Kritika

(1)


Cilat janë vlerat e tua të trashëguara? Cilat janë vlerat që do lësh trashëgimi?

Në këtë botë që na është dhënë për ta jetuar, shpesh më duket se ka nisur një përmbysje vlerash dhe një ngatërrim i thellë i kuptimeve të ekzistencës. Në botën e njerëzve, disa nuk meritojnë as të kenë një mbiemër. Sepse mbiemri është trashëgimi, kujtim, histori, fisnikëri, rrënjë e një gjaku që ka kaluar male, lumenj e kohë për të mbërritur deri te ti. Është ajo që të lidh me një brez që shkoi dhe me një brez që s'ka lindur ende. Por ka njerëz që me sjelljet e tyre, me shpirtin e ulët, me mëkatet dhe pabesitë e heshtura, e kanë njollosur mbiemrin që mbajnë dhe s'dinë më as ç'do të thotë ta mbash me nder. Ka fytyra që s'kanë më peshën e emrit, sepse as vetes nuk i qëndrojnë dot përballë në pasqyrën e shpirtit të tyre.

Në anën tjetër, në botën e kafshëve, shoh shpesh më shumë nder, më shumë besnikëri, më shumë dashuri të pastër e pa kushte. Disa kafshë meritojnë të mbajnë mbiemrat e disa njerëzve, sepse dinë të ruajnë besën më mirë se njerëzit. Dinë të qëndrojnë pranë në të keq e në të mirë. Dinë të japin pa kërkuar dhe të heshtin pa tradhtuar. Në një botë ku kafshët jetojnë si njerëz dhe njerëzit jetojnë si kafshë, çdo kufi mes tyre është tretur në mjegullën e marrëzisë së kohës sonë.

Shoh njerëz që i thërrasin kafshët me emra njerëzish, ndoshta ngaqë nuk njohin më nderin e emrit njerëzor. Dhe shoh njerëz që e thërrasin njëri-tjetrit me emra kafshësh, sepse sjelljet ua kanë bërë të tillë. Po shoh njerëz që hanë si kafshët — jo thjesht vetëm ushqim, por hanë mallkime, hanë pabesi, hanë dinjitetin e tjetrit, hanë djersën e hallin e të pafuqishmit dhe s’ndihen. Njerëz që lakuriqësohen si kafshët, jo vetëm trupërisht por edhe shpirtërisht, duke shfaqur më të ulëtën brenda vetes dhe duke e shitur atë si liri, si guxim, si modernizëm. Dhe ndërkohë, ka kafshë që dinë të mbulojnë nderin e tyre, që dinë të rrinë në kufijtë e natyrës që u është falur.

Pra, në botën e njerëzve disa nuk meritojnë të kenë një mbiemër.
Në botën e kafshëve disa meritojnë të kenë mbiemrat e disa njerëzve.
Sepse po shoh njerëz që jetojnë si kafshë dhe kafshë që jetojnë si njerëz.
Njerëz që i thërrasin kafshët me emra njerëzish dhe njerëzit me emra kafshësh.
Njerëz që hanë si kafshët dhe kafshë që hanë si njerëz.
Njerëz që lakuriqësohen si kafshët dhe kafshë që vishen si njerëz.

Po jetojmë në një botë ku gjërat e rëndësishme po humbasin vlerën dhe njerëzit po bëhen gjithnjë e më shumë mish i zbrazët, pa shpirt. Po shoh më shumë shpirtra të sëmurë se trupa të sëmurë. Më shumë fytyra të buzëqeshura dhe shpirtra të thyer. Po jetojmë në një kohë ku askush s’pyet më çfarë njeriu je, por sa ke, sa dukesh dhe kë njeh.

