PSIKOLOGJI DITORE

(1)

Ndonjëherë nuk na mungon mundësia për ta ndryshuar jetën; na mungon gatishmëria për të filluar pa qenë të sigurt se gjithçka do të shkojë mirë.

E ke vënë re sa herë e kemi shtyrë një punë, një bisedë, një vendim, duke pritur të vijë dita e duhur? Presim të na kalojë lodhja, të na qetësohet mendja, të na përmirësohet gjendja ekonomike, të ndryshojnë njerëzit përreth nesh. Presim edhe pak, pastaj edhe pak, derisa një ditë kuptojmë se koha nuk ka pritur bashkë me ne.

Njeriu ka një zakon të çuditshëm: kërkon siguri përpara se të bëjë hapin e parë, ndërkohë që shpesh siguria vjen vetëm pasi ka ecur disa hapa.

Mendo për dikë që dëshiron të ndryshojë punë, por ka frikë se mos mbetet pa të ardhura. Për dikë që dëshiron t'i kërkojë falje një njeriu, por druhet se mos nuk falet. Për atë që ka një ide të mirë, por e mban në sirtar nga frika se mos të tjerët e përqeshin. Secili ka arsyet e veta dhe jo çdo frikë është e pabazë. Ka vendime që duhen menduar gjatë, rreziqe që duhen peshuar dhe përgjegjësi që nuk mund të anashkalohen. Por ka edhe një ndryshim të madh midis kujdesit dhe ikjes së fshehur pas kujdesit.

Kujdesi të ndihmon të përgatitesh. Frika, kur merr drejtimin e jetës sate, të bind se nuk je përgatitur kurrë mjaftueshëm.

Dhe kështu, pa e kuptuar, fillon të jetosh duke ruajtur gjithçka që ke, por pa i dhënë vetes mundësinë të fitosh diçka të re.

Nuk po flas vetëm për para, punë apo sukses. Ndonjëherë ajo që duhet të fitosh është një bisedë e sinqertë me fëmijën tënd. Ndonjëherë është guximi për t'i thënë një njeriu se mënyra si të trajton po të lëndon. Herë të tjera është aftësia për të pranuar se një rrugë që ke ndjekur prej vitesh nuk të çon më atje ku dëshiron të shkosh.

Nuk është turp të ndryshosh mendim. Turpëruese bëhet vetëm kur e kupton se po jeton kundër asaj që beson, por vazhdon të mbrosh zgjedhjen e vjetër vetëm sepse ke frikë të pranosh se ke gabuar.

Psikologjikisht, kjo është e kuptueshme. Mendja jonë shpesh i jep më shumë peshë asaj që mund të humbasim sesa asaj që mund të fitojmë. Një mundësi e re na tërheq, por njëkohësisht na kujton gjithçka që mund të rrezikojmë. Për këtë arsye, ndonjëherë qëndrojmë në një gjendje që na bën të pakënaqur, vetëm sepse e njohim. E panjohura na duket më e rrezikshme edhe kur e njohura po na dëmton ngadalë.

Prandaj, mos e pyet veten vetëm: "Po sikur të dështoj?"

Pyet edhe: "Çfarë po më kushton fakti që nuk po provoj?"

Kjo pyetje meriton të qëndrojë pak më gjatë në mendjen tënde. Sepse çdo zgjedhje ka një çmim, por edhe moszgjedhja. Kur nuk e thua fjalën që duhet thënë, paguan me një marrëdhënie të paqartë. Kur nuk e mëson një aftësi që të nevojitet, paguan me mundësi të humbura. Kur vazhdon të shtysh kujdesin për veten, paguan me lodhjen që nesër mund të bëhet më e vështirë për t'u përballuar.

Megjithatë, mos e kthe këtë mendim në një arsye tjetër për të qenë i ashpër me veten.

Ndoshta ke kaluar një periudhë kur mezi ke gjetur forcën të ngrihesh nga shtrati. Ndoshta ke humbur dikë dhe ende nuk je mësuar me vendin bosh që ka lënë. Ndoshta ke mbajtur mbi supe përgjegjësi që të tjerët nuk i kanë parë kurrë. Nëse është kështu, nuk të duhet dikush që të të bërtasë se duhet të ecësh më shpejt. Të duhet të kuptosh se çfarë mund të bësh sot, pa e mohuar atë që ke kaluar.

Ka ditë kur përparim është të mbarosh një punë të rëndësishme. Ka ditë të tjera kur përparim është të mos i përgjigjesh me zemërim dikujt që të provokon. Ndonjëherë është të kërkosh ndihmë, në vend që të bësh sikur i përballon të gjitha. Ndonjëherë është të pranosh se ke nevojë për pushim dhe të mos ndihesh fajtor për këtë.

Jeta nuk matet vetëm me gjërat që arrijmë të ndërtojmë. Matet edhe me mënyrën si i trajtojmë njerëzit gjatë rrugës, me çfarë bëjmë kur kemi pushtet mbi dikë më të dobët, me sa të ndershëm mbetemi kur askush nuk na kontrollon dhe me aftësinë për të mos e kthyer zhgënjimin tonë në vuajtje për të tjerët.

Mund të jesh i suksesshëm në punë dhe i padrejtë në shtëpi. Mund të fitosh respektin e njerëzve që nuk të njohin dhe të humbasësh besimin e atyre që të njohin më mirë se kushdo. Mund të kesh argumentin e duhur dhe përsëri të zgjedhësh fjalët e gabuara. Prandaj, përpara se ta quash veten njeri që po ecën përpara, shiko edhe se çfarë po lë pas te njerëzit që takon.

