarë tuaj në zonat e marra tashmë po jetojnë të qetë dhe po punojnë për të rindërtuar vendin. Pastaj, pa e lënë lexuesin të marrë frymë, goditja e radhës: por faji nuk është yni nëse udhëheqësit tuaj kokëfortë kërkojnë gjakderdhje; nëse ata nuk dorëzohen, ne do të godasim pa mëshirë. Më pas, apeli ndaj ndjenjës së dashurisë për vendlindjen dhe përgjegjësisë qytetare: shtëpitë tuaja janë ende në këmbë, varet nga ju që ta shpëtoni qytetin nga fati i tmerrshëm i pjesës tjetër të Gjermanisë, prandaj bëni presion mbi komandantët tuaj. Dhe krejt në fund, vula e hekurt e panikut të kohës: nxitoni, orët po mbarojnë, pas pak do të jetë shumë vonë, dorëzohuni ose ballafaqohuni me asgjësimin e plotë.

Në pak rreshta të thjeshtë, fletëpalosja luan mbi tastierën e të gjitha instinkteve themelore të njeriut: frika nga vdekja, dashuria për familjen dhe shtëpinë, shpresa për një të ardhme normale, ndjenja e fajit se fati i fëmijëve është në dorën e tyre dhe paniku i kohës që po ikën. Kjo nuk është propagandë me teori; ky është një shtrëngim i pandalshëm psikologjik që e bën dorëzimin të duket jo si një tradhti, por si i vetmi akt i arsyeshëm dhe fisnik që i ka mbetur njeriut.

Kjo teknikë e përdorimit të njëkohshëm të faktorëve të ndryshëm bëhet edhe më e dukshme dhe më brutale kur vëzhgojmë se si ushtritë në shekuj kanë ndërtuar dhe mbajtur moralin e trupave në fushën e betejës. Një ushtar nuk shkon drejt plumbit dhe vdekjes së sigurt thjesht sepse ka dëgjuar një leksion mbi strategjinë ushtarake. Për ta shndërruar një njeri të zakonshëm, me të gjitha frikërat e tij natyrore, në një makinë luftarake të gatshme për t'u flijuar, duhet vënë në lëvizje një mekanizëm i tërë psikologjik dhe biologjik.

Së pari, ngrihet lart patriotizmi përmes këngëve, fjalimeve të përvëluara dhe letërsisë heroike. Ushtarit nuk i flitet për kufij gjeografikë ose interesa të tregtisë, por i kujtohet vazhdimisht detyrimi i tij i shenjtë për të mbrojtur nderin e shtëpisë, i përshkruhen me hollësi të llahtarshme skllavërimi i fëmijëve të tij dhe përdhunimi i nënave e grave nëse fushën e merr armiku. I ngulitet thellë në kokë figura e shokëve të rënë, gjaku i të cilëve thërret për hakmarrje, dhe krijohet ajo lidhje e pathyeshme mes shokëve të armëve, ku braktisja e tjetrit konsiderohet një turp më i rëndë se vetë vdekja. Kjo mbulon anën shpirtërore dhe morale.

Së dyti, futet në lojë interesi material dhe lakmia, sepse njeriu mbetet gjithnjë i ndjeshëm ndaj përfitimit personal. Ushtarëve u premtohen leje të gjata pas fitores, ngritje të shpejta në gradë, dekorata me të cilat do të mburren tërë jetën para të afërmve, shpërblime të majme në të holla dhe, siç ka ndodhur rëndom në historinë e luftërave të lashta e moderne, e drejta për të plaçkitur pasurinë e armikut të mundur dhe liria për të shuar orekset e tyre trupore mbi popullsinë e nënshtruar. Kjo e kthen luftën nga një detyrë të frikshme në një mundësi të errët përfitimi e ngritjeje shoqërore.

Së treti, pas këtij shpërblimi të ëmbël, vjen kërbaçi i pamëshirshëm i terrorit të brendshëm. Askush nuk lihet të mendojë se tërheqja është një zgjedhje e mundshme. Për frikacakët dhe defetistët ndëshkimi bëhet i menjëhershëm, shembullor dhe publik. Dekurajimi i shokëve dënohet me pushkatim para syve të të gjithë batalionit, me degradim e heqje të shenjave ushtarake në mes të sheshit, duke ia ekspozuar njeriut frikën nga turpi shoqëror dhe vdekja pa nder. Në këtë mënyrë, ushtari ndodhet mes dy zjarreve: përpara ka armikun ku mund të vdesë por me lavdi e shpërblim, ndërsa prapa ka grykën e armës së oficerit të vet ku e pret vdekja me turp të padiskutueshëm. Në këtë ngushticë psikologjike, e vetmja rrugë përpara mbetet sulmi.

Dhe së fundi, kur të gjitha këto motive mendore nuk mjaftojnë për të mposhtur dridhjen e trupit para vdekjes, ndërhyn stimulimi i drejtpërdrejtë fizik i agresivitetit. Historia ushtarake dëshmon se trimëria shpesh ka ardhur nga fundi i shishes ose nga maja e shiringës. Që nga ushtritë e lashta që deheshin me verë e birrë para sulmit, deri te përdorimi masiv i alkoolit në llogoret e Luftës së Parë Botërore, dhe pastaj te përdorimi i organizuar shkencor i substancave stimuluese në Luftën e Dytë Botërore, si striknina, dexedrina apo metamfetaminat e njohura si pervitin, të cilat u shpërndaheshin me miliona tableta pilotëve dhe divizioneve të tankeve. Këto lëndë kimike shuajnë lodhjen dërrmuese, mbysin dëshpërimin, shuajnë frenimet natyrore të mëshirës e drojës dhe e kthejnë njeriun në një qenie me një energji artificiale, pa frikë dhe pa dhimbje. Kështu, trupi dhe mendja mbyllen në një rreth të hekurt ku nuk ka më asnjë të çarë nga ku mund të depërtojë gjykimi i ftohtë.

Të gjithë këta shembuj, nga fletëpalosjet e hedhura mbi qytetet në flakë deri te llogoret e betejave dhe tek oratoritë e përditshme politike të vendit tonë, dëshmojnë të njëjtën të vërtetë themelore: njeriu nuk fitohet dhe nuk udhëhiqet me leksione shkencore. Bindja e thellë, ajo që e bën njeriun të hidhet në zjarr ose të votojë me sytë mbyllur, arrihet vetëm atëherë kur mbi psikikën e tij përplasen njëherazi forcat e mëdha të dashurisë dhe të urrejtjes, të shpresës dhe të tmerrit. Ai që kërkon të drejtojë njerëzit duke u mbështetur vetëm te logjika e zhveshur, do të mbetet gjithnjë një zë i vetmuar në shkretëtirë. Suksesi i përket atij që njeh telat e fshehur të afektivitetit njerëzor dhe di t'i bjerë atyre me një dorë që premton parajsën dhe me një tjetër që të kujton ferrin.

(4)

Alkimia e propagandës 

Kur vështrojmë historinë e qytetërimeve dhe përplasjet e mëdha të ideologjive, vërejmë një të vërtetë të pamëshirshme: turma nuk është lëvizur kurrë nga traktatet e ftohta teorike, as nga ekuacionet e pagojë apo logjika e kulluar racionale, por nga tronditja e thellë dhe e vazhdueshme e ndjenjave. Kontrolli i masave në jetën e tyre politike dhe shoqërore sigurohet nëpërmjet sugjestionit të ngarkuar me afekt dhe jo përmes bindjes së argumentuar me gjakftohtësi. Arsyetimi i thatë sado i patëmetë të jetë mbetet tërësisht steril dhe pa asnjë peshë praktike në mungesë të një sfondi emocional që e trondit njeriun deri në palcë. Lëvizjet më të bujshme, regjimet më të egra dhe revolucionet më përmbysëse kanë operuar gjithmonë mbi bërthamën më të ndjeshme të qenies sonë, mbi atë lidhje të pazgjidhshme me "Unin", mbi krenarinë, frikën e zhdukjes, etjen për lartësim dhe dëshirën për amshim. Në këtë fushëbetejë të padukshme të psikikës njerëzore, propaganda nuk është shkencë e fakteve, por arti i shfrytëzimit të dobësive, instinkteve dhe pasioneve primitive që flenë nën lustrën e hollë të qytetërimit.

Midis gjithë këtyre impulseve, motivi fetar i deformuar, i shtrembëruar, i devijuar dhe i shkëputur me paramendim nga thelbi i burimeve hyjnore përfaqëson ndoshta mekanizmin më shkatërrues dhe njëkohësisht më galvanizues që ka njohur bota. Propagandisti me përvojë, i cili synon nënshtrimin e plotë të ndërgjegjes, e di fare mirë se feja zotëron çelësat e anktheve ekzistenciale: frikën nga vdekja, tmerrin e ndëshkimit të përjetshëm dhe dëshirën e zjarrtë për një shpërblim të amshuar në parajsë. Kur këto premtime nxirren nga korniza e tyre shpirtërore dhe vihen në shërbim të ambicieve tokësore, ato shndërrohen në një armë të tmerrshme. Historia e Lindjes dhe e Perëndimit është e mbushur me varreza të pafundme të hapura pikërisht nga ky manipulim. Papa Urbani II në Këshillin e Klermontit në vitin 1095 nuk u foli kalorësve frankë për gjeopolitikë apo interesa tregtare të Mesdheut, por lëshoi britmën "Deus vult" - Zoti e do këtë -, duke u premtuar faljen e menjëhershme të të gjitha mëkateve dhe parajsën e sigurt kujtdo që vdiste duke çliruar Varrin e Shenjtë nga myslimanët. Kjo ekstazë fetare e shkëputur nga çdo humanizëm çoi në masakrimin e pamëshirshëm të popullsisë hebreje në luginën e Renit dhe në gjakderdhjen e tmerrshme të Jerusalemit në vitin 1099, ku kryqtarët ecnin mbi gjak deri në kyçet e këmbëve, të bindur se po kryenin një vepër të shenjtë.

Në mënyrë të njëjtë, zgjerimi i hershëm i kalifatit osman gjeti një energji shpirtërore të papërmbajtshme te koncepti i xhihadit dhe dëshmorit, ku vdekja në betejë kundër Perandorisë Bizantine apo asaj Sasano-Persiane nuk shihej si fundi biologjik, por si një portë e drejtpërdrejtë drejt lulishteve të Xhenetit dhe bashkimit me të dashurit e përjetshëm. Në historinë më të afërt, sekte dhe rryma të caktuara brenda islamizmit politik e kanë çuar këtë parim në skaje rrëqethëse. Gjatë Revolucionit Islamik në Iran dhe luftës së përgjakshme tetëvjeçare me Irakun e Sadam Huseinit në vitet tetëdhjetë, regjimi i Ajatollah Khomeinit nuk përdori taktika ushtarake konvencionale për të thyer linjat e blinduara irakiane, por manipuloi besimin e thellë shiit te martirizimi i Imam Hysejnit në Qerbela. Dhjetëra mijëra djem të rinj, shpesh fëmijë të njësive paraushtarake "Basij", u dërguan për të pastruar fushat e minuara me trupat e tyre, duke mbajtur rreth qafës çelësa plastike të importuar nga Azia Lindore, të cilët u ishin shitur si çelësat e vërtetë që do t'u hapnin portat e parajsës menjëherë pas shpërthimit. Ky nuk ishte thjesht një veprim luftarak, por triumfi i skajshëm i një propagande që kishte arritur të zhvlerësonte vetë instinktin e vetëruajtjes në emër të një iluzioni të shenjtëruar.

Kjo prirje për të vdekur për hir të një entiteti hyjnor u pa gjithashtu në fanatizmin imperial japonez gjatë Luftës së Dytë Botërore. Kultura e Shintoizmit shtetëror e kishte ngritur Perandorin Hirohito në statusin e një perëndie të gjallë, një pasardhësi të drejtpërdrejtë të perëndeshës së diellit Amaterasu. Pilotët kamikazë nuk ishin të dëshpëruar që kërkonin vdekjen nga pashpresa, por të rinj të arsimuar, trutë e të cilëve ishin ngjizur me mitin e lules së qershisë që bie në kulmin e bukurisë së saj për hir të perëndisë-perandor. Vetëflijimi i tyre përfaqësonte aktin më të lartë të pastërtisë rituale dhe shpirtërore. Por do të ishte një gabim trashanik të mendohej se feja është mjet manipulimi vetëm në shoqëritë teokratike apo orientale. Madje edhe në Evropën dhe Amerikën e Veriut, ku sundon racionalizmi iluminist dhe laicizmi ligjor, feja mbetet një armë propagandistike me rëndësi parësore. Gjatë Luftës së Ftohtë, retorika amerikane e ndërtoi përplasjen globale me Bashkimin Sovjetik jo thjesht si një konflikt midis kapitalizmit dhe socializmit, por si një luftë manikease midis botës së lirë të krishterë dhe "perandorisë së ligë" ateiste. Vendosja e frazës "In God We Trust" në kartëmonedha dhe shtimi i shprehjes "Under God" në betimin ndaj flamurit në mesin e viteve pesëdhjetë ishin akte të kulluara të një propagande afektive që synonte ta vishte shtetin me mburojën e pacenueshme të hirit hyjnor, duke e bërë çdo kundërshtim politik të dukej si një blasfemi e hapur.

Krahas besimit fetar, patriotizmi shfaqet si një tjetër burim i pashtershëm flijimesh heroike dhe urrejtjeje të pazbutur. Ai është një zgjatim emocional i dashurisë për vatrën, por kur merret në dorë nga makineria shtetërore, ai shndërrohet në një katalizator dhune kolektive. Çdo thirrje drejtuar dashurisë për atdheun dhe çdo përkujtim i detyrës për të mbrojtur "tokën e shenjtë" zgjon ndjenjat më primitive dhe më të zjarrta. Njeriu i qetë dhe i matur i përditshmërisë shndërrohet brenda një nate në një fanatik të gatshëm për të therur fqinjin e tij nëse propaganda arrin ta bindë se toka e të parëve po kërcënohet. Këtë e pamë me sytë tanë në shpërbërjen e përgjakshme të Jugosllavisë në fillim të viteve nëntëdhjetë. Propaganda e Slobodan Millosheviçit ringjalli me themel mitin e Betejës së Kosovës të vitit 1389, duke e nxjerrë atë nga arkivat folklorike për ta futur drejtpërdrejt në televizionet shtetërore dhe në pulpitin e Kishës Ortodokse. Fjalimi i Gazimestanit në vitin 1989 rizgjoi një histeri kolektive ku serbët u vetëshpallën "populli qiellor" që kishte vuajtur shekuj me radhë dhe që tani kishte të drejtën e shenjtë për t'u hakmarrë mbi të gjithë fqinjët. Kjo thirrje patriotike e mbushur me terma mistikë dhe nekrofilikë për eshtrat e shenjta prodhoi pastrimin etnik më të tmerrshëm në Evropë që pas Luftës së Dytë Botërore, nga Srebrenica e deri në fshatrat e djegur të Kosovës.