Ndonjëherë më kap një ndjenjë e trishtë e pashpjegueshme. Si të kem një barrë në shpirt që s’di ku ta vendos. Dhe kuptoj se pjesë të kësaj bote jam dhe unë. Se dhe unë ndoshta kam heshtur kur s’duhej, kam harruar të fal kur mundesha, kam gjykuar kur s’më takonte dhe kam mbyllur sytë përballë padrejtësisë. Dhe për këtë jam fajtor. Secili prej nesh është fajtor. Jemi bërë spektatorë të degradimit njerëzor dhe heshtja jonë është bashkëpunimi më i hidhur me këtë rënie.

Është koha të ndalemi, të marrim frymë thellë dhe të shohim veten në pasqyrën e shpirtit, jo të fytyrës. Të pyesim veten: Çfarë lloj njeriu jam bërë? A e mbaj mbiemrin tim me nder? A e respektoj emrin që më thërrasin? Apo po bëhem një tjetër figurë boshe që ecën mes turmës, pa lënë shenjë, pa lënë dritë, pa lënë kujtim?

Jeta është e shkurtër. Trupi është i përkohshëm. E vetmja gjë që mbetet është ajo çfarë lë pas në zemrat e njerëzve dhe në kujtimin e brezave që vijnë. Dhe nuk dua të jem një emër që njerëzit do ta përmendin me përçmim, as një hije që harrohet. Dua të jem njeri. Njeri në shpirt, në mendim, në veprim. Jo për t’u dukur, por për të qenë.

Sepse në fund të fundit, përpara Zotit nuk kemi mbiemra, tituj, grada, pasuri. Kemi vetëm shpirtin tonë lakuriq, ashtu siç është. Dhe ai do të flasë më shumë se çdo gjë tjetër. Prandaj le të përpiqemi ta mbajmë të pastër, sepse mëkatet e shpirtit s’i mbulon asnjë rrobë e shtrenjtë dhe asnjë pozicion në këtë jetë.



(2)


"Jam krenar që jam shqiptar…"

Sa shpesh e dëgjoj këtë shprehje në çdo tryezë dasme, në çdo manifestim folklorik, në çdo fjalim politikani të rreckosur që mundohet të mbulojë varfërinë tonë morale me petkun e një krenarie boshe. Dhe më pas pyes veten… për çfarë jemi krenarë ne? Çfarë krenarie është ajo që mbahet në ajër, pa themele, pa rrënjë, pa mbështetje? Një krenari që shitet në fjalë dhe vdes në realitet.

Ku është ajo krenari kur s’ke më shtet, o shqiptar?
Shteti yt është një hije pa zë, një zyrë bosh ku vulat janë më të rëndësishme se njeriu, ku fëmijët ikin dhe pleqtë ngelen të shikojnë muret e shtëpive bosh. Ku çdo ditë një familje më pak ndez dritën në mëngjes dhe e mbyll derën për herë të fundit. Ku shkollat kanë më shumë pluhur se libra dhe më shumë frikë se dije. Ku spitalet janë kthyer në hane për të pasurit dhe varr për të varfërit.

Më thuaj, o shqiptar, çfarë krenarie është ajo që lind në baltën e varfërisë dhe vdes në harresën e mërgimit?
Çfarë krenarie është ajo kur e sheh fëmijën tënd në Gjermani, Angli, Amerikë, të ndjekë ëndrrën që ti s’munde t’ia jepje, ndërkohë që ti puth duart e një deputeti për një vend pune si roje nate? Çfarë krenarie është ajo kur nëse të sëmuret dikush, e gjithë familja shitet dhe zhyten në borxhe për të shpëtuar jetën, në vendin që duhet të ishte shtëpia e tyre, jo varri i tyre?

Çfarë krenarie është ajo që fle në heshtje kur të kanë fshirë historinë, të kanë vjedhur të kaluarën dhe të kanë mbushur me mite bosh, ndërkohë që tallen me gjakun dhe mundin e atyre që dhanë jetën për këtë truall?
Çfarë krenarie është ajo kur çdo vit voton të njëjtët maskarenj me fytyra të ndërruara, që të qeshin me fytyrë të re dhe të vjedhin me duar të vjetra?