Nuk ke pse të jesh i përsosur. Por ke përgjegjësi të mos e përdorësh papërsosmërinë si justifikim për të mos u përmirësuar.

Sot, përpara se të fillosh punët e ditës, zgjidh një gjë që e ke shtyrë prej kohësh. Jo dhjetë. Vetëm një.

Nëse duhet të marrësh një vendim, shkruaj çfarë di me siguri, çfarë po hamendëson dhe çfarë duhet të mësosh përpara se të veprosh. Nëse duhet të rregullosh një marrëdhënie, mendo çfarë pjese të përgjegjësisë të takon ty, pa marrë mbi vete edhe fajet e tjetrit. Nëse je i lodhur nga një zakon që po të dëmton, mos u mbështet vetëm te premtimi se nesër do të kesh më shumë vullnet. Ndrysho diçka në mjedisin tënd, në orarin tënd ose në mënyrën si e organizon ditën, që zgjedhja e mirë të bëhet më e lehtë.

Mos prit gjithmonë të ndihesh ndryshe për të vepruar ndryshe. Shpesh ndjenja ndryshon pasi ndryshon veprimi.

Dhe në mbrëmje, kur dita të ketë mbaruar, mos e gjyko veten vetëm nga ajo që nuk arrite. Shiko edhe çfarë bëre më mirë se dje, cilën padrejtësi nuk e përsërite, cilën përgjegjësi nuk e shmange dhe cilën gjë e kuptove për veten.

Nuk do të fitosh çdo ditë. Disa ditë do të kthehesh te zakonet e vjetra, do të humbasësh durimin, do të gabosh në një vendim ose do të pendohesh për një fjalë. Atëherë mos e përdor një ditë të keqe si provë se nuk mund të ndryshosh. Shikoje si një rast për të kuptuar se ku e humbe drejtimin dhe çfarë duhet të bësh ndryshe herën tjetër.

Mbi të gjitha, mos e ngatërro një jetë të mirë me një jetë pa vështirësi. Ka njerëz që kanë kaluar shumë dhe përsëri kanë ruajtur mirësinë. Ka të tjerë që, sapo u kanë ecur punët, kanë harruar se si ndihesh kur ke nevojë për dikë. Vështirësia nuk e bën automatikisht njeriun të mençur dhe suksesi nuk e bën automatikisht të keq. Ajo që ka rëndësi është çfarë mësojmë nga ajo që na ndodh.

Ndoshta sot nuk do të ndryshojë asgjë e madhe në jetën tënde. Do të zgjohesh, do të pish kafen, do të kryesh punët, do të takosh të njëjtët njerëz dhe do të përballesh me disa nga të njëjtat shqetësime. Por brenda kësaj dite të zakonshme mund të bësh një zgjedhje që nuk e ke bërë më parë.

Mund të dëgjosh deri në fund, pa përgatitur përgjigjen ndërsa tjetri flet. Mund të mos e marrësh çdo kritikë si sulm ndaj vlerës sate. Mund të mos i japësh një njeriu tjetër pushtetin për të vendosur se çfarë humori do të kesh gjatë gjithë ditës. Mund të pranosh se nuk e di diçka, pa u ndier më pak i vlefshëm. Mund të bësh një të mirë pa pasur nevojë ta tregosh.

Këto gjëra duken të vogla, por aty ku formohet karakteri nuk ka gjithmonë dëshmitarë dhe duartrokitje.

Në fund, mos kërko që çdo ditë të të japë një arsye të madhe për të jetuar me shpresë. Ndonjëherë arsyeja gjendet te një punë e bërë me ndershmëri, te një njeri që e ke ndihmuar, te një gabim që nuk e përsërite, te një mbrëmje kur kthehesh në shtëpi dhe e di se, me gjithë vështirësitë, nuk ke tradhtuar atë që e konsideron të drejtë.

Nuk mund ta zgjedhësh gjithçka që do të të ndodhë sot. Por mund të mendosh më mirë përpara se të reagosh, të flasësh më drejt kur është e nevojshme dhe të mos heqësh dorë nga vetja vetëm sepse rruga nuk po hapet aq shpejt sa dëshiron.

Filloje ditën pa i kërkuar jetës të të premtojë se do të jetë e lehtë.

Kërko prej vetes diçka më të arsyeshme: të mos e bësh më të vështirë atë që mund ta zgjidhësh, të mos e lëndosh atë që mund ta kuptosh dhe të mos e shtysh pafund atë që e di se duhet ta bësh.

Pastaj vazhdo me punët e tua.

Ndonjëherë ndryshimi i parë nuk duket fare nga jashtë. Askush nuk e vëren, askush nuk të përgëzon dhe asgjë nuk ndryshon menjëherë përreth teje. Por ti e di se sot, në një çast kur mund të kishe vepruar si gjithmonë, zgjodhe të bëje diçka ndryshe.

Dhe kjo është një pikënisje që ia vlen të mos e nënvlerësosh.

(2)

Ndonjëherë, njeriu lodhet jo nga rruga që bën, por nga mendimet që merr me vete. Shkon në punë duke kujtuar një fjalë që e lëndoi, kthehet në shtëpi duke menduar për një problem të nesërm dhe harron se dita e sotme po kalon pa e jetuar. Mendja është shërbëtore e mirë, por bëhet sundimtare e keqe kur nuk na lë të pushojmë. Mos u përpiq t’i zgjidhësh të gjitha sot. Disa gjëra kërkojnë veprim, të tjerat durim, ndërsa disa nuk varen fare prej teje. Mençuria qëndron edhe te dallimi mes tyre.