Në mënyrë të ngjashme funksionojnë raca dhe gjuha e përbashkët si burime të një energjie emocionale të jashtëzakonshme, të afta për të salduar një kohezion shoqëror të hekurt ose për të copëtuar e asgjësuar çdo komunitet tjetër përreth. Ndjenja e përzgjedhjes gjenetike ose kulturore e shndërron tjetrin në një parazit, në një trup të huaj që duhet pastruar. Shembulli më tronditës mbetet gjenocidi në Ruandë në vitin 1994, ku radioja famëkeqe RTLM nuk transmetonte argumente politike mbi ndarjen e pushtetit, por urrejtje të kulluar etnike me terma të thjeshtë e ritmikë, duke i quajtur tutsit "buburrecë" dhe duke u bërë thirrje hutive që "të prisnin pemët e larta". Kjo gjuhë e kafshëruar dhe ky afekt i egër racor bënë që brenda njëqind ditëve të vriteshin me hanxharë e mjete primitive rreth tetëqind mijë qenie njerëzore, kryesisht nga fqinjët e tyre me të cilët kishin ndarë shekuj të tërë jetese. Kur propaganda arrin të fshijë humanizmin e përbashkët nëpërmjet apelit ndaj gjakut dhe racës, çdo barrierë morale shembet pa lënë asnjë gjurmë.

Megjithatë, jo të gjitha lëvizjet masive mbështeten mbi racën apo fenë tradicionale; një forcë po aq shkatërruese dhe magjepsëse ka qenë ndërgjegjja klasore. Ajo ofroi lëndën djegëse emocionale për eksperimentet më të mëdha shoqërore të shekullit të njëzetë. Përhapja globale e komunizmit është dëshmia më kokëfortë e fuqisë së saj. Marksizmi-leninizmi, ndonëse teorikisht paraqitej si një materializëm shkencor dhe dialektik, në rrafshin propagandistik vepronte si një kredo thellësisht fetare dhe afektive. Ai ngjalli te masat e shtypura, te fshatarët e varfër dhe te punëtorët e fabrikave një pasion të dyfishtë: urrejtjen e pakufishme ndaj klasave shfrytëzuese dhe shpresën e verbër për një shoqëri pa klasa, një lloj parajse tokësore ku nuk do të kishte më as lot, as padrejtësi. Gjatë kolektivizimit të dhunshëm në Bashkimin Sovjetik në vitet tridhjetë, propaganda staliniste e demonizoi figurën e "kulakut" deri në atë shkallë sa fshatarët e pasur nuk konsideroheshin më as njerëz, por "gjakpirës", "morra" dhe "helmi i fshatit". Kjo urrejtje klasore e institucionalizuar prodhoi tragjedinë e Holodomorit në Ukrainë, ku miliona njerëz vdiqën nga uria e qëllimshme, ndërsa brigadat e reja komsomolase konfiskonin kokrrën e fundit të grurit me një ndërgjegje krejtësisht të qetë, të bindur se po pastronin rrugën drejt të ardhmes së ndritur të njerëzimit.

Përtej abstraksioneve të mëdha si kombi, raca apo klasa, ekziston një instinkt shumë më intim, më i thellë dhe biologjikisht i pamposhtur: dëshira për të mbrojtur familjen dhe fëmijët. Rreziqet që kërcënojnë sigurinë e vatrës familjare ngjallin impulse shumë herë më të tërbuara te shumica e njerëzve sesa traktatet politike apo doktrinat metafizike. Shumë më tepër njerëz janë të gatshëm të japin jetën ose të bëhen vrasës gjakftohtë për të mbrojtur fëmijët e tyre sesa për të ruajtur një sistem abstrakt qeverisës. Propagandistët e kanë kuptuar këtë herët dhe e kanë shfrytëzuar pa pikë mëshire. Gjatë Luftës së Parë Botërore, propaganda britanike dhe amerikane e tronditi opinionin publik me historitë e fabrikuara mbi "dhunimin e Belgjikës", ku trupat gjermane paraqiteshin duke shpuar foshnjat me bajoneta dhe duke përdhunuar nënat përpara syve të fëmijëve. Plakatët e famshëm nuk kërkonin mbrojtjen e aleancave diplomatike midis Londrës dhe Parisit, por shfaqnin një ushtar me përkrenare me majë që rrëmbente një vajzë të re, me mbishkrimin: "Mbroni gratë tuaja!". Në të njëjtën frymë, në regjimet totalitare, frika se partia mund të të marrë fëmijët, mund t'i helmojë mendjet e tyre apo mund t'i syrgjynosë ata në internim, shërbente si leva më e fuqishme e nënshtrimit. Pavlik Morozovi, djali sovjetik që denoncoi të atin tek autoritetet për fshehje gruri, u shndërrua në një mit të frikshëm propagandistik pikërisht për të tronditur thelbin e besnikërisë familjare dhe për të treguar se shteti mund të hynte deri në skutat më të fshehta të shtëpisë tënde.

Në anën tjetër të spektrit emocional qëndron një faktor po aq i fuqishëm: ideja e lirisë. Njeriu, sado i plogët të duket në jetën e përditshme, mbart një refuzim të thellë ndaj vargonjve të dukshëm, ndaj shtrëngimit të dhunshëm dhe skllavërimit të hapur. Kur kjo ndjenjë lirie lëndohet, njerëzit ngrihen me një fanatizëm të jashtëzakonshëm kundër kolektivizmit të detyruar, shtetëzimit arbitrar, kontrollit të mendimit, fjalës apo shtypit. Megjithatë, kjo dëshirë fisnike për pavarësi vetjake shpesh bie viktimë e së njëjtës teknikë manipulimi. Propagandisti e vesh gjithmonë kauzën e tij me flamurin e lirisë, madje edhe kur po përgatit burgosjen e ardhshme të popullit. Revolucioni Francez i vitit 1789 ngriti parullën e pavdekshme "Liri, Barazi, Vëllazëri", por nën këtë emblemë të ndritur, Robespieri dhe komiteti i tij i shpëtimit publik instaluan Terrorin e Madh, ku gijotina punonte ditë e natë për të prerë kokat e atyre që dyshoheshin se nuk e donin lirinë ashtu siç e përcaktonte pushteti. Në botën bashkëkohore, luftërat e pafundme të ndërhyrjes ndërkombëtare, si pushtimi i Irakut në vitin 2003, u paketuan dhe iu shitën opinionit botëror jo si operacione për kontrollin e burimeve energjetike apo pozicioneve gjeopolitike, por nën emrin joshës "Liria e Irakut". Fjala "liri" vepron si një anestezi morale: ajo e shfajëson çdo shkatërrim dhe e bën çdo viktimë të duket si një çmim i domosdoshëm që duhet paguar për arritjen e këtij ideali të lartë.

Një tjetër mekanizëm thelbësor në psikologjinë e masave është magjepsja e pakundërshtueshme nga fuqia mbresëlënëse e përmasave kolosale. Qenia njerëzore ndihet e vogël, e brishtë dhe e pasigurt përballë universit, dhe kjo pasiguri e shtyn të kërkojë shpëtim te madhështia e një force të pamposhtur kolektive. Propaganda e regjimeve autoritare e ka shfrytëzuar këtë me mjeshtëri të pashoqe, duke theksuar me ngulm epërsinë marramendëse të ekonomisë, uzinat gjigante, digat titanike dhe forcën shkatërruese të ushtrisë. Adolf Hitleri e dalloi këtë efekt dehës te demonstratat e hershme të lëvizjes punëtore komuniste dhe e përvetësoi menjëherë për qëllimet e tij. Në veprën e tij "Mein Kampf", ai vëren me një mprehtësi cinike se si tubimet gjigante me qindra mijëra pjesëmarrës arrinin ta vaksinonin njeriun e vogël e të mjerë me një krenari të jashtëzakonshme. Duke marshuar krah për krah me një det njerëzish, individi i parëndësishëm pushonte së qeni një qenie e dobët dhe e izoluar; ai shndërrohej në një qelizë të gjallë brenda trupit të një dragoi të stërmadh, i cili me frymën e tij flakëruese do të fshinte armiqtë nga faqja e dheut.

Kjo formulë u materializua vizualisht në Tubimet e Nurembergut të organizuara me përpikëri gjeometrike nga Albert Speer. Katedralet e dritës, të formuara nga dhjetëra prozhektorë kundërajrorë që shponin qiellin e natës, kolonat e pafundme të ushtarëve që ecnin me hap të rreshtuar dhe simetria e frikshme e flamujve me kryqe të thyer kishin vetëm një qëllim: ta bënin individin të ndiente vogëlsinë e tij absolute dhe njëkohësisht lavdinë e tij madhështore si pjesë e asaj mase monolitike. I njëjti parim sundoi paradat e Ushtrisë së Kuqe në Sheshin e Kuq në Moskë gjatë periudhës sovjetike, ku raketat balistike interkontinentale dhe valët e pafundme të ushtarëve synonin të demonstronin para syve të qytetarit dhe të botës pamposhtmërinë e perandorisë socialiste. Madhësia fizike dhe numerike vepron drejtpërdrejt mbi nënndërgjegje, duke shuar çdo dëshirë për rezistencë; përballë një force të tillë titanike, çdo dyshim vetjak duket si një marrëzi e kotë.

Megjithatë, njeriu nuk tërhiqet vetëm nga forca e dukshme materiale; ekziston një pjesë e gjerë e shoqërisë që nuk shfaq aspak prirje drejt ideve të qarta, logjike dhe lehtësisht të kuptueshme, por që joshet në mënyrë të papërmbajtshme nga thirrjet iracionale, misterioze dhe ezoterike. Këta njerëz kërkojnë teori të mjegullta, narrativa të fshehta dhe shpjegime mistike për jetën dhe shoqërinë. Ky fenomen precipiton shpesh në krijimin e miteve mbi një "super-racë", mbi origjina të humbura hyjnore ose në adhurimin e udhëheqësit si një figurë me cilësi të mbinatyrshme. Nazizmi nuk u mbështet vetëm mbi teoritë pseudoshkencore biologjike, por lulëzoi përmes shoqërive okulte si "Thule", kërkimeve për Graalin e Shenjtë dhe ekspeditave në Tibet në kërkim të rrënjëve të racës ariane. Kjo prirje tregon se kulti i individit nuk është thjesht një trill i diktatorit të çmendur, as një vetë-adhurim patologjik i atij që sundon, por një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj etjes së pashuar të masave për të adhuruar diçka më të madhe se vetvetja. Turma digjet nga dëshira për t'u përulur para personave dhe simboleve misterioze, të gjallë apo të vdekur, realë apo të sajuar. Nga faraonët e lashtë të Egjiptit që konsideroheshin mishërime të Horusit, te "Dielli i Kuq" Mao Ce Dun që ndriçonte mendjet e miliona kinezëve gjatë Revolucionit Kulturor, admirimi i së panjohurës mbetet një tipar i pandryshueshëm i natyrës njerëzore, të cilin asnjë ideologji sado laike apo moderne nuk mund ta shpërfillë.

Një tjetër element me peshë të jashtëzakonshme në orkestrimin e emocioneve kolektive është sentimentalizmi dhe romantizmi i thellë. Çdo propagandë me të vërtetë intensive duhet të krijojë pashmangshmërisht mitologjinë e saj romantike, historinë e martirëve të saj, sagën e trimave që luftuan në errësirë kundër forcave dërrmuese të së keqes. Krishterimi i hershëm e ndërtoi bazën e tij të patundshme pikërisht mbi romancën e katakombeve, mbi historitë prekëse të virgjëreshave dhe martirëve që përballeshin me bishat e egra në arenat romake me një buzëqeshje paqeje në buzë, bëma që shekuj më vonë do të frymëzonin vepra si "Quo Vadis" apo "Fabiola". Në kohët moderne, propaganda komuniste e sublimoi këtë ndjenjë përmes heroizmit të partizanëve rusë dhe qëndresës antifashiste. Figura e Zoya Kosmodemyanskayas, vajzës së re partizane të varur nga gjermanët, e cila me lakun në fyt thërriste se Bashkimi Sovjetik nuk mund të mposhtej, u shumëfishua në miliona poezi, këngë, piktura dhe filma artistikë. Në Francë, miti i "Rezistencës" u romantizua në atë masë sa krijoi ndjesinë se i gjithë kombi kishte luftuar me armë në dorë në ilegalitet, duke fshirë nën këtë vel poetik bashkëpunimin e gjerë të regjimit të Vishisë me pushtuesit. Si bëmat e vërteta ashtu edhe ato të sajuara dramatizohen pa pushim, sepse ato ndezin te njeriu i zakonshëm dëshirën për të qenë pjesë e një historie epike, duke e shndërruar fanatizmin patriotik në një akt dashurie sublime.

Ky sentimentalizëm shkrihet në mënyrë të natyrshme me faktorin estetik. Njerëzit që preken nga bukuria formale, nga harmonia vizuale dhe akustike, manipulohen me lehtësi të habitshme përmes artit të ideologjizuar. Çdo sistem totalitar ka ndërtuar me themel stilin e tij artistik për të mbushur shqisat e qytetarëve. Kënga ushtarake me ritëm të prerë, himni triumfues, arkitektura neoklasike monumentale me kolona të stërmëdha që e bëjnë njeriun të ndihet si pluhur para shtetit, dhe skulpturat e trupave perfektë prej mermeri e bronzi nuk janë thjesht stoli kulturore, por instrumente të pastra të nënshtrimit mendor. Realizmi socialist nën Stalinin apo arti heroik i Arno Brekerit në Gjermaninë naziste nuk lejonin asnjë formë abstraksioni apo paqartësie; arti duhej të shfaqte vetëm forcën, shëndetin, lumturinë e punëtorit dhe gatishmërinë për luftë. Estetika i jep idesë politike një formë të dëshirueshme dhe e bën atë të duket si e vërteta e vetme e natyrës.