O shqiptar, je bërë mjeshtër në vetmashtrim.
Je bërë artist i fjalëve të mëdha dhe i veprave të vogla. Ti nuk do ndryshim, ti do iluzion. Ti e do shprehjen “Jam krenar që jam shqiptar” si arsyetim për të mos u përballur me të vërtetën e dhimbshme që ke humbur gjithçka dhe akoma s’ke guxim të thuash me zë të lartë: Jemi zhdukur. Po shuhemi si popull dhe na kanë kthyer në një numër pa emër.

Unë dua të jem krenar, por më thuaj ti, o shqiptar,
për çfarë?
Për varfërinë? Për emigracionin? Për injorancën? Për plagët që i hapim njëri-tjetrit për një post, për një rrogë, për një grusht votash?
Për atë që mburremi me Skënderbeun e s’jemi të zotë të mbrojmë pragun e shtëpisë?
Për atë që themi kemi gjuhën më të vjetër, ndërsa harrojmë ta mësojmë dhe ta shkruajmë siç duhet?

Unë s’dua më të jem krenar për atë që s’kam, për atë që më kanë marrë, për atë që më kanë dhënë në libra, por s’ma japin në jetë.
Dua të jem krenar për një shtet që s’më turpëron, për një shëndetësi që s’më vret, për një arsim që s’më bën skllav, për një vend që nuk më detyron të shoh fëmijët e mi në terminale aeroportesh me sy të përlotur.

Deri atëherë, hesht o shqiptar.
Mos e thuaj më këtë shprehje. Sepse çdo herë që e thua, je duke hedhur një gur më shumë mbi varrin e shpresës.
Dhe jeta pa shpresë është turpi më i madh që mund të mbajë mbi supe një popull që dikur kishte gjithçka dhe sot s’ka më as veten.

Dhe prapë, o shqiptar, ti e mban kokën lart në dasma e mort, në kuvende burrash që s’kanë mbetur burra, në tribuna që flasin për lavdi të vdekurish e për të ardhme që kurrë s’vjen. Ti e thua me patetizëm atë shprehjen “Jam krenar që jam shqiptar” dhe unë të shikoj si një njeri që shpreson të mbulojë plagët me flamur, të mbulojë turpin me histori të lashta dhe të vërtetën me gënjeshtra të stisura.

Ti e thua se je krenar për mikpritjen…
Po ç’mikpritje kemi sot, kur dyert mbyllen për njëri-tjetrin, kur kush ka më shumë, rreh gjoks dhe s’i jep ujë atij që s’ka bukë? Kur halli yt është fatkeqësia ime, kur suksesi yt më bën armik, dhe nuk ka më fisnikëri, nuk ka më burrëri, nuk ka më besë. Janë fjalë të vjetra, si relike muzeu, që i përmendim nëpër vargje, por i kemi groposur thellë nën baltën e harresës.

Ti thua se je krenar për historinë…
Cilën histori, o vëlla? Atë që na e kanë rishkruar të tjerët? Atë që nuk e mësojmë më në shkolla? Atë që na është rrjepur dhe shqyer, derisa mbetëm një popull pa kujtesë, që di vetëm të brohorasë emra të mëdhenj, por s’i ndjek dot gjurmët as të vetes. Historia jonë është kthyer në një tregti për akademikë të korruptuar dhe politikanë folklorikë që shesin lavdi për vota.

Je krenar për gjuhën?
Po çfarë bën për të? E ke kthyer në një grumbull barbarizmash, shprehjesh pa kuptim dhe fjalësh të huaja që i përdor për të fshehur boshllëkun e mendjes. Në vend që ta mbrosh, e ke shndërruar në një aksesor provincial, që e përdor vetëm për të sharë dhe për t’u grindur.