Sot, kur të të rëndojë diçka, pyet veten: «A mund të bëj diçka për këtë tani, apo thjesht po e mundoj veten duke e menduar?» Nëse mundesh, vepro. Nëse nuk mundesh, mos e dëno veten për pafuqinë që nuk e ke zgjedhur. Nuk është detyra jote ta mbash gjithë botën mbi supe. Është detyra jote të mos humbasësh veten duke u përpjekur ta mbash.

(3)

Armiku më i madh nuk është bota. Është versioni yt i papërfunduar.

Shumë njerëz kalojnë vite duke fajësuar fatin, familjen, shoqërinë, ekonominë, politikën apo njerëzit që i kanë zhgënjyer. Dhe nuk po them se këto nuk ndikojnë. Ndikojnë. Madje ndonjëherë ndikojnë shumë. Por ekziston një pyetje që ndryshon gjithçka: Po çfarë po bën ti me atë që të ka mbetur në dorë?

Historia e njerëzimit nuk është shkruar vetëm nga ata që patën kushte të mira. Përkundrazi, shumë prej njerëzve që lanë gjurmë u formuan pikërisht nga vështirësitë. Nuk ishte mungesa e dhimbjes ajo që i bëri të fortë. Ishte mënyra se si vendosën ta përdornin dhimbjen.

Psikologu Viktor Frankl, i cili mbijetoi në kampet naziste të përqendrimit, shkroi se njeriut mund t'i merret pothuajse gjithçka, përveç një gjëje: liria për të zgjedhur qëndrimin e tij ndaj rrethanave. Kjo nuk është thjesht një fjali për t'u duartrokitur. Është një përgjegjësi e rëndë.

Sa herë ke thënë: "Do ta filloj nesër"? Sa herë ke pritur momentin perfekt? E vërteta është se momenti perfekt nuk vjen. Ai krijohet.

Disiplina është ura midis ëndrrës dhe realitetit. Motivimi të ngre në këmbë për një ditë. Disiplina të mban në këmbë për vite.

Mos u krahaso me njeriun që sheh në rrjetet sociale. Krahasohu me atë që ishe dje. Nëse sot je një hap më i mirë, ke fituar një betejë. Nëse nesër bëhesh edhe një hap tjetër, ke filluar të fitosh luftën.

Mos prit që njerëzit të besojnë te ti përpara se të besosh vetë. Mos prit duartrokitje për të filluar punën. Duartrokitjet janë shpërblimi, jo karburanti.

Kur të dalësh nga kjo sallë, jeta nuk do të ndryshojë menjëherë. Problemet do të jenë aty. Pengesat do të jenë aty. Edhe frika do të jetë aty. Por shpresa ime është që edhe ti të mos jesh më ai person që hyri këtu.

Sepse ndryshimi nuk fillon kur ndryshon bota. Ndryshimi fillon në çastin kur vendos të mos i japësh më justifikimeve pushtet mbi jetën tënde.

Mos kërko një jetë më të lehtë. Ndërto një karakter më të fortë.

Dhe kujtoje gjithmonë këtë: e ardhmja nuk është diçka që e pret. Është diçka që e ndërton, me vendimet që merr sot, me zakonet që krijon sot dhe me guximin që zgjedh të tregosh sot.

(4)

Ka njerëz që e nisin ditën duke kërkuar nga të tjerët atë që vetë kanë harruar t’u japin: mirëkuptimin. Një fjalë e ashpër në mëngjes mund t’ia rëndojë dikujt gjithë ditën. Një përgjigje e duruar mund t’ia ndryshojë një çast të vështirë. Ne nuk e dimë çfarë beteje ka bërë tjetri para se të dalë nga shtëpia, ndaj mos e mat dhimbjen e tij me qetësinë që shfaq. Urtësia e vjetër na mëson se gjuha mund të jetë urë, por edhe plagë. Para se të flasësh, pyet veten nëse po kërkon të kuptohesh apo thjesht të fitosh. Sot provo diçka të vogël: dëgjoje një njeri pa e ndërprerë, pranoje një gabim pa u justifikuar dhe mos e kthe lodhjen tënde në barrë për dikë tjetër. Kjo nuk do të thotë të lejosh të tjerët të të shkelin kufijtë. Mirësia pa dinjitet bëhet vetësakrifikim, ndërsa dinjiteti pa mirësi mund të kthehet në ftohtësi. Ndoshta pjekuria fillon atëherë kur nuk pyet më vetëm kush të kupton ty, por edhe sa përpiqesh të kuptosh të tjerët.

(5)

Ka një çast në jetë kur duhet të ndalosh së prituri që njerëzit ta vënë re mundin tënd. Jo sepse vlerësimi nuk ka rëndësi, por sepse, po e lidhe qetësinë tënde me sytë e të tjerëve, do të mbetesh gjithmonë në pritje.

Një pemë nuk e ndërpret rritjen sepse askush nuk e vështron. Ajo vazhdon të thithë ujë, të forcojë rrënjët dhe të përballojë stinët, edhe kur askush nuk i numëron gjethet.