Por njeriu nuk ushqehet vetëm me mite dhe këngë; thellë në natyrën e tij ai është i prirur të kërkojë pushtet, prestigj dhe një pozitë të respektuar mes të tjerëve. Ky instinkt i vetëafirmimit është një nga telat më të ndjeshëm që di të prekë çdo regjim. Është tejet e lehtë t'i lidhësh njerëzit pas qerres tënde politike duke u ofruar atyre një titull, një uniformë të shndritshme, një pozitë komanduese apo një dekoratë nderi. Njeriu i thjeshtë, i cili dje ishte një punëtor i papërfillshëm, sapo vesh këmishën e zezë në Italinë fashiste, këmishën e murrme në Gjermani apo merr një triskë partie me rëndësi në një vend komunist, pëson një metamorfozë të menjëhershme. Ai fillon të ndiejë peshën dhe përgjegjësinë e autoritetit, vlerësimin që i vjen nga lart dhe përulësinë e frikën që i detyrohen nga poshtë. Ky ishte parimi mbi të cilin Napoleoni ngriti Legjionin e Nderit, duke thënë me të drejtë se "njerëzit udhëhiqen me anë të lodrave të tilla". Hitleri dhe Stalini krijuan aristokracitë e tyre të reja - burokracinë partiake dhe oficerët e dekoruar -, të cilët u bënë shtylla më besnike e sundimit të tyre. Shpresa për t'u emëruar deputet, komisar, guvernator apo diplomat vepron si një motor i fuqishëm që vë në lëvizje ambiciet më të errëta njerëzore. Po kështu, një distinktiv trimërie i varur në gjoksin e një ushtari nuk nderon vetëm veprën e kaluar, por e lidh atë përgjithmonë me makinën luftarake të shtetit.

Në thelbin e saj më të zhveshur, propaganda punon me lëndët e para të shpirtit njerëzor: urrejtjen, tërbimin, krenarinë e lënduar dhe lakminë e pafre. Propagandisti i regjur nuk interesohet për kategori morale si e mira apo e ndershmja; për të vlen vetëm një parametër, dhe ky është suksesi i goditjes psikologjike. Por ai është i kujdesshëm të gjejë gjithmonë gjuhën e duhur për të maskuar këtë vulgaritet. Ai kurrë nuk e pranon se po mbjell urrejtje primitive; ai e quan atë "indinjatë të shenjtë" të një populli të tradhtuar. Ai nuk flet për hakmarrje barbare dhe shfarosje, por për "ndëshkim historik dhe të drejtë". Kjo alkimi gjuhësore i lejon njeriut të thjeshtë të kryejë krimet më mizore pa ndier asnjë fije faji, duke besuar me sinqeritet se është duke zbatuar drejtësinë më të lartë mbi tokë.

Krahas kësaj, ekziston kategoria e personave praktikë, të cilët nuk impresionohen lehtë nga fjalimet për atdheun, nderin apo martirizimin; ata kërkojnë përfitime materiale, të prekshme dhe të menjëhershme. Interesi ekonomik dhe premtimi i mirëqenies janë mjete reklamuese të pashmangshme. Sukseset e hershme të misioneve të krishtera në Afrikë apo Azi nuk mund të kuptohen pa shqyrtuar spitalet, ilaçet, shkollat dhe ushqimin që ato sollën me vete. Misionarët e dinin mirë se për të transplantuar doktrinën fetare në mendjen e vendasve mosbesues, duhej më parë të sigurohej mbijetesa e tyre fizike dhe bashkëpunimi i tyre praktik. Ndonëse nuk mund të themi se këto përfitime materiale çonin automatikisht në një besim të sinqertë shpirtëror, ato krijonin shtratin e nevojshëm pragmatik ku ideologjia e re mund të hidhte rrënjë të thella.

Më tej akoma, njerëzit kërkojnë kënaqësi fizike dhe janë të gatshëm të pranojnë çdo pushtet që u premton një standard më të lartë jetese, toka të reja apo pasuri të grabitura. Në kohë lufte, kjo lakmi merr formën më të egër: shpresën për plaçkitje në qytetet e pasura, në magazinat dhe shtëpitë e armikut të mundur. Ky mjet klasik për rritjen e moralit luftarak shkon krah për krah me shfrytëzimin e pasioneve seksuale. Ushtari në front shpesh ushqehet me idenë se pas fitores atij i takon gjithçka, përfshirë gratë e të mposhturit. Publicisti i njohur komunist Ilya Ehrenburg, në thirrjet e tij drejtuar Ushtrisë së Kuqe në fillim të vitit 1945, lëshonte thirrje të hapura hakmarrjeje që u lexuan si leje për dhunë masive ndaj grave gjermane gjatë marshimit drejt Berlinit. Fuqia e instinktit seksual është përdorur gjithashtu në mënyrë të drejtpërdrejtë në luftën psikologjike: fletëpalosjet me fotografi grash të zhveshura, të hedhura mbi llogoret e armikut me mesazhe që u kujtonin ushtarëve se ndërsa ata po derdhnin gjakun, gratë e tyre po argëtoheshin me të tjerët në prapavijë, shërbenin si një mjet i zakonshëm për të thyer moralin dhe për të shkaktuar rebelim. Në një formë të papërpunuar apo të sublimuar, joshja seksuale dhe kënaqësia materiale mbeten armë të fuqishme propagande si në luftë, ashtu edhe në kohë paqeje.

Por makineria e manipulimit nuk ushqehet vetëm me emocionet e këndshme, me shpresat dhe me premtimet e parajsës; ajo lulëzon me po aq efikasitet mbi emocionet më të errëta dhe më torturuese: mbi frikën e thellë, pasigurinë ekzistenciale, dyshimin e vazhdueshëm dhe konfuzionin mendor. Propagandisti i kujton pa pushim qytetarit se bota jashtë është e mbushur me armiq të betuar që mezi presin t'i marrin vendin, t'i shkatërrojnë lirinë, t'i djegin shtëpinë dhe t'i vrasin fëmijët. Kjo ndjenjë e një rrethimi të vazhdueshëm e bën njeriun të kërkojë me dëshpërim dorën e fortë të udhëheqësit dhe të pranojë kufizimin e çdo të drejte personale në këmbim të një iluzioni mbrojtjeje. Emocionet negative - tmerri nga shkatërrimi dhe frika nga humbja e asaj pak gjëje që zotëron - provokojnë shpesh reagime shumë më të ashpra, më histerike dhe më të verbëra sesa çdo përfitim i mundshëm që mund të premtohet. Në fund të fundit, njeriu i zhveshur nga mbrojtja racionale mbetet një qenie thellësisht emotive, një lëndë e brishtë në duart e atyre që dinë të trazojnë këtë oqean të trazuar të pasioneve të tij.

(5)

Polarizimet ekstreme si mjet manipulimi për propagandistin 

Në çdo diskurs mbi pushtetin, qeverisjen dhe mekanizmat e nënshtrimit, fjala «popullsi» përdoret shpesh me një lehtësi të rrezikshme, sikur të bëhej fjalë për një lëndë të parë homogjene, për një bllok mermeri të ngurtë që pret të gdhendet nga dalta e ligjvënësit ose çekani i propagandistit. Por në realitetin e saj të gjallë, organik dhe shpirtëror, popullsia është një trup pafundësisht i copëzuar, një mozaik pulsues dëshirash, frikërash, interesash materiale, traumash të trashëguara dhe iluzionesh të përditshme. Të mendosh se njerëzit e mbledhur brenda kufijve të një shteti mund të perceptojnë, të vuajnë, të shpresojnë apo të binden në mënyrë të njëtrajtshme, është gabimi themelor i çdo tirani diletant dhe iluzioni më i madh i teoricienëve të thjeshtëzuar të kontrollit shoqëror. Njeriu nuk është një njësi abstrakte statistikore; ai është produkt i moshës së tij biologjike, i gjinisë, i përkatësisë krahinore, i profesionit që ushtron për të siguruar bukën, i besimit që i qetëson frikën nga vdekja dhe i kujtimeve që i kanë lënë në lëkurë plagët e historisë.

Nëse e vështrojmë këtë trup shoqëror përmes thjerrëzës së brezave, dallimet bëhen menjëherë një humnerë e thellë psikologjike. Fëmija, mendja e të cilit ushqehet me përralla dhe me një besim absolut ndaj figurës së autoritetit prindëror, e sheh botën si një hapësirë të thjeshtë bardh e zi, ku e mira dhe e keqja janë të ndara me thikë. Për këtë arsye, regjimet autoritare kanë synuar gjithmonë ta shkëpusin fëmijën nga gjiri i ngrohtë i familjes për ta shndërruar në pionier, siç bënte dikur sistemi komunist në Shqipëri, ku organizata e «Pionierëve të Enverit» u mësonte të vegjëlve të adhuronin Partinë përpara nënës dhe babait, duke e mbjellë mitin e Udhëheqësit që në bankat e shkollës fillore përmes vjershave për xha Enverin dhe aksioneve të rreme për mbledhjen e bimëve mjekësore. Por sapo ky fëmijë kalon pragun e trazuar të adoleshencës, psikologjia e tij përmbyset me rrënjë. Adoleshenti nuk kërkon më mbrojtje; ai kërkon thyerjen e tabuve, rebelimin, vetëafirmimin dhe përmbysjen e rendit të vendosur nga të rriturit. Adoleshenca ushqehet me një etje të pashuar për të vërteta absolute ose për mohim të gjithanshëm. Në Shqipërinë e viteve nëntëdhjetë, kjo u pa qartë në etjen e rinisë gjimnaziste për muzikën e huaj, për flokët e gjatë, për pantallonat kauboj dhe për disqet e kontrabanduara të Adriano Celentanos apo të Beatles-ave, një dëshirë e natyrshme për ajër të pastër që regjimi e quajti me tmerr «shfaqje të huaja borgjezo-revizioniste» dhe e goditi egërsisht me plenume të posaçme partie, me dëbime nga shkolla dhe me burgosje të të rinjve që guxuan të ëndërronin ndryshe nga korniza e ngushtë e realizmit socialist.

Kur njeriu hyn në dekadat e tij të mesme, furia e rebelimit adoleshent zëvendësohet nga një peshë shumë më e rëndë dhe e ftohtë: pesha e mbijetesës ekonomike, e sigurisë së fëmijëve dhe e ruajtjes së asaj pak qetësie që ofron jeta. Të rriturit e moshës së mesme janë përgjithësisht më cinikë, më dyshues ndaj fjalimeve të zjarrta patriotike ose ideologjike dhe pafundësisht më të vëmendshëm ndaj çmimit të bukës, sigurimit të banesës dhe stabilitetit të rendit publik. Ata nuk motivohen lehtësisht nga ëndrrat për utopi globale; ata kërkojnë të dinë nëse nesër do të kenë një punë dhe nëse fëmijët e tyre do të kenë një të ardhme më të mirë se e tyrja. Në krahun tjetër, të moshuarit shikojnë prapa me një mall të përzier me melankoli, duke e kërkuar rendin e humbur në kujtimet e rinisë së tyre. Një i moshuar i lodhur nga ndryshimet e shpejta teknologjike dhe përmbysjet kulturore shpesh bëhet pre e lehtë e nostalgjisë për një të shkuar idealizuar, ku «kishte më shumë rregull, më shumë respekt dhe njerëzit nuk ishin kaq të babëzitur». Në tranzicionin e gjatë e të mundimshëm shqiptar pas vitit 1991, kjo u shfaq me një qartësi tronditëse: ndërsa brezi i ri ikte me anije drejt Brindizit dhe Barit për të kapur perëndimin me çdo çmim, një pjesë e madhe e të moshuarve mbante ende nëpër sëndukë fotografitë e vjetra të diktatorit, jo domosdoshmërisht nga dashuria për terrorin e dikurshëm, por nga dëshpërimi përballë kaosit, pasigurisë ekonomike dhe humbjes së një statusi të garantuar social që u ofronte shteti paternalist.

Këtyre ndarjeve moshore u mbivendoset menjëherë përvoja e përditshme gjinore dhe sociale. Një nënë, përgjegjëse për ushqimin e përditshëm, për shëndetin e fëmijës dhe për ngrohtësinë e vatrës, i shikon krizat politike dhe paralajmërimet për luftëra jo si tema debatesh në tryezat e kafeneve, por si kërcënime të drejtpërdrejta ndaj vetë ekzistencës së shtëpisë së saj. Gjatë krizës së thellë të vitit 1997 në Shqipëri, kur shteti u shpërbë, depot e armëve u hapën dhe plumbat qorr kërcisnin mbi çatitë e qyteteve nga jugu në veri, ankthi i amvisave shqiptare nuk lidhej me fatin e partive politike apo me teoritë e tranzicionit demokratik; ankthi i tyre ishte zhurma e blindimit të dyerve, mungesa e ushqimeve nëpër markete dhe tmerri se mos ndonjë plumb rikoshetë do të shponte xhamin e dhomës ku flinin fëmijët. Në të kundërt, një grua e pamartuar me karrierë profesionale, një avokate në Tiranë apo një gazetare e re, e sheh lirinë dhe zhvillimin shoqëror përmes mundësive për vetëpërmbushje, barazisë së pagës, thyerjes së mendësisë patriarkale që ende mbizotëron në shumë mjedise shqiptare dhe qasjes në tregjet ndërkombëtare. Ajo që për njërën është stabilitet i domosdoshëm, për tjetrën mund të përjetohet si një mbytje mbytëse nga normat tradicionale.