Je krenar për vendin tënd?
Ku? Në ato rrugë pa drita? Në ato shkolla që kanë muret e plasaritura dhe mësues që ikin vetë jashtë? Në ato spitale ku shkon për shërim dhe del më i sëmurë? Në ato qytete që dikur ishin të bukura dhe sot janë kthyer në qyteza pa shpresë, të mbushura me beton e me plehra? Në ato fshatra të zbrazura, ku mbeten vetëm varrezat, ndërsa të gjallët shtegtojnë nëpër botë si shtegtarë të përjetshëm?

Je krenar për politikën tënde?
Për ata që të blejnë me një thes miell dhe një premtim të rremë? Për ata që të përdorin si numër, si turmë, si votë, por kurrë si qytetar? Për ata që të gënjejnë në çdo stinë, në çdo fushatë dhe që, kur vijnë në pushtet, të harrojnë si një leckë të përdorur?

Dhe unë të pyes:
Për çfarë je krenar, o shqiptar? Për një komb që ekziston vetëm në këngë, në poezi, në histori të kalbur dhe në filma bardhë e zi? Për një flamur që valvitet vetëm mbi varre dhe mbi podiume bosh? Për një identitet që jeton më shumë jashtë kufijve se brenda tyre?

E nëse do të kesh guximin të më përgjigjesh, mos më thuaj më “Për Skënderbeun”, se ai u kthye në legjendë prej shekujsh dhe nuk mund të mbajë mbi shpinë gjithë turpin dhe dështimin tonë.
Mos më thuaj “Për mikpritjen”, se jemi bërë të huaj për njëri-tjetrin.
Mos më thuaj “Për trimërinë”, se kemi vite që luftojmë vetëm me njëri-tjetrin.
Mos më thuaj “Për fisnikërinë”, se na e ka mbytur lakmia.

Nëse do të jesh krenar, o shqiptar, bëhu fillimisht njeri.
Ringrihu nga humnera ku të kanë hedhur dhe mos u shit më flamuj të tjerëve, ndërsa shtëpia jote digjet.
Mos rri më përbri tavolinave të rreme duke thënë “Jam krenar që jam shqiptar”, por ço kokën, e thuaj:
“Jam i turpëruar për atë çfarë kemi bërë me vendin tonë.”

Sepse vetëm atëherë, në atë çast të dhembshëm ndershmërie, do nisësh të bëhesh vërtet krenar.
Kur të kesh guximin të pranosh plagën, dhe jo ta mbulosh me fjalë të mëdha.
Kur të vendosësh të ndërtosh një vend ku nuk ikin më fëmijët, ku nuk vdes njeriu nga mjerimi, ku s’je më skllav i votës dhe ku historia s’shkruhet më me laps të huaj.

Deri atëherë…
mos e thuaj më atë shprehje.
Se më ther në shpirt.
Se më përçmon veten.
Se më mbyt shpresën që unë ende përpiqem ta mbaj gjallë.

Në heshtje.
Në mërgim.
Në një qoshe të botës, ku të qenit shqiptar më dhemb më shumë se më bën krenar.

Dhe kjo është e vërteta jonë.
E hidhur.
E pandreqshme… nëse s’pranojmë ta themi me zë të lartë.

Dhe po të them prapë, o shqiptar…
atë çast që ti do të mundesh të shikosh veten lakuriq përballë pasqyrës së historisë tënde, pa flamur në dorë, pa flamuj të huaj në zemër, pa brohoritje, pa këngë, pa lot të rremë dhe pa lavdi të sajuar — vetëm atëherë do të kesh një mundësi të vogël për të rilindur.

Se s’është mëkat të jesh i rrëzuar, por është mëkat i rëndë të kesh rënë dhe të bësh sikur qëndron drejt.
Të kesh humbur gjithçka dhe të shesësh krenari boshe.
Të mos kesh më as fshat, as qytet, as rrugë, as pyll, as det, por të mburresh me ato që s’janë më.
Të jesh bërë i huaj në truallin tënd dhe të tundësh flamurin mbi rrënoja.