Edhe ti mëso të punosh për atë që beson, pa e kthyer çdo përpjekje në kërkesë për duartrokitje. Disa njerëz nuk do ta kuptojnë mundin tënd; të tjerë do ta kuptojnë, por nuk do ta pranojnë kurrë. Mos e harxho jetën duke kërkuar drejtësi nga çdo vështrim.

Megjithatë, mos e përdor këtë si justifikim për të mos dëgjuar kritikat e drejta. Krenaria të izolon po aq sa varësia nga miratimi.

Bëje atë që e konsideron të vlefshme edhe kur askush nuk të përgëzon, por ki mençurinë të dallosh kur këmbëngulja është virtyt dhe kur është thjesht kokëfortësi.

(6)

Ndonjëherë, pa e kuptuar, fillojmë ta jetojmë jetën sipas kalendarit të të tjerëve. Dikush ndërton shtëpi, dikush krijon familje, dikush fiton para, e ne pyesim veten pse ende nuk kemi mbërritur aty ku janë ata. Por kush ta tha se jeta është garë dhe se të gjithë duhet të nisen në të njëjtën orë? Një njeri mund të lulëzojë në të njëzetat, një tjetër ta gjejë veten pas të pesëdhjetave. Dikush mëson nga librat, dikush nga një dashuri e humbur, e dikush vetëm pasi jeta ia rrëzon bindjet që i kishte mbajtur për të vërteta. Mos e përçmo stinën ku ndodhesh vetëm sepse tjetri po korr frytet e punës së tij. Ti nuk e njeh gjithë historinë që fshihet pas buzëqeshjes së tij, as ai nuk e njeh betejën tënde.

Sot, në vend që të numërosh çfarë kanë arritur të tjerët, pyet veten çfarë mund të mësosh, të ndreqësh ose të fillosh me mundësitë që ke. Koha jote nuk ka pse të përputhet me kohën e askujt. Mjafton që, kur të shohësh pas, të mos zbulosh se ke kaluar gjithë jetën duke u përpjekur të bëheshe dikush tjetër.

(7)

Ka njerëz që e kalojnë gjysmën e jetës duke pritur të vijë dita kur do të ndihen të lumtur, pa kuptuar se lumturia nuk troket gjithmonë si mysafir i lajmëruar. Ndonjëherë fshihet te buka e ngrohtë mbi tryezë, te zëri i dikujt që të pyet nëse ke ngrënë, te një telefonatë pa ndonjë arsye të veçantë. Por mendja, e mësuar të kërkojë atë që i mungon, shpesh nuk e sheh atë që ka. Edhe urtësia e të lashtëve na kujton se njeriu mund të zotërojë shumë dhe përsëri të ndihet i varfër, nëse dëshirat ia kanë zënë sytë. Kjo nuk do të thotë të heqësh dorë nga ëndrrat. Do të thotë të mos e kthesh të tashmen në një dhomë pritjeje ku jeta kalon, ndërsa ti mendon për një të ardhme që ende nuk ka ardhur. Sot, gjatë një çasti të zakonshëm, ndalu dhe vëre diçka që zakonisht e kalon pa e parë. Mos e fotografo, mos e publiko, mos kërko dëshmitarë. Përjetoje. Ndoshta shpirti nuk ka nevojë gjithmonë për diçka të re; ndonjëherë ka nevojë të zgjohet ndaj asaj që e ka pranë.

(8)

Ndonjëherë, njeriu plaket jo nga vitet, por nga bindjet që nuk pranon t’i vërë më në dyshim. Mban një inat prej dhjetë vjetësh, përsërit të njëjtin gabim dhe prapë pret që jeta t’i japë një rezultat tjetër. Mendja ka një dredhi të hollë: na bën të ndihemi të sigurt kur kemi të drejtë, edhe atëherë kur faktet na tregojnë të kundërtën. Prandaj, të pranosh se je gabuar kërkon më shumë guxim sesa të fitosh një debat. Të lashtët e kuptonin se ena që është plot nuk mund të marrë ujë të ri. Edhe njeriu që mendon se i di të gjitha mbetet nxënës i dobët. Sot, provo të dëgjosh një mendim që bie ndesh me tëndin, pa u përgatitur menjëherë për ta rrëzuar. Ndoshta nuk do të ndryshosh mendje, por mund të zbulosh diçka që nuk e kishe parë. Mos e ndërto krenarinë mbi pamundësinë për të gabuar. Njeriu nuk humbet dinjitet kur korrigjon veten; humbet mundësinë për t’u rritur kur e mbron gabimin vetëm që të mos i ulet mendja në sytë e të tjerëve.

(9)

Ka njerëz që e kalojnë jetën duke u përpjekur të duken të fortë, derisa harrojnë të jenë të sinqertë me veten. Qeshin kur lëndohen, thonë «s’ka gjë» kur brenda tyre ka shumë gjëra dhe pranojnë më tepër sesa mund të mbajnë, vetëm që të mos zhgënjejnë askënd. Por çfarë vlere ka paqja që blen duke i shpallur luftë vetes? Edhe trupi, kur e lodh përtej kufijve, kërkon pushim. Edhe shpirti ka nevojë për çaste kur nuk duhet të shpjegojë asgjë, të kënaqë askënd apo të luajë rolin e njeriut që i përballon të gjitha.