Nëse zhytemi më thellë në strukturën e punës dhe të formimit intelektual, copëzimi i shoqërisë bëhet akoma më dramatik. Një bari në kullotat e larta të Gramozit, një bujk që punon tokën me baltë në Myzeqe, një minator që zbret çdo mëngjes në thellësitë e errëta të Bulqizës dhe një pedagog i filozofisë në Universitetin e Tiranës jetojnë, praktikisht, në realitete paralele, ndonëse paguajnë me të njëjtën monedhë dhe mbajnë në xhep të njëjtën pasaportë. Bujku dhe minatori reagojnë ndaj ligjeve të ashpra të natyrës, ndaj çmimit të plehrave kimike, ndaj rrezikut të shembjes së galerisë dhe ndaj lënies në harresë nga elitat urbane. Për ta, fjalimet bombastike mbi integrimin evropian, reformat gjyqësore dhe politikat fiskale globale tingëllojnë shpesh si një gjuhë e huaj, si një zhurmë boshe që prodhohet në studiot televizive të kryeqytetit për të ushqyer vanitetin e një kaste të shkëputur nga realiteti. Nga ana tjetër, intelektuali, shkrimtari apo teknokrati e shohin botën përmes abstraksioneve ideologjike, të drejtave të njeriut dhe ekuilibrave gjeopolitikë. Kjo ndarje e thellë klasore dhe profesionale prodhon një mosbesim kronik. Kur qeveria përpiqet të komunikojë me një masë kaq të larmishme, mesazhi i saj rrezikon të bjerë në vesh të shurdhër: nëse flet me gjuhën e lartë të teknokratit, tjetërson masat e gjera të punëtorëve që kërkojnë zgjidhje konkrete për bukën e gojës; nëse flet me një populizëm të trashë e vulgar, neverit shtresën e arsimuar dhe profesionistët që e kuptojnë menjëherë thelbin mashtrues të demagogjisë.

Kjo vështirësi bëhet e jashtëzakonshme madje edhe në ato shoqëri që, në pamje të parë, duken etnikisht dhe gjuhësisht të njëtrajtshme. Shqipëria merret shpesh si shembull i një vendi me homogjenitet të lartë etnik dhe gjuhësor, ku shqiptarët përbëjnë shumicën absolute dhe flasin të njëjtën gjuhë amtare. Megjithatë, historia jonë politike ka dëshmuar se sa thellësisht e ndarë mund të jetë kjo shoqëri nën sipërfaqen e saj në dukje monolite. Diferencat krahinore, për shembull, kanë luajtur një rol të fshehtë por vendimtar në gjithë historinë moderne të shtetit shqiptar. Ndarja tradicionale mes Veriut dhe Jugut, e manifestuar historikisht në dialektet gegë dhe toskë, në dallimet e thella kulturore midis organizimit fisnor malësor të mbështetur te Kanuni dhe strukturës më çifligare apo administrative të jugut, ka qenë vazhdimisht një terren i minuar për çdo qeverisës. Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe menjëherë pas saj, kjo ndarje u shfrytëzua pa mëshirë nga forcat politike kundërshtare: lëvizja komuniste gjeti terren më të gjerë fillestar në zonat jugore dhe juglindore, duke e etiketuar Veriun shpesh si një çerdhe reaksioni, ndërsa forcat nacionaliste të Ballit Kombëtar dhe Legalitetit kishin mbështetje krejtësisht të ndryshme krahinore. Edhe sot e kësaj dite, në retorikën elektorale të partive bashkëkohore shqiptare, harta e votimeve ngjyroset rregullisht me nuanca të theksuara rajonale, ku veriu dhe jugu vijojnë të votojnë në bllok sipas bindjeve dhe paragjykimeve të vjetra, duke dëshmuar se kujtesa historike lokale është shpesh më e fuqishme sesa çdo thirrje për unitet kombëtar abstrakt.

Nëse një shtet i vetëm, me një gjuhë dhe me një lidhje të lashtë gjaku, përballet me këto tensione të brendshme të padukshme, imagjinoni se çfarë barre kolosale përfaqëson kontrolli i një shteti me strukturë të hapur heterogjene racore, fetare dhe etnike. Historia botërore është e mbushur me kufoma perandorish dhe shtetesh artificiale që u shkatërruan pikërisht nga paaftësia për të mbajtur nën fre forcat centrifugale të diversitetit të tyre të brendshëm. Shembulli më tragjik në oborrin tonë ballkanik mbetet shpërbërja e përgjakshme e ish-Jugosllavisë. Për gati gjysmë shekulli, regjimi i Josip Broz Titos u përpoq të ndërtonte një identitet të ri artificial nën slloganin e famshëm të «Vëllazërim-Bashkimit». Përmes kontrollit të hekurt të policisë sekrete UDB, përmes propagandës së pandërprerë shkollore dhe përmes balancimit të kujdesshëm të posteve burokratike midis serbëve, kroatëve, boshnjakëve, sllovenëve, maqedonasve dhe shqiptarëve, u duk sikur dallimet e thella historike, fetare dhe etnike ishin fshirë përfundimisht. Por ky unitet ishte vetëm një guaskë e brishtë gipsi. Sapo mekanizmi shtrëngues i partisë-shtet nisi të lëkundej në fund të viteve tetëdhjetë, urrejtjet e fjetura shekullore shpërthyen me një egërsi të paimagjinueshme. Asnjë propagandë shtetërore e ndërtuar për dekada me radhë nuk mundi të fshinte kujtimin e masakrave të Luftës së Dytë Botërore, diferencën e thellë midis katolicizmit kroat, ortodoksisë serbe dhe islamit boshnjak e shqiptar, apo ndjenjën e thellë të shtypjes kombëtare që përjetonin shqiptarët e Kosovës nën regjimin e Beogradit. E njëjta skenë u përsërit në Bashkimin Sovjetik, ku koncepti i «njeriut të ri sovjetik» u zhduk brenda pak muajsh në vitin 1991, duke lënë pas konflikte të përgjakshme ndëretnike në Kaukaz, në Azinë Qendrore dhe në Ukrainë, të cilat vazhdojnë të djegin kontinentin edhe sot e kësaj dite.

Madje edhe brenda kornizës së një ideologjie totalitare, e cila sundon me intolerancë absolute, me terror fizik dhe me një aparat gjigant policor, kontrolli i plotë mbi popullsinë mbetet një detyrë që konsumon energji të pamatshme dhe që në thelb nuk arrin kurrë të jetë e përsosur. Përvoja e hidhur e Shqipërisë nën diktaturën hoxhiste e ilustron këtë dramë në mënyrë të përsosur. Për më shumë se katër dekada, Enver Hoxha ndërtoi një nga regjimet më hermetike dhe më paranoike të globit. Çdo aspekt i jetës njerëzore u vu nën mbikëqyrje: arti duhej t'i bindej realismit socialist; feja u ndalua me ligj në vitin 1967, duke e shpallur Shqipërinë shtetin e parë ateist në botë; prona private u shkatërrua deri në atë pikë sa fshatarit iu ndalua të mbante qoftë edhe një pulë apo një pemë frutore në oborrin e vet; ndërsa kufijtë u rrethuan me tela me gjemba dhe me klon elektrik, ku tentativa për arratisje dënohej me pushkatim ose me burgim të përjetshëm. E megjithatë, a arriti ky aparat i gjithëpushtetshëm ta kontrollonte plotësisht shpirtin e popullsisë? Absolutisht jo. Kontrolli ishte vetëm sipërfaqësor, një nënshtrim i jashtëm i detyruar nga tmerri i Sigurimit të Shtetit. Nën sipërfaqe, shoqëria shqiptare jetonte me një skizofreni kolektive. Njerëzit mësuan të mbanin dy fytyra: një fytyrë publike, ku brohorisnin nëpër mitingje, mbanin parulla dhe recitonin fjalimet e udhëheqësit, dhe një fytyrë private, ku pas dyerve të mbyllura të shtëpive dëgjonin fshehurazi Radio Radionën, shikonin televizionin italian përmes kanaleve të improvizuara me kanoçe dhe ruajtën të fshehur nën dysheme ikonat e shenjta, kuranët e vjetër dhe kryqet e argjendta. Shteti mund të kontrollonte trupat, lëvizjet dhe fjalët e thëna me zë të lartë, por nuk arriti kurrë të zhbënte bindjen e fshehtë njerëzore, e cila shpërtheu me një forcë vullkanike në dhjetor të vitit 1990, kur studentët e Universitetit të Tiranës, të pasuar nga punëtorët e rraskapitur të fabrikave dhe minierave, rrëzuan brenda pak javësh ngrehinën që pretendohej se ishte e pathyeshme.

Nëse në një shtet totalitar kontrolli kërkon dhunë të vazhdueshme, në një shtet liberal perëndimor, ku liria individuale, pluralizmi politik dhe mbrojtja ligjore e të drejtave të njeriut janë themeli i rendit kushtetues, një kontroll monolit mbi popullsinë është thjesht i pamundur. Në një shoqëri të hapur, pushteti nuk mund të mbështetet mbi censurën zyrtare, mbi arrestimet arbitrare apo mbi frikën e ndëshkimit të menjëhershëm shtetëror. Qytetari i një vendi demokratik ka qasje të pakufizuar në burime të panumërta informacioni, nga mediat tradicionale te platformat dixhitale, dhe ka të drejtën e patjetërsueshme për të sfiduar çdo vendim të qeverisë përmes votës, protestës paqësore, gjykatave të pavarura dhe grevave sindikale. Në këto kushte, opinioni publik nuk është një masë e bindur, por një det i trazuar me rryma të forta dhe shpesh të paparashikueshme. Përpjekjet e liderëve perëndimorë për të krijuar konsensus rreth temave madhore, siç janë ndryshimet klimatike, menaxhimi i flukseve migratore apo politikat e vaksinimit masiv, përplasen rregullisht me një rezistencë të ashpër nga segmente të ndryshme të popullsisë, të cilat ushqehen me mosbesim ndaj institucioneve dhe elitave të konsoliduara. Qeverisja në demokraci nuk është një akt urdhërimi, por një proces i vazhdueshëm dhe rraskapitës negociatash, kompromisesh dhe bindjeje racionale, ku asnjë fitore politike nuk është e përhershme dhe asnjë narrativë shtetërore nuk mbetet pa u kritikuar apo dekonstruktuar.

Ky kompleksitet bëhet akoma më pështjellues dhe gati i pamundshëm kur kalojmë nga niveli i një shteti të vetëm te një aleancë e gjerë kombesh sovrane, siç është Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO). Këtu nuk kemi të bëjmë thjesht me dallime midis grupeve shoqërore brenda një qyteti apo shteti, por me përplasjen e kujtesave historike, interesave gjeopolitike dhe traditave kulturore të dhjetëra vendeve të ndryshme. Si mund të krahasohet perceptimi që ka për sigurinë një qytetar në Estoni, Letoni apo Poloni me perceptimin e një qytetari në Spanjë, Portugali apo Itali? Për polakun apo baltikun, kërcënimi rus nuk është një nocion teorik i marrëdhënieve ndërkombëtare, por një makth ekzistencial i prekshëm, i rrënjosur thellë nga përvoja e pushtimeve të njëpasnjëshme cariste dhe sovjetike, nga masakra e Katinit dhe nga dekadat e gjata të nënshtrimit nën Traktatin e Varshavës. Për ta, çdo lëshim ndaj Moskës shihet si një tradhti e mundshme dhe një kërcënim i drejtpërdrejtë për ekzistencën e tyre kombëtare. Nga ana tjetër, për një spanjoll apo italian në brigjet e Mesdheut, kërcënimi kryesor nuk vjen nga tanket në stepat lindore, por nga paqëndrueshmëria kronike në Afrikën e Veriut, nga flukset e pakontrolluara të emigracionit klandestin, nga terrorizmi transnacional dhe nga krizat ekonomike që godasin jugun e Evropës.

Dallimet bëhen akoma më të thella kur futet në ekuacion një fuqi si Turqia, një anëtare kyçe e NATO-s me ushtrinë e dytë më të madhe konvencionale në aleancë. Turqia ka historinë e saj unike perandorake osmane, interesat e saj të veçanta në Lindjen e Mesme, në Kaukaz dhe në detin Egje, dhe një dinamikë të brendshme politike që shpesh bie ndesh me normat liberale të vendeve të Evropës Perëndimore. Interesat ekonomike të Gjermanisë, e cila për vite me radhë e bazoi zhvillimin e saj industrial mbi gazin e lirë rus përmes tubacioneve Nord Stream, ishin diametralisht të kundërta me kërkesat e vazhdueshme të Shteteve të Bashkuara dhe të vendeve të Evropës Lindore për shkëputje të plotë energjetike nga Rusia. Këto pabarazi në mentalitet, në varësi ekonomike dhe në vizion gjeopolitik bëjnë që zhvillimi i një lufte psikologjike të unifikuar, koherente dhe të fuqishme të jetë një sfidë e jashtëzakonshme. Ndërsa një regjim autoritar si ai i Kremlinit mund të përqendrojë të gjitha burimet e veta mediatike, agjencitë e inteligjencës dhe ushtritë e trollëve digjitalë nën një komandë të vetme piramidale për të përhapur narrativa të rreme dhe për të thelluar përçarjet në perëndim, bota perëndimore duhet të navigojë përmes debateve të pafundme parlamentare, lirisë së pakufizuar të shtypit dhe ndjeshmërive të ndryshme kombëtare të aleatëve të saj.

Në këtë labirint kompleksitetesh njerëzore dhe shoqërore, propagandisti modern nuk mund të jetë më thjesht një zhurmues vulgar me një megafon në dorë apo një burokrat i ftohtë që boton pamflete të mërzitshme me citate doktrinore. Përkundrazi, ai duhet të jetë një mjeshtër i thellë dhe i sofistikuar i psikologjisë sociale, i antropologjisë kulturore dhe i sociologjisë politike. Ai duhet të kuptojë me saktësi kirurgjikale se cilat janë telat e ndjeshëm shpirtërorë të çdo grupi të caktuar. Ai duhet të dijë se çfarë e gëzon një fermer, çfarë e tmerron një nënë të re, çfarë e motivon një student të apasionuar dhe çfarë e fyen thellë një veteran lufte. Nëse propaganda dëshiron të ndikojë vërtet në mendjet e njerëzve, ajo nuk mund të funksionojë duke imponuar me forcë ide të huaja dhe artificiale; ajo arrin suksesin më të lartë atëherë kur merr paragjykimet, shpresat dhe frikërat që tashmë ekzistojnë thellë brenda njeriut dhe i manipulon ato me kujdes, duke e bërë individin të besojë se mendimi që sapo iu injektua nga jashtë është në të vërtetë fryt i gjykimit të tij të pavarur.