Urtësia e vjetër na mëson të njohim masën, sepse edhe gjërat e mira, kur teprohen, mund të bëhen barrë. Sot, mos premto diçka vetëm nga frika se mos dikush mërzitet. Mos e fsheh lodhjen pas një buzëqeshjeje të detyruar. Mëso të thuash «sot nuk mundem» pa e shndërruar çdo kufi në një ndjenjë faji. Nuk je i detyruar të shterosh veten për t’u dëshmuar të tjerëve se ke zemër. Edhe zemra që jep ka nevojë të ruajë diçka për vete.

(10)

Mos prit të të vijë dëshira për të bërë atë që e di se duhet bërë. Shpesh, dëshira vjen pasi ke filluar, jo përpara se të lëvizësh.

Shiko një zejtar që riparon një karrige të vjetër. Ai nuk e hedh tutje sepse një këmbë është thyer. E shqyrton, kupton ku është dobësia dhe punon me durim. Nuk e shpëton karrigen duke u zemëruar me të, por duke kuptuar çfarë i nevojitet.

Edhe jetën tonë ndonjëherë e trajtojmë gabim. Kur një zakon na dëmton, e urrejmë veten. Kur një marrëdhënie vështirësohet, fajësojmë gjithçka. Kur dështojmë, e quajmë veten të paaftë. Por gjykimi nuk është riparim dhe pendimi, pa ndryshim, mbetet vetëm një rreth ku sillemi.

Sot zgjidh një gjë të vogël që kërkon ndreqje. Rregullo një detyrim të lënë pas dore, kërko falje për një padrejtësi ose hiq një zakon që ta vështirëson ditën.

Mos kërko ta rindërtosh gjithë jetën brenda një mëngjesi. Urtësia nuk qëndron vetëm te aftësia për të krijuar gjëra të bukura, por edhe te durimi për të ndrequr atë që ende mund të shpëtohet.

(11)

Ndonjëherë, ajo që na mban peng nuk është ajo që na kanë bërë, por biseda që vazhdojmë të bëjmë me veten për atë që ndodhi. E rikthejmë skenën, ndërrojmë përgjigjet, imagjinojmë çfarë duhej të kishim thënë dhe presim që e kaluara të na japë një fund tjetër. Por e kaluara nuk ndryshon sa herë e kujton. Ndryshon vetëm mënyra si ti e mban brenda vetes. Të falësh nuk do të thotë ta shpallësh të drejtë atë që të lëndoi. As të harrosh, as të rikthehesh aty ku u thye besimi. Do të thotë të mos ia lejosh më asaj ngjarjeje të vendosë për çdo marrëdhënie që do të krijosh nesër. Sot, nëse një kujtim të rëndon, shkruaj çfarë mësove prej tij dhe çfarë nuk dëshiron të përsërisësh. Pastaj pyet veten nëse po mbrohesh nga një rrezik i vërtetë apo po ndëshkon të tashmen për fajet e së shkuarës. Shpirti nuk shërohet duke mohuar plagën, por duke mësuar të jetojë pa e hapur çdo ditë. Mos ia jep së shkuarës të drejtën të të lëndojë dy herë: një herë kur ndodhi dhe një herë sa herë refuzon të ecësh përtej saj.

(12)

Ka ditë kur bën gjithçka siç duhet, por prapë nuk sheh asnjë ndryshim. Punon, përpiqesh, kujdesesh për detyrimet dhe në mbrëmje të duket sikur ke kaluar gjithë ditën duke lëvizur pa mbërritur askund.

Pikërisht këtu sprovohet durimi: jo kur gjërat ecin mirë, por kur mundi yt nuk të jep ende përgjigje.

Mendo për njeriun që mëson një gjuhë të huaj. Për javë të tëra ngatërron fjalët, harron rregullat dhe ndihet i paaftë. Pastaj, një ditë, kupton një bisedë që dikur i dukej e pamundur. Ajo ditë nuk erdhi nga një mrekulli, por nga qindra përpjekje të vogla që ai pothuajse i kishte harruar.

Edhe ti mund të jesh duke ndërtuar diçka që ende nuk duket.

Mos e mat çdo ditë me rezultate të mëdha. Pyet veten nëse sot ke bërë një hap, ke mësuar diçka ose ke shmangur një gabim të përsëritur. Këto janë fitore që nuk bëjnë zhurmë, por ndryshojnë drejtimin e jetës.

Mos e braktis një rrugë të mirë vetëm sepse ecja është e ngadaltë. Por kontrollo herë pas here nëse po përparon vërtet, sepse këmbëngulja ka vlerë vetëm kur shoqërohet me mendim dhe ndryshim.

(13)

Mos e ngatërro qetësinë me dorëzimin. Ka raste kur njeriu nuk bën zhurmë, nuk kundërshton dhe nuk përpiqet t’i bindë të gjithë se ka të drejtë, jo sepse i mungon forca, por sepse ka kuptuar se jo çdo betejë ia vlen energjinë që kërkon.

Mendo sa herë të është prishur dita për një fjalë të dëgjuar, një sjellje të padrejtë apo një njeri që nuk të trajtoi siç prisje. Ndoshta ai e harroi ngjarjen pas pesë minutash, ndërsa ti ia fale orë të tëra të jetës.

Këtu qëndron një nga padrejtësitë që ia bëjmë vetes: u japim të tjerëve pushtetin të na përcaktojnë gjendjen shpirtërore, edhe kur ata nuk mbajnë asnjë përgjegjësi për të.

Sot, para se të reagosh ndaj diçkaje që të prek, prit pak. Pyet veten: a kërkon kjo situatë një përgjigje, një veprim apo thjesht largimin tim?