Ky mekanizëm psikologjik shfaqet qartë në mënyrën se si lëvizjet populiste moderne ndërtojnë narrativat e tyre në të gjithë botën demokratike. Ato nuk flasin me statistika të ftohta makroekonomike; ato gjejnë një «fajtor» të prekshëm dhe të thjeshtë për çdo problem të përditshëm. Për punëtorin e fabrikës që ka humbur vendin e punës, fajtori shpallet emigranti që pranon të punojë me gjysmën e pagës; për qytetarin e rëndomtë të ngarkuar me taksa, fajtori shpallet burokrati i largët në Bruksel apo në Uashington; për konservatorin e lidhur me traditën, fajtori shpallet elita kulturore që synon të shkatërrojë vlerat e familjes dhe të besimit. Duke i ofruar çdo grupi shoqëror një shpjegim të thjeshtëzuar dhe emocional për vuajtjet e veta, propagandisti arrin t'i përçajë njerëzit, t'i vendosë kundër njëri-tjetrit dhe të krijojë një gjendje të vazhdueshme polarizimi ekstrem, ku dialogu i arsyeshëm bëhet i pamundur.

Në hapësirën shqiptare, ky mjeshtërim i manipulimit të strukturave psikologjike ka një histori të gjatë dhe plot nuanca tragjike. Gjatë regjimit komunist, propaganda nuk u mbështet vetëm te dhuna e zhveshur e togave të pushkatimit; ajo u mbështet me mjeshtëri te shfrytëzimi i një ndjenje të thellë rrethimi dhe izolimi historik që shqiptarët e kishin përjetuar me shekuj. Formula propagandistike e «rrethimit armiqësor imperialisto-revizionist» funksionoi për dekada sepse ajo prekte një nerv të vërtetë historik: kujtimin e copëtimit të trojeve shqiptare në Konferencën e Ambasadorëve në Londër në vitin 1913, traumat e lëna nga fqinjët ballkanikë dhe frikën e vazhdueshme të një kombi të vogël për t'u gëlltitur nga fuqitë më të mëdha. Regjimi e ktheu këtë traumë historike në një mjet të fuqishëm të kontrollit të brendshëm: çdo vështirësi ekonomike, çdo mungesë ushqimesh bazë, çdo radhë e gjatë në dyqanet e qumështit që në orën katër të mëngjesit dhe çdo shtrëngim i mëtejshëm i rripit nuk justifikohej me dështimin spektakolar të sistemit ekonomik të centralizuar, por me nevojën sublime për të mbrojtur lirinë e Atdheut nga armiqtë që gjoja prisnin në kufi për të na shfarosur. Njerëzit pranonin të jetonin në varfëri të skajshme dhe të ndërtonin qindra mijëra bunkerë betoni nëpër fusha e male, sepse propaganda kishte arritur të bindte një pjesë të madhe të tyre se sakrifica e kafshatës ishte çmimi i vetëm për të shmangur pushtimin dhe zhbërjen kombëtare.

Ndërsa në periudhën pas-komuniste, me lindjen e pluralizmit politik në fillim të viteve nëntëdhjetë, arkitektura e propagandës ndryshoi formë, por thelbi i manipulimit të shtresëzimeve psikologjike mbeti po aq efikas. Në vitin famëkeq 1997, rënia e skemave piramidale financiare nuk shkaktoi thjesht humbjen e kursimeve të jetës për qindra mijëra familje shqiptare; ajo ekspozoi në mënyrë dramatike dallimet e thella në reagimin psikologjik dhe kulturor të zonave të ndryshme të vendit. Në Vlorë dhe në qytetet e tjera të Jugut, humbja e parave u përjetua menjëherë si një poshtërim i rëndë nga pushteti qendror, duke ndezur një revoltë të armatosur popullore që u ushqye shpejt nga mllefet e vjetra politike dhe krahinore. Retorika e kohës arriti ta polarizonte shoqërinë deri në pragun e një lufte civile vëllavrasëse: një pjesë e vendit shihej nga pushteti si «rebelë të kuq» të nxitur nga shërbimet e huaja armiqësore, ndërsa qeveria në Tiranë portretizohej nga forcat opozitare si një klikë autoritare që po përdorte dhunën shtetërore për të shtypur jugun. Në këtë klimë histerie kolektive, arsyeja u errësua plotësisht; armët zëvendësuan fjalën dhe vendi u zhyt në një kaos që kushtoi mbi dy mijë jetë njerëzish dhe shkatërroi themelet institucionale të shtetit. Kjo tragjedi tregoi përfundimisht se kur një shoqëri është e brishtë, kur plagët historike nuk janë shëruar dhe kur shtresat shoqërore nuk ndihen të përfaqësuara në mënyrë të barabartë, një shkëndijë e vetme ekonomike mjafton për të shembur të gjithë ngrehinën e rendit publik.

Në epokën bashkëkohore, kjo betejë për mendjet dhe zemrat e njerëzve ka marrë një dimension krejtësisht të ri, pafundësisht më të padukshëm dhe më të rrezikshëm përmes revolucionit dixhital dhe rrjeteve sociale. Propagandisti i sotëm nuk ka më nevojë të mbajë fjalime në sheshe publike dhe as të censurojë gazetat e mëngjesit. Përmes algoritmeve të sofistikuara të platformave globale si Facebook, TikTok, Instagram apo X, shoqëria është e zbërthyer në miliona profile individuale psikologjike me një saktësi që do ta kishte bërë ziliqar çdo shërbim sekret të shekullit të kaluar. Algoritmi e di saktësisht se sa sekonda ndalon një përdorues para një videoje të caktuar, çfarë e zemëron atë, çfarë e frikëson, çfarë bindjesh fetare ushqen dhe cilat janë pasiguritë e tij më intime financiare. Duke u bazuar mbi këtë sasi kolosale të dhënash, propaganda bashkëkohore nuk prodhon më një mesazh të vetëm për të gjithë kombin; ajo prodhon miliona mesazhe të personalizuara (mikro-targetim), duke i ofruar çdo individi saktësisht atë copë realiteti që ushqen paragjykimet e tij ekzistuese.

Kjo teknologji e re e ka shndërruar fushën e luftës psikologjike në një hapësirë ku e vërteta objektive pothuajse pushon së ekzistuari. Shoqëria mbyllet në të ashtuquajturat «flluska jehone», ku njerëzit dëgjojnë vetëm ata që mendojnë ekzaktësisht si ata, duke e thelluar mosbesimin ndaj kujtdo që ndodhet jashtë rrethit të tyre virtual. Në Shqipërinë e viteve të fundit, ky fenomen ka gjetur një terren jashtëzakonisht pjellor. Debati publik është shpërbërë në një lumë të pafund lajmesh të rreme, portalesh anonime dhe teorish konspirative nga më absurdet, të cilat gëlltiten me lehtësi nga një popullsi e lodhur nga tranzicioni i gjatë, e zhgënjyer nga klasa politike dhe me një sistem arsimor që shpesh dështon të kultivojë mendimin kritik. Nga teoritë mbi komplotet globale për shpopullimin e vendit e deri te narrativat mbi ndarjen e fshehtë të kufijve ballkanikë nëpër korridore të errëta ndërkombëtare, çdo lajm sensacional përhapet me shpejtësinë e erës, duke e mbajtur opinionin publik në një gjendje të përhershme alarmi, pasigurie dhe letargjie qytetare. Kur njerëzit manipulohen deri në pikën ku nuk besojnë më në asgjë dhe tek asnjeri, ata nuk rebelohen; ata thjesht dorëzohen, bien në apati të thellë ose zgjedhin të largohen nga vendi, që është ndoshta forma më pasive por më shkatërruese e mosbindjes shoqërore.

Kjo e vërtetë na kthen te thelbi i problemit: çdo përpjekje për të trajtuar një popullsi si një masë amorfe dhe pa personalitet është e dënuar me dështim të pashmangshëm. Popullsia nuk është një koncept matematikor; ajo është një organizëm i gjallë, kompleks dhe thellësisht kapriçioz. Ai që merr përsipër të sundojë, të qeverisë apo të influencojë këtë masë njerëzore, qoftë brenda kufijve të një fshati të vetëm, brenda një shteti kombëtar si Shqipëria, apo në hapësirën gjigante të një aleance ndërkombëtare si NATO, duhet të kuptojë se forca e vërtetë nuk qëndron te kapaciteti për të bërtitur më fort apo për të ushtruar më shumë dhunë mekanike. Forca e vërtetë qëndron te aftësia për të lexuar dhe kuptuar thellësisht shpirtin njerëzor në të gjitha dimensionet e tij: te kuptimi i dhimbjes së prindit që nuk paguan dot ilaçet, te ëndrra e të riut që refuzon kufijtë, te krenaria e lënduar e punëtorit të thjeshtë dhe te pesha e rëndë e kujtesës historike që një komb e mban mbi supe brez pas brezi. Pa këtë njohje kirurgjikale të strukturës shpirtërore dhe shoqërore, çdo strategji propagandistike, sado e fuqishme dhe e sofistikuar të duket në letër, do të mbetet thjesht një goditje e verbër në errësirë, një iluzion kalimtar që përplaset pa mëshirë mbi shkëmbin e pathyeshëm të diversitetit dhe natyrës së vërtetë njerëzore.

(6)

Propaganda antishqiptare dhe antifetare 

Propaganda më e rrezikshme dhe më jetëgjatë nuk është ajo që shfaqet me parulla të zhurmshme nëpër mure apo me censurë të vrazhdë policore, por ajo që hyn pa u ndier në shtëpinë shpirtërore të njeriut, ulet këmbëkryq pranë zjarrit të pasigurive të tij dhe i pëshpërit fjalë që ai mezi pret t’i dëgjojë. Në Shqipëri, ky fenomen nuk është një teori abstrakte e librave të sociologjisë, por një dramë e gjallë, e përditshme, e ngulitur thellë në ndërgjegjen kolektive. Për shkak të një historie të gjatë thyerjesh, pushtimesh, izolimesh mizore dhe një tranzicioni të pafund që e la shoqërinë pa busull morale e kulturore, terreni psikologjik shqiptar është tejet pjellor për mbjelljen e manipulimeve më të rafinuara. Kur flasim për kryqëzimin mes frymës antishqiptare dhe asaj antiislame, nuk kemi të bëjmë thjesht me doktrina që vijnë nga jashtë si predha ideologjike, por me një proces tjetërsimi të brendshëm, ku vetë shqiptari vihet në rolin e zbatuesit, shpesh i bindur verbërisht se po vepron në emër të emancipimit, përparimit dhe shpëtimit kombëtar.

Në thelb të këtij mekanizmi qëndron një plagë e vjetër e njeriut të këtyre anëve: kompleksi i thellë i inferioritetit përballë Perëndimit dhe tmerri gati ekzistencial nga mbetja jashtë portave të qytetërimit europian. Ky ankth nuk lindi dje; ai u gatua ngadalë përgjatë shekullit të kaluar, u thellua nga izolimi traumatik i regjimit komunist dhe shpërtheu furishëm në vitet nëntëdhjetë, kur shqiptari doli nga errësira totalitare me sytë e verbuar nga dritat e një bote të cilën e mitizonte. Pikërisht këtu, në këtë shpresë të dëshpëruar për t’u bërë pjesë e familjes së madhe perëndimore dhe në frikën po aq të madhe të refuzimit, gjeti shtratin e saj më të rehatshëm propaganda. Strategjia manipuluese nuk kishte nevojë të shpikte ndonjë armiqësi të re artificiale; asaj i mjaftoi të merrte këtë dëshirë të sinqertë për pranim dhe ta kthente në një thikë me dy tehe, duke ushqyer idenë helmuese se për t’u bërë europian i vërtetë, shqiptari duhet patjetër të zhveshë lëkurën e tij historike, të heqë dorë nga një pjesë thelbësore e trashëgimisë së tij dhe, mbi të gjitha, të shohë me përbuzje apo dyshim fenë islame, e cila i paraqitet si një njollë e errët lindore, si një faj historik që duhet larë me vetëmohim.

Kjo formulë funksionon me një saktësi kirurgjikale sepse individi nuk e percepton këtë ndryshim si një imponim nga jashtë. Kur një intelektual i formuar në kafenetë e Tiranës apo një i ri që shfleton lajmet në telefon shpreh neveri ndaj një gruaje me shami apo ndaj thirrjes së ezanit në qytetin e tij, ai nuk mendon se po përsërit një narrativë të fabrikuar në zyrat e propagandës antishqiptare të Beogradit, Athinës apo të rretheve islamofobe të Europës. Përkundrazi, ai e rreh gjoksin me krenari dhe thotë me vete se po mbron laicitetin, vlerat iluministe dhe amanetin e Rilindjes Kombëtare. Ai beson sinqerisht se ky është fryt i mendimit të tij kritik, i pavarësisë së tij intelektuale. Në këtë çast, propaganda ka arritur triumfin e saj më të lartë: viktima ka përvetësuar zërin e xhelatit dhe e mbron atë me pasionin e një njeriu të lirë.

Rastet historike që dëshmojnë këtë marifet janë të panumërta, por mjafton të kthejmë shikimin te mënyra se si fqinjët tanë historikisht kanë trajtuar çështjen shqiptare në diplomacinë ndërkombëtare. Që nga koha e themelimit të shtetit shqiptar e deri te luftërat e fundit në Ballkan, memorandume të tëra politike dhe fushata të mirëorganizuara e kanë vizatuar shqiptarin përpara kancelarive perëndimore jo thjesht si një kundërshtar territorial, por si një element të huaj, aziatik, mbetje të Perandorisë Osmane dhe një pykë islamike në barkun e butë të Europës së krishterë. Kjo narrativë synonte që çdo kërkesë legjitime të shqiptarëve për liri, kufij të drejtë apo të drejta civile ta zhvlerësonte si një kërcënim fetar. Kur regjimi serb i viteve nëntëdhjetë ushtronte dhunë sistematike mbi shqiptarët e Kosovës, ai nuk u thoshte gazetarëve dhe diplomatëve perëndimorë se po kryente spastrim etnik për motive hegjemoniste; ai ua shiste këtë kasaphanë si një luftë qytetërimesh, si një digë mbrojtëse të Europës së krishterë kundër fundamentalizmit islamik. Dhe tmerri më i madh nuk qëndronte te fakti se këtë e thoshin ata, por te fakti se ky helm arriti të depërtonte brenda vetë shoqërisë shqiptare, duke lindur një kategori njerëzish që filluan të arsyetonin me po të njëjtat premisa: që nëse ne nuk e fshehim apo nuk e sulmojmë Islamin brenda vetes, bota do të na lërë vetëm dhe nuk do të na dojë.

Në rrafshin politik të brendshëm në Shqipëri, ky manipulim ka marrë forma groteske, por jashtëzakonisht efektive për të mbajtur pushtetin dhe për të krijuar armiq imagjinarë. Politika vendase, e paaftë për të ofruar mirëqenie reale, drejtësi funksionale dhe arsim cilësor, shpesh ka luajtur me kartën e rrezikut të padukshëm. Sa herë që krijohen tensione sociale apo dështime të thella qeverisëse, retorika publike shpesh devijohet drejt debateve sterile identitare. Kemi parë figura politike dhe publike që, me një mendjelehtësi të frikshme, e trajtojnë praninë e institucioneve apo komuniteteve fetare myslimane si një rrezik gjeopolitik që po e largon Shqipërinë nga Perëndimi, duke hedhur dyshime mbi besnikërinë e vetë qytetarëve shqiptarë ndaj atdheut të tyre. Në vend që qytetari të kërkojë llogari për taksat e vjedhura, spitalet e rrënuara apo korrupsionin galopant, ai orientohet me mjeshtëri të merret me debatin nëse ndërtimi i një xhamie cenon harmoninë kombëtare apo nëse vendosja e një peme festive për Krishtlindje përbën provokim. Ky është shpërqendrimi perfekt: frika e qytetarit për të ardhmen e fëmijëve të tij nuk kanalizohet kundër pushtetit që po e varfëron, por shkarkohet mbi komshiun e tij të një besimi tjetër ose mbi vetë identitetin e tij kompleks.

Në jetën e përditshme dhe në mediat shqiptare, ky mekanizëm shfaqet me një brutalitet të përditshëm përmes gjuhës dhe përzgjedhjes së fakteve. Kur një lajm flet për një krim të kryer nga një shqiptar jashtë vendit, shpesh dëgjon zëra brenda Shqipërisë që nguten ta përgjithësojnë këtë si një ves gjenetik tonin, si një trashëgimi të një kulture të prapambetur, duke ripërsëritur fjalë për fjalë klishetë e tabloidëve më ksenofobë të huaj. Shqiptari i manipuluar ulet në kafene dhe thotë: "Ne jemi racë e keqe, nuk bëhemi dot kurrë njerëz." Ai nuk e sheh që ky nuk është arsyetim i tij, por një jehonë e lodhur e një propagande shekullore që i ka thënë vazhdimisht se ai është inferior. Dhe kjo ndjenjë vetëpërbuzjeje bëhet dyfish më agresive kur bie fjala te feja islame. Nëse një i ri i veshur sipas traditës fetare ecën në rrugë, mbi të rëndojnë menjëherë vështrime dyshuese. Në televizionet kombëtare, incidentet më të vogla apo mendimet periferike të ndonjë individi fanatik fryhen deri në kufijtë e një alarmi kombëtar, ndërsa jeta paqësore, bamirësia dhe integrimi i plotë i miliona besimtarëve myslimanë shqiptarë kalohen në heshtje të plotë.

Kjo formë e propagandës arrin kulmin e cinizmit kur përdor për qëllimet e saj figurat më të ndritura të kombit, duke i zhveshur ato nga konteksti i tyre historik dhe duke i kthyer në karikatura ideologjike. Vargjet e Vaso Pashës se feja e shqiptarit është shqiptaria, të shkruara në një epokë specifike kur copëtimi i atdheut kërkonte një unitet të hekurt mbi dallimet klanore e fetare, shpesh përdoren sot si një çek i bardhë për të justifikuar urrejtjen ndaj fesë, e veçanërisht ndaj Islamit. Manipuluesi modern e merr këtë varg dhe e kthen në një urdhër për të fshirë çdo shprehje besimi nga sheshi publik, duke pretenduar se kushdo që beson thellë nuk është një shqiptar i mirë. Në këtë mënyrë, Rilindja Kombëtare, e cila në të vërtetë u ndërtua me kontributin e jashtëzakonshëm të klerikëve dhe intelektualëve myslimanë, ortodoksë e katolikë krah për krah, shtrembërohet për të krijuar një nacionalizëm steril, paranojak dhe thellësisht përçarës.

Një shembull tjetër tronditës nga realiteti i viteve të fundit është reagimi shoqëror ndaj zhvillimeve ndërkombëtare, ku propaganda antiislame globale gjen një rezonancë të çuditshme brenda opinionit publik shqiptar. Kur ndodhin ngjarje tragjike në Lindjen e Mesme apo kriza humanitare ku viktimat janë kryesisht myslimanë, një pjesë e konsiderueshme e komentuesve shqiptarë në rrjetet sociale shprehin një ftohtësi të frikshme, madje deri në justifikim të dhunës, me arsyetimin se "ata janë terroristë" ose "ata janë kundër botës së qytetëruar". Ky reagim tregon se sa thellë ka depërtuar shpëlarja e trurit: një popull që vetëm pak dekada më parë përjetoi mbi kurrizin e vet tmerrin e pastrimit etnik dhe të dehumanizimit, sot arrin të përdorë po ato argumente çnjerëzuese ndaj të tjerëve, thjesht sepse dëshiron të rreshtohet verbërisht me atë që perceptohet si pala e fortë dhe e civilizuar. Individi që shkruan këto komente ndihet si një analist gjeopolitik me mendim perëndimor, por në fakt nuk është gjë tjetër veçse një zëdhënës i pavetëdijshëm i një racizmi kulturor që, po të kthehej mbrapsht, do ta godiste pikërisht atë vetë me të njëjtën forcë.

Pasojat e këtij manipulimi të dyfishtë - antishqiptar në thelb dhe antiislam në mjet - janë shkatërruese për indin shoqëror të Shqipërisë. Ai po krijon një brez që jeton me një krizë të përhershme identiteti, i paaftë të pranojë të kaluarën e tij me dritëhijet që ajo ka, dhe i gatshëm të fshijë çdo gjë autentike vetëm e vetëm për të marrë një miratim sipërfaqësor nga të huajt. Kjo propagandë po gërryen nga brenda atë që historikisht ka qenë krenaria më legjitime e këtij vendi: bashkëjetesën dhe harmoninë fetare. Harmonia nuk mund të mbahet gjallë duke kërkuar që njëra palë të zhduket, të ndihet në faj apo të kërkojë falje që ekziston. Kur një qytetari i mësohet se feja e gjyshërve të tij është një gabim historik dhe se kultura e tij është e papajtueshme me qytetërimin modern, tek ai nuk mbillet emancipimi, por hidhërimi, izolimi dhe një ndjenjë e thellë padrejtësie, e cila me kalimin e kohës mund të kthehet vërtet në radikalizëm reagues. Kështu, profecia e propagandës vetëpërmbushet: ata që thanë se ky element është i rrezikshëm, krijojnë vetë kushtet psikologjike që ai element të ndihet i përjashtuar dhe të reagojë me ashpërsi.

Të kuptosh këtë labirint manipulimi do të thotë të kuptosh se lufta për mendjen e njeriut nuk bëhet me ide abstrakte, por me fijet e padukshme të frikës së tij. Propaganda antishqiptare ka kuptuar prej kohësh se mënyra më e mirë për ta mbajtur këtë popull të dobët, të përçarë dhe të pasigurt nuk është lufta e hapur, por ushqimi i një lufte të brendshme kulturore, ku shqiptari lufton kundër vetvetes. Duke i futur frikën se feja e tij është armiku i tij perëndimor, dhe duke i shitur këtë frikë si një akt të lartë patriotizmi e zgjuarsie, kjo makineri arrin të neutralizojë çdo potencial të vërtetë zhvillimi. Shqiptari i lirë do të fillojë të ekzistojë vetëm atëherë kur të kuptojë se dëshira e tij për të qenë pjesë e botës së qytetëruar nuk kërkon poshtërimin e identitetit të tij, dhe se ai mund të jetë një europian dinjitoz pa pasur nevojë të urrejë vëllanë e tij, historinë e tij dhe asnjë pjesë të shpirtit që e bën atë të jetë ky që është.

(7)

NDIKIMET GJEO-PSIKOLOGJIKE

Kur flasim për mekanizmat e nëndheshëm që lëvizin masat, manipulimin e vetëdijes kolektive dhe artin e errët të bindjes, shpesh biem në grackën e teorive të thata akademike, duke menduar se propaganda është thjesht një formulë fjalësh të zgjedhura me kujdes, një banderolë e ngjyer me ngjyra të forta apo një zë kumbues që oshëtin mbi një turmë të trallisur. Por mjeshtrit e vërtetë të pushtetit, ata që kanë ngritur perandori mbi rrënoja dhe kanë shndërruar popuj të tërë në vegla të bindura të vullnetit të tyre, e dinin mirëfilli se fjalët janë veçse fara, dhe fara nuk mbin kurrë mbi shkëmb të zhveshur apo mbi tokë të tharë nëse nuk e njeh përbërjen e baltës ku po e hedh. Njeriu, para se të jetë qenie politike, ideologjike apo fetare, është bir i drejtpërdrejtë i dheut ku shkel dhe i qiellit që i rri mbi kokë. Intelekti i tij, ritmi me të cilin i rreh gjaku në tëmtha, mënyra si reagon ndaj frikës, shpresës, hakmarrjes apo nënshtrimit, janë farkëtuar gjatë mijëvjeçarëve nga dielli që e përvëlon, nga lagështira që ia kalb kockat ose nga acari që e detyron të llogarisë çdo frymëmarrje. Prandaj, gjeo-psikologjia nuk është një kuriozitet shkencor i kapërcyer, por themeli më i patundur, skela e padukshme mbi të cilën ngrihet çdo arkitekturë propagandistike. Nëse kërkon të udhëheqësh, të rebelosh apo të skllavërosh një popull, duhet të kuptosh fillimisht klimën që ia ka brumosur shpirtin, relievin që ia ka ngushtuar apo zgjeruar horizontin, dhe atë materie të padukshme biologjike e psikologjike që e bën një turmë në brigjet e Mesdheut të ulërasë e të ndizet si kashtë për një batutë, ndërsa një tjetër në ultësirat e ftohta të Veriut të dëgjojë e nemitur, duke peshuar ftohtë çdo silabë.

Le të kthejmë sytë nga ato hapësira të pafundme të Lindjes, ku lagështira e rëndë dhe ciklet e pandalshme të musoneve mbajnë nën sqetull më shumë se një të tretën e frymëve të këtij rruzulli. Në ato ultësira ku toka mbytet nga uji që zbret si perde e pathyeshme nga qiejt dhe ku ajri është aq i trashë sa të mpin mushkëritë, koha nuk ecën me ritmin rreshtor të orës perëndimore, por lëviz në rrathë të pafundëm, si një gjarpër që kafshon bishtin e vet. Njeriu i rritur në këtë serë gjigante natyrore e ka kuptuar herët pafuqinë e tij përballë kapriçiove të elementeve natyrore. Çfarë vlere ka vullneti individual kur një vërshim i vetëm i lumit të Verdhë ose një muson i vonuar mund të fshijë nga faqja e dheut fshatra të tëra dhe të zhysë miliona njerëz në uri vrastare? Kjo pafuqi gjeografike lindi filozofitë e dorëzimit, meditimin e thellë, shkrirjen e unit brenda së tërës dhe një pasivitet gati hipnotik. Budizmi, konfucianizmi, taoizmi dhe format e tyre më popullore nuk u shpikën në zyra të mbyllura mendimtarësh; ato ishin përgjigjja e vetme psikologjike për të mbijetuar në një mjedis ku njeriu është thjesht një kokërr rëre e lagur.

Këtë realitet gjeo-psikologjik e shfrytëzoi me një saktësi kirurgjikale propaganda e regjimit kinez nën Mao Ce Dunin. Kur Partia Komuniste Kineze nisi Marshimin e Madh dhe më pas imponoi revolucionin e saj kulturor, ajo nuk u solli masave një ideologji krejtësisht të huaj; ajo thjesht e veshi vullnetin e vjetër konfucian për bindje ndaj hierarkisë dhe traditën e durimit të pafund fshatar me uniformën ngjyrë ulliri të marksizmit. Libri i Kuq i Maos zëvendësoi aforizmat e lashta, por mekanizmi mbeti i njëjtë: njeriu nuk ekziston jashtë kolektivit, vuajtja duhet duruar siç durohet një stinë e keqe shiu, dhe lideri suprem është qielli i ri që përcakton fatin e të korrave. Në Kinën e asaj kohe, propaganda nuk kishte nevojë të ndizte zjarre individualiste; mjaftonte të trokiste mbi këtë tel të lashtë të fatalizmit dhe nënshtrimit, ku qindra mijëra njerëz mund të shkonin drejt projekteve të çmendura industriale, siç ishte Hapi i Madh Përpara, duke pranuar vdekjen nga uria pa u rebeluar kurrë hapur, sepse në mendësinë e tyre të kalitur nga musonet, vuajtja ishte e shkruar në rendin e gjërave.

Krejt e kundërta ndodh kur zbret në arenën e nxehtë, të zhurmshme dhe të rrezikshme të botës mesdhetare, një pellg që rrezaton energji të pakontrolluar, erë sherebeli, kripë dhe gjak, dhe valët psikologjike të të cilit kapërcejnë oqeanin për t’u shtrirë thellë në shpirtrat e Amerikës Latine. Njeriu mesdhetar nuk njeh meditim të qetë dhe as dorëzim fatalist pa zhurmë. Ai është fëmijë i një dielli që të përvëlon lëkurën, i një toke me gurë gëlqerorë ku ulliri nxirret me mund dhe ku deti, sa bujar aq edhe i pabesë, të mëson të jetosh me sytë nga rreziku i përditshëm. Ky mjedis nuk lind burokratë të ftohtë e as asketë të heshtur; ai lind figura tragjike, oratorë të zjarrtë, njerëz që udhëhiqen nga barku, nga nderi dhe nga një sens i sëmurë krenarie.