Mos hesht kur duhet të mbrosh dinjitetin, por mos u bëj rob i nevojës për t’iu përgjigjur gjithçkaje.

Ndonjëherë, fitorja më e madhe nuk është ta mposhtësh tjetrin, por të mos lejosh që sjellja e tij të të kthejë në një njeri që nuk dëshiron të jesh.

(14)

Ndonjëherë, njeriu e humb gëzimin jo sepse i mungon diçka, por sepse është mësuar të mos i japë më vlerë asaj që ka. Një derë që hapet çdo mëngjes, një zë i njohur në shtëpi, dikush që të pret pa të kërkuar llogari për lodhjen tënde… Derisa një ditë, mungesa na mëson çmimin e pranisë. Urtësia e lashtë na kujton se asgjë nuk na është dhënë me garanci të përjetshme. Njerëzit ndryshojnë, koha ikën dhe edhe gjërat më të zakonshme mund të kthehen në kujtime që do të donim t’i përjetonim edhe një herë. Prandaj, mos e lër mirënjohjen vetëm për ditët kur të ndodh diçka e madhe. Thuaje fjalën e mirë pa pritur rastin e përsosur. Telefonoje atë njeri që të vjen ndër mend. Ulu pak më gjatë me familjen, pa e mbajtur mendjen te telefoni. Nuk mund ta ndalosh kohën dhe as t’i mbash të gjithë pranë përgjithmonë. Por mund të zgjedhësh të mos jesh i pranishëm vetëm me trup, ndërsa mendja jote endet diku tjetër. Një ditë do të kuptosh se disa nga çastet që sot i quan të zakonshme, ishin pikërisht ato që i jepnin jetës kuptim. Mos prit t’i humbasësh për t’i vlerësuar.

(15)

Ndonjëherë nuk je i zhgënjyer nga jeta; je thjesht i lodhur nga mënyra si po përpiqesh ta përballosh atë. Zgjohesh, kryen detyrat, u përgjigjesh njerëzve, mban përgjegjësitë mbi supe dhe në fund të ditës nuk të mbetet as dëshira për të folur. Pastaj fillon të mendosh se diçka nuk shkon me ty. Por jo çdo heshtje është trishtim dhe jo çdo ditë e vështirë është shenjë se po dështon. Edhe mendja ka nevojë për pak hapësirë ku nuk i kërkohet të zgjidhë asgjë. Të parët tanë e kuptonin këtë në mënyrën e tyre. Pas një dite të rëndë, uleshin te pragu, pinin kafenë ngadalë dhe linin botën të vazhdonte pa ta për disa minuta. Nuk kishin përgjigje për gjithçka, por dinin të mos e ndiqnin çdo mendim deri në fund. Sot provo diçka të thjeshtë: para se të marrësh një vendim të rëndësishëm ose t'i përgjigjesh dikujt me nervozizëm, pyet veten: "A e mendoj vërtet kështu, apo jam tepër i lodhur për ta parë qartë?" Ndonjëherë, qetësia nuk ta ndryshon problemin. Të ndryshon mënyrën si e sheh.

(16)

Ka njerëz që e kalojnë gjysmën e jetës duke pritur të kuptohen nga të tjerët. Shpjegojnë pse u lënduan, pse heshtën, pse u larguan, pse nuk janë më si dikur. Dhe sa më shumë përpiqen të shpjegohen, aq më të lodhur bëhen. Por ja një e vërtetë që vjen me moshën: jo çdo njeri që të keqkupton ka nevojë për një shpjegim më të mirë. Disa të shohin përmes përvojave të tyre, disa përmes paragjykimeve, e disa vetëm përmes asaj që u leverdis të besojnë. Nuk është detyra jote të hysh në çdo mendje për të rregulluar mënyrën si të shohin. Urtësia nuk qëndron vetëm te fjala që di të thuash, por edhe te fjala që kupton se nuk ia vlen ta thuash. Nganjëherë, heshtja nuk është dobësi; është pranimi se paqja jote kushton më shumë se nevoja për të pasur fjalën e fundit. Sot, kur dikush të gjykojë pa të dëgjuar, mos u ngut të mbrohesh. Pyet veten nëse mendimi i atij personi ka vërtet aq peshë sa t'i dorëzosh qetësinë tënde. Jeto me ndërgjegje të pastër, korrigjo gabimet kur i sheh dhe mos e kthe jetën në një gjyq ku duhet të provosh çdo ditë se je njeri i mirë.

(17)

Ka një lloj lodhjeje që nuk vjen nga puna, por nga premtimet që i bën vetes dhe i shtyn vazhdimisht për nesër. "Të hënën do të filloj." "Kur të kem më shumë kohë, do të merrem me veten." "Kur të rregullohen gjërat, do të ndihem më mirë." Kështu kalojnë javët, pastaj muajt, dhe pa e kuptuar, fillon të mos i besosh më fjalës sate. Njeriu nuk e humb besimin te vetja brenda një dite. E humb pak nga pak, sa herë që e lë pas dore atë që e di se i bën mirë. Prandaj, mos i premto vetes ndryshime të mëdha. Premtoji diçka që mund ta mbash. Lexo dy faqe, ec dhjetë minuta, telefono dikë që e ke lënë në harresë, ose mbaro atë punë të vogël që të rëndon prej ditësh. Nuk ka rëndësi sa e vogël duket. Rëndësi ka që sot të mos e braktisësh përsëri veten. Edhe pemët nuk japin fryte ditën që mbillen. Por çdo ditë që rrënjët qëndrojnë në tokë, diçka po përgatitet në heshtje. Fillo me një premtim të vogël dhe mbaje. Ndoshta pikërisht aty nis të rindërtosh besimin te vetja.