Këtu, arsyeja fashitet shpejt sapo preket emocioni. Mesdhetari dashuron me histeri dhe urren me tërbim. Në këtë truall, ligji i shkruar i shtetit ka qenë gjithmonë një letër e vdekur përballë kodeve të pashkruara të nderit dhe besës, duke pjellë historikisht ata cubat dhe banditët romantikë që vrasin me një gjakftohtësi të tmerrshme në mesditë, e po atë mbrëmje bien në gjunjë përpara ikonës së Virgjëreshës Mari apo shenjtorit mbrojtës, duke u lutur me lot të krokodili për shpëtimin e shpirtit. Nga brigjet e Siçilisë me mafien e saj të lindur nga mungesa e shtetit dhe kodet e omertasë, te kaçakët e maleve shqiptare, banditët e Andaluzisë apo kangaceirot e pafundësive të thata të Brazilit verilindor, psikologjia mbetet e njëjta: një përzierje e rrezikshme e dhunës së zhveshur, fisnikërisë së rreme dhe një bestytnie të thellë që zëvendëson fenë e vërtetë institucionale.

Në një terren të tillë gjeo-psikologjik, propaganda nuk mund të flasë kurrë gjuhën e logjikës ekonomike apo të programeve të matura me ftohtësi. Ajo duhet të jetë një operë tragjike, një shfaqje teatrale ku prijësi luan rolin e shpëtimtarit, të babait të rreptë por të dashur, të njeriut që flet me gjeste të mëdha e të prera. Shikoni Benito Musolinin në ballkonin e famshëm të Palazzo Venezia në Romë. Ai nuk u fliste italianëve me shifra apo raporte buxhetore; ai u fliste me nofullën e shtyrë përpara, me krahët e kryqëzuar mbi kraharor, me sy të zgurdulluar dhe një zë që kalonte nga pëshpëritja konspirative në britma ekstatike. Pse funksionoi kjo propagandë? Sepse ajo i përgjigjej fiks temperamentit mesdhetar, ku forma peshon më shumë se përmbajtja dhe ku lideri duhet të projektojë domosdoshmërisht virilitet, pasion dhe fuqi të papërmbajtur.

E njëjta matricë shpjegon pse Amerika Latine, kjo bija shpirtërore dhe kulturore e Mesdheut iberik, ka prodhuar një varg të pafund revolucionarësh me bereta, fashash presidenciale të lyera me gjak dhe oratorësh hipnotizues. Juan Domingo Peron në Argjentinë, krah për krah me mitin e Evita Peronit, ndërtoi një fe të tërë politike pikërisht sepse preku damarin e thellë të sentimentalizmit latino-mesdhetar. Në atë cep të botës, politika nuk është një marrëveshje racionale mes qytetarit dhe shtetit, por një dramë dashurie dhe tradhtie. Evita nuk ishte thjesht një politikane; ajo u shndërrua në një shenjtore popullore, Madonë e të varfërve, e mbështjellë me një aureolë mistike që shëronte shpirtrat e dëshpëruar të atyre që natyra dhe historia i kishin lënë në harresë.

Po nëse kapërcejmë nga e djathta te e majta ekstreme, a nuk ishte Fidel Kastro në Kubë manifestimi më i kulluar i kësaj psiko-gjeografie? Fjalimet e tij prej tetë orësh nën diellin përvëlues të Havanës nuk do të kishin mbijetuar as pesëmbëdhjetë minuta në Stokholm apo Helsinki; njerëzit do të kishin ikur të lodhur ose do ta kishin shpallur të çmendur. Por në Kubë, në atë mjedis tropikal e mesdhetar në shpirt, fjala e gjatë, e fryrë me metafora luftarake, me armiq të betuar dhe premtime epike, ishte vetë ushqimi me të cilin ushqehej turma. Arabi, po ashtu, megjithëse i ndarë nga feja islame prej të krishterëve të Evropës jugore, ndan saktësisht të njëjtën matricë emocionale mesdhetare. Gjuha arabe, me pasurinë e saj të jashtëzakonshme poetike, me prirjen drejt hiperbolës dhe ritmit magjepsës, është një instrument i përsosur për propagandën e tipit mesdhetar. Kur Gamal Abdel Naseri fliste në radion Zëri i Arabëve gjatë viteve pesëdhjetë dhe gjashtëdhjetë, bota arabe nga Bagdadi në Kajro binte në një ekstazë kolektive; ata nuk dëgjonin realitetin e vështirë ushtarak apo ekonomik, por deheshin nga muzikaliteti i fjalës, nga premtimi i ringjalljes së dinjitetit dhe nga iluzioni i një fitoreje të pashmangshme, që më pas u thërrmua brenda gjashtë ditësh përballë llogaritjes së ftohtë të armikut.

Por nëse zbresim këtë vështrim të thellë gjeo-psikologjik mbi Shqipërinë tonë, shohim se si këto rregulla të hekurta të natyrës dhe karakterit kanë lënë vragë të pashlyeshme në çdo faqe të historisë dhe propagandës sonë kombëtare. Shqiptari është një rast studimor i gjallë, një krijesë thellësisht mesdhetare e përplasur në një reliev thikë, ku mali i ashpër dhe deti i hapur kanë krijuar një binom psikologjik të trazuar. Shqipëria është toka ku emocioni dominon gjithmonë mbi arsyen e ftohtë, ku zilia dhe adhurimi bashkëjetojnë në të njëjtën zemër, dhe ku kulti i individit, i të fortit, i njeriut që di të ulërasë më shumë dhe të premtojë hakmarrje, gjen gjithmonë truall pjellor.

Kthehuni pas në kohë dhe shihni si e ndërtoi pushtetin e tij Ahmet Zogu. Ai e njihte me rrënjë psikologjinë e veriut malor dhe të jugut çifligar. Ai nuk u mundua të krijonte një demokraci perëndimore parlamentare të tipit britanik, sepse e dinte se në një vend ku pushka ishte ligj dhe fjala e të parit të fisit vlente më shumë se vendimi i gjykatës, pushteti duhej të vishej me kostumin e një monarkie të çuditshme orientale-mesdhetare. Zogu e shpalli veten mbret mbi një popull kryesisht analfabet, duke i dhënë masës pikërisht atë që kërkonte shpirti mesdhetar: një figurë qendrore autoritare, ceremoni madhështore të sajuara mbi varfërinë ekstreme, dhe një sistem ku besnikëria personale ndaj të parit shpërblehej me favore, ndërsa pabesia lahej me plumba ose internim. Propaganda zogiste nuk operonte me manifesto teorike; ajo operonte me mitin e shpëtimtarit që vendos qetësinë mes fiseve ndërluftuese dhe që mbron kombin nga fqinjët grabitqarë.

Por kryevepra më e errët, më e sofistikuar dhe njëkohësisht më e tmerrshme e përdorimit të gjeo-psikologjisë në Shqipëri mbetet regjimi i Enver Hoxhës. Hoxha ishte një gjirokastrit me një inteligjencë të mprehtë e diabolike, që e njihte deri në qelizë brishtësinë, frikën dhe prirjen drejt së keqes të bashkëkombësve të tij. Ai e kuptoi herët se shqiptari, si një mesdhetar i mbyllur mes malesh, vuan nga një sindromë e përjetshme persekutimi, i bindur se e gjithë bota i ka borxh dhe se të gjithë fqinjët thurin intriga ditë e natë për ta zhdukur nga faqja e dheut. Mbi këtë tokë pjellore psikologjike, propaganda e tij ngriti kalanë e padepërtueshme të bunkerizimit shpirtëror dhe fizik.

Propaganda enveriste nuk ishte marksizëm i ftohtë rus apo racionalizëm gjermanik; ajo ishte një sekt fetar mesdhetar, i mbushur me një mitologji të përgjakshme. Parrulla Shqipëria do të hajë bar dhe nuk do t’i ulet imperializmit apo revizionizmit nuk ishte një plan ekonomik, por një thirrje thellësisht emocionale drejtuar krenarisë primitive mesdhetare. Ajo prekte kodin e vjetër të nderit: më mirë i vdekur dhe i uritur, por krenar dhe i pathyer, sesa i ngopur dhe i përkulur. Hoxha e shndërroi vendin në një manastir ushtarak ku e keqja ishte gjithmonë jashtë kufirit, ndërsa brenda mureve ai vetë luante rolin e Zeusit, atit të gjithëdijshëm që i mbronte bijtë e tij nga thonjtë e ujqërve.

Kjo propagandë ushqehej me gjak dhe me dramë. Çdo gjyq publik, çdo dënim i të ashtuquajturve tradhtarë dhe armiq të popullit, nuk ishte thjesht një akt drejtësie politike, por një rit purifikimi kolektiv i denjë për tragjeditë e lashta greke. Populli mblidhej në kinoteatro dhe sheshe për të kërkuar vdekjen e atyre që deri dje kishin qenë heronj, duke bërtitur me grushtat lart dhe me sytë plot lot hakmarrjeje. Pse ndodhte kjo? Sepse mendësia mesdhetare e paqëndrueshme kalon në një fraksion sekonde nga dashuria e verbër në urrejtje të pakufishme. Ai që sot ngrihet në qiell, nesër duhet të tërhiqet zvarrë në baltë që turma të lajë mëkatet e veta përmes flijimit të tij. Nga ana tjetër, misticizmi komunist zëvendësoi fenë tradicionale me një besëtytni të re: portreti i Enverit në çdo dhomë buke, fjala e tij e cituar si shkrim i shenjtë dhe besimi i verbër se Partia sheh kudo dhe di gjithçka, ishin përshtatje e frikës së vjetër fshatare nga syri i keq dhe nga ndëshkimi hyjnor.

Kjo trashëgimi gjeo-psikologjike nuk u fshi me rënien e busteve në vitin 1991. Përkundrazi, ajo thjesht ndërroi ngjyrë dhe kostum në Shqipërinë e tranzicionit. Shikoni politikën shqiptare të këtyre tri dekadave të fundit. A shihni ndonjë debat mbi platforma të vërteta zhvillimi, mbi ideologji të qëndrueshme apo mbi raporte ekonomike? Absolutisht jo. Politika në Shqipëri vazhdon të jetë një luftë e egër fisesh, ku lideri nuk vlerësohet nga programi, por nga mënyra se si shan, si fyen, si e poshtëron kundërshtarin dhe si shpalos forcën e tij brute. Sali Berisha, me stilin e tij vullkanik, me gishtin e ngritur, me akuzat apokaliptike dhe thirrjet për kryengritje e qëndresë deri në vdekje, nuk është gjë tjetër veçse një produkt i kulluar i kësaj psiko-gjeografie veriore shqiptare, ku fjala duhet të jetë plumb dhe kompromisi shihet si tradhti e ligësi. Nga krahu tjetër, Edi Rama përdor po të njëjtin terren psikologjik, por me një stil tjetër mesdhetar: ironinë therëse, talljen me kundërshtarin, shfaqjen estetike, veshjet e pazakonta dhe monologët e gjatë në rrjetet sociale ku shteti trajtohet si një skenë teatri dhe qytetarët si spektatorë që duhen argëtuar ose qortuar si fëmijë të lajkatur. Të dy këto pole, ndonëse në dukje të papajtueshme, pinë ujë në të njëjtin burim: te nevoja e njeriut mesdhetar për një udhëheqës karizmatik që sundon mbi emocione, që ndan botën në tanët dhe të tyret, dhe që e mban turmën në një tension të vazhdueshëm psikologjik.

Kjo paqëndrueshmëri emotive e shqiptarit shpjegon edhe katastrofën e vitit 1997, një nga momentet më dramatike të historisë sonë moderne. Si qe e mundur që një popull i tërë, brenda pak muajsh, të shiste shtëpitë, tokat dhe bagëtitë për t'i futur paratë në skemat piramidale të Sudes, Vehbiut dhe Xhaferrit? Këtu dështon çdo analizë thjesht financiare. Përgjigjja qëndron te shpirti aventurier, te prirja mesdhetare për të fituar pa punuar, te besimi magjik se fati mund të ndryshojë brenda natës pa mund dhe pa djersë. Dhe kur flluska plasi, reagimi nuk ishte një proces gjyqësor apo një protestë qytetare e strukturuar, por një shpërthim i çmendur dhune primitive: hapja e depove të armëve, shkatërrimi i çdo godine shtetërore, djegia e shkollave dhe spitaleve, një çmenduri kolektive ku shteti u shpërbë brenda dy javësh. Banditët romantikë dhe kriminelët e rëndomtë morën nën kontroll qytetet, duke vrarë pa asnjë qëllim të qartë, ndërsa mbi sheshe dëgjoheshin vajtime grash dhe të shtëna kallashnikovësh drejt reve, një skenë që dëshmon brishtësinë e tmerrshme të një shoqërie kur i hiqet kapaku i frikës dhe i lihet terreni bosh instinktit të papërmbajtur.

Sa larg qëndron kjo botë e nxehtë, kaotike dhe e përgjakur nga ajo që gjeo-psikologjia e quan klima e butë, mjedisi i ftohtë dhe i matur i Evropës veriore dhe qendrore, ku lindi dhe u konsolidua tipi njerëzor që dominoi botën moderne. Në ultësirat e Gjermanisë, në ishujt e Britanisë, në fushat e Holandës apo në pyjet e Skandinavisë, natyra nuk është as nënë bujare që të fal fruta pa mundim, e as një përbindësh që të shkatërron me tërmete e vërshime të paparashikueshme. Ajo është një partnere e rreptë, e cila të kërkon llogari për çdo ditë. Aty, nëse nuk mbjell në kohë, nëse nuk e korr grurin para se të zbresë acari dhe nëse nuk siguron dru për dimrin e gjatë e të errët, ti dhe familja jote thjesht vdisni nga i ftohti.

Ky realitet klimatik i detyroi njerëzit të mësonin planifikimin afatgjatë, disiplinën e hekurt, maturinë dhe kursimin. Pasionet e shfrenuara aty nuk ishin virtyt, por rrezik për mbijetesën e bashkësisë. Nga kjo tokë lindi nevoja për ligjin e shkruar, për kontratën e panegociueshme, për institucionin që qëndron mbi individin. Dhe nuk është aspak e rastësishme që pikërisht ky njeri verior e mori Krishterimin e lindur në Lindjen e Mesme dhe të modifikuar nga pompoziteti i Romës, dhe e reformoi nga themelet. Martin Luteri nuk bëri thjesht një debat teologjik; ai shprehu revoltën e thellë gjeo-psikologjike të njeriut gjermanik kundër dekadencës, korrupsionit dhe teatrit emotiv të jugut mesdhetar. Shitja e indulgjencave nga ana e Vatikanit - ideja se mëkati mund të lahej me para dhe bestytni - ishte e natyrshme për mentalitetin mesdhetar ku gjithçka negociohet, por ajo ishte një fyerje e patolerueshme për ndërgjegjen e ngurtë, të drejtpërdrejtë dhe llogaritëse të veriut. Protestantizmi zhveshi kishat nga ikonat e arta, nga tymi i temjanit dhe nga ndërmjetësit e shenjtë, duke e lënë njeriun vetëm përballë Zotit dhe Biblës, me detyrën për të punuar fort, për të qenë i ndershëm dhe për të ndërtuar mbretërinë e së mirës mbi tokë përmes rregullit dhe disiplinës.