(18)

Nuk është gjithmonë e lehtë të dallosh kur po tregohesh i duruar dhe kur thjesht po mësohesh me atë që të lëndon. Mund të qëndrosh me vite në një marrëdhënie që të zbraz, në një punë që të shuan dëshirën, apo në një rreth ku duhet të zvogëlosh veten që të mos shqetësosh askënd. Pastaj fillon ta quash durim atë që, në të vërtetë, është frika për të ndryshuar. Por durimi nuk do të thotë të pranosh gjithçka. Edhe fara e ka kohën e saj nën tokë, por nuk është krijuar për të mbetur aty përgjithmonë. Të largohesh nga diçka që të dëmton nuk të bën njeri të paqëndrueshëm. Ndonjëherë, është hera e parë që po e merr seriozisht jetën tënde.

Sot, mendo për një gjë që e ke toleruar prej kohësh. Pyet veten: "Po e pranoj sepse e kuptoj dhe mund ta përballoj, apo sepse kam frikë nga ajo që vjen pas?" Mos merr vendime të nxituara vetëm nga një ditë e keqe. Shiko modelin që përsëritet, jo vetëm ngjarjen e fundit. Ka dyer që duhen hapur me durim dhe dyer që duhen mbyllur me guxim. Pjekuria qëndron te aftësia për të dalluar cilën ke përpara.

(19)

Ndonjëherë, në përpjekje për të provuar se kemi të drejtë, harrojmë të pyesim nëse ia vlen ajo që po humbasim. Një bisedë e zakonshme në kuzhinë kthehet në debat. Një fjalë e thënë keq sjell tri të tjera. Secili kërkon të mbrojë veten, derisa askush nuk dëgjon më. Në fund, njëri mund të fitojë argumentin, por të dy largohen me një ftohtësi që nuk ishte aty në fillim. Egoja ka një zakon të çuditshëm: na bind se të tërhiqesh është humbje, edhe kur ajo që po mbrojmë nuk është veçse krenaria jonë. Të urtët e lashtë e kuptonin se njeriu nuk sundon gjithmonë rrethanat, por mund të mësojë të sundojë reagimin e vet. Kjo nuk do të thotë të heshtësh përballë padrejtësisë, as të lejosh të të shkelin. Do të thotë të zgjedhësh betejat që meritojnë energjinë tënde. Sot, kur të lindë dëshira për ta thënë fjalën e fundit, ndalu një çast dhe pyet veten: "Dua ta zgjidh këtë çështje, apo dua thjesht të dal fitues?" Ndonjëherë, pjekuria nuk duket te argumenti që jep, por te dëmi që zgjedh të mos shkaktosh.

(20)

Ka njerëz që e kanë aq të vështirë të pranojnë se kanë ndryshuar, sa vazhdojnë të jetojnë sipas një versioni të vjetër të vetes. Vazhdojnë të mbajnë miqësi që nuk u flasin më, zakone që nuk u bëjnë mirë dhe mendime që i kanë trashëguar pa i vënë kurrë në dyshim. Jo sepse janë të lumtur, por sepse e njohura, edhe kur na rëndon, shpesh na duket më e sigurt se e panjohura. Por njeriu nuk është një fotografi e varur në mur. Ai ndryshon nga ajo që përjeton, nga njerëzit që takon, nga gabimet që kupton dhe nga pyetjet që dikur nuk guxonte t'ia bënte vetes.

Mos u ndiej fajtor nëse sot nuk mendon si para pesë vitesh. Mos u përpiq të mbrosh çdo zgjedhje të dikurshme vetëm që të mos duket sikur ke gabuar. Edhe një pemë lëshon gjethet që të mos mbetet peng e stinës së kaluar. Sot bëj një gjë: rishiko një bindje të vjetër që e ke mbajtur për shumë kohë. Mos e rrëzo me nxitim, por as mos e ruaj nga zakoni. Nuk është tradhti ndaj vetes të ndryshosh mendim. Ndonjëherë, është mënyra më e ndershme për të mos e gënjyer më veten.

(21)

Shumë gjëra në jetë nuk prishen papritur. Fillojnë të dobësohen në heshtje, sepse për një kohë të gjatë nuk u kemi kushtuar vëmendje. Një miqësi nuk ftohet vetëm nga një tradhti e madhe; ndonjëherë mjaftojnë muaj pa një telefonatë. Trupi nuk lodhet vetëm nga një ditë e rëndë, por edhe nga netët e shkurtra që i kemi bërë zakon. Edhe një shtëpi e bukur humbet ngrohtësinë kur njerëzit brenda saj nuk gjejnë më kohë për njëri-tjetrin. Ne kemi prirjen të merremi me gjërat kur ato bëhen urgjente, ndërsa kujdesin e përditshëm e konsiderojmë diçka që mund të presë. Por mençuria nuk është vetëm të dish si të riparosh atë që u dëmtua. Është të dallosh çfarë po kërkon vëmendjen tënde para se të kthehet në problem. Sot mos prit ndonjë rast të veçantë. Telefono një njeri të dashur, rregullo një gjë që e ke lënë pas dore, dil pak në ajër të pastër, dëgjo dikë pa parë telefonin. Jeta nuk mbahet vetëm me vendime të mëdha. Shpesh, ajo ruhet nga kujdesi që ushtrojmë kur askush nuk na e kërkon.

(22)

Nuk është e thënë që çdo ditë të ndihesh i sigurt për atë që po bën. Ka mëngjese kur ngrihesh me dyshime, kur sheh të tjerët sikur e kanë gjetur drejtimin e tyre, ndërsa ti ende po përpiqesh të kuptosh çfarë kërkon nga vetja. Por mos e ngatërro pasigurinë me paaftësinë. Ndonjëherë, ajo shfaqet pikërisht kur po hyn në një përvojë të re, kur po mëson diçka që nuk e ke provuar më parë. Mjeshtri i vjetër nuk e përçmonte nxënësin që pyeste. Përkundrazi, shqetësimi i tij ishte për atë që mendonte se i dinte të gjitha. Sepse mendja që nuk pranon më pyetje, fillon të mbyllet edhe ndaj së vërtetës. Sot mos u mundo të dukesh sikur i ke të gjitha përgjigjet. Nëse nuk di diçka, pyet. Nëse ke gabuar, pranoje. Nëse të duhet të fillosh nga e para, mos e quaj turp. Dhe mos e mat veten me sigurinë që të tjerët shfaqin në publik. Ti nuk e di sa dyshime fshehin pas asaj pamjeje. Nuk ke pse të jesh më i dituri në dhomë. Mjafton të mos jesh njeriu që ka pushuar së mësuari.

(23)

Njeriu shpesh ka më shumë vështirësi të kërkojë ndihmë sesa të përballojë një barrë që e ka tejkaluar. Ka frikë se mos duket i dobët, i paaftë ose i varur nga të tjerët. Prandaj thotë "ia dal vetë", edhe kur brenda vetes mezi po mban gjithçka. Por të kërkosh ndihmë nuk do të thotë t'ia dorëzosh dikujt tjetër jetën tënde. Do të thotë të pranosh se njeriu nuk është ndërtuar për të qenë i vetëm në çdo vështirësi. Mendo për një fëmijë që mëson të ecë. Ai nuk e humb meritën e hapave të vet sepse dikush i zgjat dorën kur rrëzohet. Përkundrazi, siguria që merr e ndihmon të provojë përsëri. Edhe ti mund ta bësh këtë pa e cenuar dinjitetin tënd. Sot, nëse diçka po të rëndon, mos prit të arrish në kufirin e fundit. Fol me një njeri të besuar. Kërko një mendim, një dorë, ose thjesht dikë që të dëgjojë pa të gjykuar. Nuk ke pse ta dëshmosh forcën duke vuajtur në heshtje. Edhe pranimi i nevojës për tjetrin është një formë guximi.

(24)

Ka ditë kur njeriu nuk ka nevojë për një këshillë tjetër, por për pak ndershmëri me veten. Ndoshta prej kohësh po thua se je mirë, ndërkohë që diçka të mundon. Qesh në biseda, kryen detyrat, u përgjigjesh të tjerëve, por kur mbetesh vetëm, mendja kthehet te ajo çështje që vazhdimisht e shtyn mënjanë. Ne shpesh e ngatërrojmë pranimin e një problemi me dorëzimin përballë tij. Sikur, po ta pranojmë se jemi të trishtuar, të frikësuar apo të zhgënjyer, të kemi humbur betejën. Në të vërtetë, është e vështirë të ndryshosh diçka që nuk pranon as ta shohësh. Edhe urtësia e vjetër e njeh rëndësinë e vetënjohjes: njeriu që nuk e njeh gjendjen e vet, mund të kalojë një jetë të tërë duke luftuar me arsyet e gabuara. Sot gjej dhjetë minuta pa telefon, pa zhurmë dhe pa nevojën për t'i treguar askujt se je i fortë. Pyet veten: "Çfarë po më rëndon vërtet dhe cilin hap të vogël mund të bëj për ta ndryshuar?" Mos kërko përgjigje të bukur. Kërko një përgjigje të sinqertë. Ajo mund të jetë fillimi i një dite, jave apo muaji ndryshe.

(25)

Ndonjëherë, ajo që na shqetëson te suksesi i dikujt tjetër nuk është vetë suksesi i tij, por diçka që ai na kujton se ne ende nuk e kemi arritur. Sheh dikë që udhëton, ndërton një familje, hap një biznes apo realizon një ëndërr dhe, pa e kuptuar, fillon të krahasosh jetën tënde me të tijën. Në vend që të gëzohesh, ndien një shqetësim të vogël që nuk dëshiron as t'ia pranosh vetes. Por zilia, nëse e shqyrton me ndershmëri, mund të të tregojë diçka për dëshirat e tua të paplotësuara. Mos e kthe arritjen e tjetrit në provë të dështimit tënd. Rrethanat, mundësitë dhe rrugët e njerëzve nuk janë të njëjta. Ti sheh rezultatin e dikujt, por nuk njeh gjithmonë çmimin, sakrificat dhe rastësitë që e kanë shoqëruar. Sot, kur të ndiesh zili për diçka, mos e gjyko menjëherë veten. Pyet: "Çfarë dëshire timen po më zbulon kjo ndjenjë?" Pastaj bëj një hap konkret drejt saj. Mos ia dëshiro më pak tjetrit atë që dëshiron për veten. Mëso të ndërtosh jetën tënde pa pasur nevojë të zvogëlosh jetën e askujt.