Mbi këtë karakter kombëtar, propaganda në vendet e veriut ka funksionuar gjithmonë në një frekuencë krejtësisht të ndryshme. Ajo nuk mbështetet te dehja me fjalë boshe, por te bindja racionale, te thirrja drejt detyrës dhe te referenca ndaj rregullave të përbashkëta. Kur Winston Churchill iu drejtua britanikëve në momentet më të errëta të vitit 1940, ai nuk u premtoi parajsën, pasurinë apo mrekullitë e shpejta, siç bënin liderët e jugut; ai u tha me një gjakftohtësi gati kirurgjikale: Nuk kam çfarë t'ju ofroj veçse gjak, mund, lot dhe djersë. Dhe ky popull, i kalitur nga shirat e ftohtë dhe erërat e forta të Atlantikut, e pranoi këtë thirrje jo me histeri, por me një qëndresë të heshtur, kokëfortë dhe të palëkundur, duke zbatuar me përpikëri çdo udhëzim të mbrojtjes civile.

Nëse shihni madje edhe format më të errëta të propagandës në veri, siç qe makineria vrastare e Jozef Gëbelsit në Gjermaninë naziste, vëreni një dallim thelbësor nga fashizmi italian. Ndërsa Musolini improvizonte në ballkone, Gëbelsi dhe Hitleri e shndërruan propagandën në një shkencë ekzakte, të sinkronizuar deri në milimetër me marshime ushtarake gjeometrike, me drita të projektuara mbi qiell që krijonin katedrale drite, dhe me një apel të vazhdueshëm ndaj konceptit prusian të detyrës, pastërtisë dhe rregullit të hekurt. Hitleri në fjalimet e tij shfrytëzoi pa dyshim histerinë, por motori që e çoi makinerinë naziste deri në skajet e botës nuk ishte thjesht britma e tij, por bindja e thellë, e ngulitur në shekuj te populli gjerman, se urdhri i shtetit është absolut dhe se detyra duhet çuar deri në fund me saktësi shkencore, qoftë edhe kur ajo detyrë nënkupton shfarosjen industriale të miliona qenieve njerëzore në dhomat e gazit.

Ky dualizëm i thellë midis veriut dhe jugut nuk është vetëm një ndarje kontinentale, por një e çarë e thellë që ekziston brenda kufijve të vetë shteteve kryesore, duke krijuar fërkime të vazhdueshme të brendshme politike dhe propagandistike. Merrni Italinë si shembullin më klasik. Veriu industrial, i lidhur me Alpet, me Milanon dhe Torinon, me një klimë të ftohtë kontinentale dhe një etikë pune që shikon nga Zvicra dhe Gjermania, ka krijuar një njeri krejtësisht të ndryshëm nga ai i Jugut, i Mezzogiorno-s, ku dielli përvëlues i Napolit, Kalabrisë dhe Sicilisë dikton një stil jete më të ngadaltë, thellësisht të lidhur me familjen, klanin dhe mosbesimin ndaj shtetit.

Mbi këtë përplasje gjeo-psikologjike, partitë politike italiane kanë ndërtuar për dekada të tëra strategjitë e tyre të pushtetit. Kujtoni lindjen dhe ngritjen e Lega Nord të Umberto Bossit në vitet nëntëdhjetë. E gjithë propaganda e tij bazohej në demonizimin e jugut mesdhetar: Roma ladrona (Roma hajdute), ideja se veriu punëtor dhe i disiplinuar po mbahej peng dhe po vidhej nga një jug dembel, parazit dhe i korruptuar, i paaftë për t'u qeverisur. Kjo propagandë gjeti jehonë të menjëhershme në fabrikat e Lombardisë dhe Venetos pikërisht sepse prekte nervin e vjetër të epërsisë veriore. Nga ana tjetër, politikanët e jugut italian mblidhnin votat duke përdorur retorikën e viktimizimit historik, duke e paraqitur bashkimin e Italisë si një pushtim piemontez që u kishte shkatërruar ekonominë dhe u kishte vjedhur dinjitetin, duke përforcuar kështu varësinë nga ndihmat shtetërore dhe klientelizmin politik.

E njëjta ndarje e thellë shfaqet në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku përplasja mes Veriut dhe Jugut la gjurmë të pashlyeshme me Luftën Civile, por vazhdon të ushqejë luftën e sotme kulturore dhe propagandistike. Veriu i Anglisë së Re, i themeluar nga puritanët e rreptë kalvinistë mes pyjeve të ftohta dhe dimrave të egër, krijoi njeriun e arsimuar, të ftohtë, industrialist, me një ndjenjë të lartë të moralit qytetar dhe të përgjegjësisë shtetërore. Jugu, me klimën e tij subtropikale, me plantacionet e pambukut dhe të duhanit, ngriti një shoqëri krejt tjetër: aristokratike, thellësisht fetare në mënyrë emocionale e ungjillore, të dhunshme, të fiksuar pas nderit personal dhe tejet armiqësore ndaj qeverisë qendrore.

Nëse dëgjoni retorikën politike amerikane sot, kjo ndarje gjeo-psikologjike shpërthen në çdo cikël zgjedhor. Propaganda e Partisë Republikane gjen kaltrinë e saj më të thellë në shtetet e Jugut pikërisht sepse u flet vlerave të vjetra: armës si simbol të lirisë individuale, fesë së zjarrtë që refuzon debatin shkencor mbi evolucionin apo klimën, dhe mosbesimit të thellë ndaj elitave të ftohta intelektuale të Veriut. Nga ana tjetër, propaganda e Bregut Verilindor dhe e metropoleve veriore flet gjuhën e korrektësisë politike, të menaxhimit shkencor dhe të inxhinierisë sociale, një gjuhë që në Jug shihet si arrogancë e padurueshme dhe kërcënim i drejtpërdrejtë ndaj mënyrës së tyre tradicionale të jetesës.

Në Gjermani, dallimi midis veriut protestant, prusian, të ashpër dhe të heshtur, dhe jugut bavarez, katolik, barok, të lidhur me alpet, birrën dhe një gëzim më të hapur për jetën, ka përcaktuar ekuilibrat politikë të vendit për shekuj me radhë. Edhe brenda vetë lëvizjes naziste në vitet njëzet, pati një përplasje të ashpër midis krahut verior socialist të vëllezërve Gregor dhe Otto Strasser, që kërkonin revolucion proletar dhe urrenin borgjezinë, dhe krahut jugor të Mynihut rreth Hitlerit, që mbështetej te nacionalizmi romantik, lidhjet me aristokracinë e vjetër dhe një propagandë thellësisht mistike e teatrale. Dhe nuk është rastësi që Hitleri e quante Mynihun kryeqytetin e lëvizjes; ai qytet jugor me atmosferën e tij më të lirshme dhe më emotive ishte inkubatori i përsosur për fjalimet e tij të hershme nëpër birrari, diçka që në Berlinin e ftohtë dhe skeptik të asaj kohe do të ishte pritur me tallje dhe ftohtësi.

Edhe gjiganti aziatik, Kina, nuk i shpëton dot këtij ligji natyror. Kina veriore, e ftohtë, e thatë, e rrahur nga erërat me pluhur të shkretëtirës së Gobit dhe e ushqyer me grurë, ka prodhuar historikisht luftëtarë të rreptë, shtatlartë, me një disiplinë të hekurt dhe një bindje të thellë ndaj perandorit dhe shtetit burokratik me qendër në Pekin. Kina jugore, nga ana tjetër, e lagur nga lumenjtë e mëdhenj, me kodra të gjelbra, plantacione orizi dhe një dalje të gjerë në det, krijoi një njeri më tregtar, më individualist, më të hapur ndaj botës së jashtme, me dialekte të panumërta dhe me një prirje të vazhdueshme për t'iu shmangur kontrollit të qendrës. Të gjitha revolucionet e mëdha dhe lëvizjet që tronditën perandorinë kineze, që nga Kryengritja e Taipingëve e deri te revolucioni i Sun Jat Senit, e kishin zanafillën në jugun e trazuar. Kur Ten Siao Pini nisi reformat e mëdha ekonomike në fund të viteve shtatëdhjetë, ai nuk i filloi ato në veriun burokratik; ai i nisi në jug, në Shenxhen dhe Guangdong, sepse e dinte mirë se vetëm aty, në atë mjedis gjeo-psikologjik tregtar dhe fleksibël, fara e kapitalizmit shtetëror mund të zinte rrënjë pa e shkatërruar sistemin.

Madje, nëse kthehemi sërish te trualli ynë i ngushtë shqiptar, a nuk është ky dualizëm gjeo-psikologjik midis veriut dhe jugut çelësi për të kuptuar vetë anatominë e kombit tonë? Ndarja midis gegëve dhe toskëve nuk është thjesht një kufi gjuhësor i shënjuar nga rrjedha e lumit Shkumbin; ajo është një ndarje thellësisht shpirtërore dhe gjeografike e skalitur nga relievi. Në veri, Alpet e thepisura, izolimi i thellë dimëror, mungesa historike e rrugëve dhe toka e pakët pjellore krijuan një shoqëri të ashpër tribale, të organizuar rreth Kanunit të Lekë Dukagjinit. Aty, liria individuale brenda fisit ishte absolute, por çmimi i saj ishte gjakmarrja e pamëshirshme dhe një dyshim i thellë, gati instinktiv, ndaj çdo lloj pushteti qendror që kërkonte të vinte nga jashtë luginës. Veriori flet pak, mat çdo fjalë, ka një dinjitet të ngurtë dhe e ruan nderin me grykën e pushkës.

Në jug, përkundrazi, luginat më të gjera, toka më e butë, ndikimi i hershëm i qytetërimit mesdhetar iliro-greko-romak dhe prania e çifligjeve të mëdha osmane krijuan një njeri tjetër: më elastik, më komunikues, me një prirje më të theksuar drejt arsimimit, kompromisit, këngës polifonike që kërkon harmonizim kolektiv, por edhe më të nënshtruar ndaj autoritetit dhe zotit të tokës. Jugori është më i hapur ndaj ideve të reja, por njëkohësisht më i prirur të përqafojë ideologji kolektiviste, pikërisht sepse jeta e tij ka qenë historikisht më e lidhur me bashkësinë dhe me urdhrat e administratës.

Këtë ndarje gjeo-psikologjike e shfrytëzoi në mënyrë të përkryer propaganda komuniste gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj. Partia Komuniste Shqiptare lindi, u organizua dhe hodhi shtat kryesisht në jug të vendit. Pse? Sepse terreni psikologjik i jugut ishte shumë më i gatshëm për të pranuar një narrativë të tillë. Propaganda e Enver Hoxhës dhe e komisarëve të tij u foli fshatarëve pa tokë të Myzeqesë dhe jugut me gjuhën e shpronësimit të bejlerëve, të barazisë shoqërore dhe të vëllazërimit kolektiv, një thirrje që tingëllonte si shpëtim për njerëz që kishin punuar për shekuj tokat e të tjerëve. Por kur kjo lëvizje u përpoq të kalonte Shkumbinin dhe të depërtonte në malësitë e veriut, ajo u ndesh me një mur refuzimi të hekurt. Për malësorin e veriut, prona e vogël mbi shkëmb ishte e shenjtë, nderi i familjes ishte mbi gjithçka dhe ideja e një komiteti pa fe që vinte nga Tirana për t'i marrë armën dhe për t'i treguar se si të jetonte, ishte një fyerje për vdekje.

Prandaj, regjimi komunist nuk mundi ta nënshtronte veriun me propagandë bindëse; atij iu desh të përdorte terrorin e pastër, pushkatimet masive, internimet e fiseve të tëra dhe burgosjen e klerit shkodran, i cili përbënte elitën intelektuale më perëndimore dhe më të patundur të kombit. Propaganda e Tiranës për pesëdhjetë vjet e vizatoi veriun tradicional si një vatër reaksionarësh, të prapambeturish, kriminelësh që ushqeheshin me gjakmarrje dhe vegla të klerit obskurantist, ndërsa jugun e glorifikoi si djepin e lirisë, të partizanëve dhe të njeriut të ri socialist. Kjo ishte një inxhinieri e mirëfilltë gjeo-psikologjike që la pasoja të tmerrshme në kohezionin kombëtar, pasoja që u rishfaqën dhunshëm pas viteve nëntëdhjetë, ku përçarja veri-jug u përdor sërish nga Sali Berisha dhe partitë politike si një karrem i ndyrë elektoral për të mbledhur vota përmes frikës nga tjetri.

Çdo propagandist që nuk e njeh këtë anatomi të fshehtë të dheut dhe të shpirtit njerëzor është i dënuar të dështojë. Mund të derdhësh miliarda në media, mund të përdorësh teknologjinë më të fundit të algoritmeve dhe rrjeteve sociale, por nëse mesazhi yt bie ndesh me mënyrën se si ky njeri e percepton botën nën diellin e tij, fjalët e tua do të treten si bryma e mëngjesit. Njeriu i veriut do të kërkojë gjithmonë arsyen, llogarinë dhe dobinë praktike; njeriu i musoneve do të kërkojë paqen, dorëzimin dhe shkrirjen në një rend më të madh kozmik; ndërsa njeriu ynë mesdhetar, ky bir i diellit të egër dhe i gurit të bardhë, do të vazhdojë të ndjekë pasionin, dramën, oratorin që i prek sedrën dhe i premton lavdinë, qoftë kjo lavdi edhe një iluzion i shkurtër para rënies së radhës. Kjo është matrica e përjetshme e gjeo-psikologjisë, ai libër i pashkruar i natyrës mbi të cilin historia e njerëzimit vazhdon të shkruhet jo me bojë, por me klimë, gjeografi dhe gjak.