Po më thuaj, për çfarë tjetër je krenar?
Që kemi miliona shqiptarë nëpër botë, që lajnë pjata, pastrojnë shtëpi, punojnë në ndërtim në shi e në acar, bëjnë punët që vendasit i shpërfillin, dhe sërish mbajnë kokën lart se s’duan të pranojnë se ikën nga halli, nga uria, nga turpi, nga padrejtësia?
Për çfarë tjetër?
Që këtu s’ka më arsim, veç diploma fallco, s’ka më spitale, veç ndërmjetës e zarfe nën dorë?
Që ligji është për ata që s’kanë lekë dhe e drejta për atë që ka pushtet?

Krenar për çfarë?
Për varfërinë që e shesim si thjeshtësi?
Për mjerimin që e mbulojmë me fjalë të mëdha?
Për dhimbjen që e shndërrojmë në humor të zymtë nëpër kafene?
Për vëllezërit tanë që i lemë të mbyten në kanale emigracioni, ndërsa bëjmë fushata për t’ua varrosur trupat?

Po të duash krenari, o shqiptar, mos e kërko në të shkuarën.
Nuk mbahet populli në krahët e të vdekurve.
Nuk ndërtohet shpresë mbi varre.
Nuk rilind kombi me shprehje të konsumuara.

Krenaria lind nga dinjiteti, nga shpirti që nuk pranon të jetojë si skllav, nga duart që mbjellin, ndërtojnë, shërojnë, mësojnë, krijojnë… nga njerëz që nuk mashtrojnë më veten.
Dhe ti, deri më sot, vetëm këtë ke bërë: e ke mashtruar veten.

Më thuaj, a ka më dhimbje se një popull që jeton duke i gënjyer sytë dhe shpirtin?
Që për çdo plagë ngushëllohet me një flamur dhe për çdo mjerim brohoret në stadium?
Që vdes për një foto me një politikan, për një video patriotike në TikTok, për një shprehje të thënë me ton të fortë në ndonjë dasmë, ndërsa në heshtje s’ka as shpresë, as frymë, as besim, as Zot?

Unë nuk dua më të jem krenar me fjalë.
Dua të jem krenar me jetë.
Dua të kem fëmijët këtu, në shkolla të denja, dua t’i shikoj duke ndërtuar, jo duke ikur.
Dua të kem spitale ku shërohesh, jo ku falet zarfi.
Dua rrugë me drita dhe njerëz me fytyrë, jo me maska.
Nuk dua ta çoj plakun tim në një azil ku nuk respektohet, nuk dua ta lë të vdesë në vetmi.
Dua ta kem flamurin në dorë, jo mbi varr.
Dhe atëherë do jem krenar.
Por sot… sot s’jam.

Sepse sot jam më shumë i turpëruar se krenar që jam shqiptar.
E kam thënë.
Dhe do ta them sa herë më duhet.

Deri ditën kur vërtet do të kemi për çfarë të jemi krenarë.


(3)


Libri, lexuesi dhe kapitalizmi


Në rrugicat e zymta të qytetit modern, mes njerëzve të zënë duke nxituar drejt qendrave të punës dhe babëzive dixhitale që përthithin çdo kohë të lirë, ulet një lexues i plakur në mendime. Ai shikon përtej fasadës së ndritshme të qendrave tregtare dhe ekraneve gjigande që tallen me dëshirat njerëzore. Në duar mban një libër të vjetër; faqet e tij janë ndotur nga pluhuri i rrugës, por çdo varg në atë letër të zverdhur mban ende aromën e thellë të shpirtit. Dëgjon heshtjen e bibliotekës brenda vetes, ndërsa dyert prej betoni dhe xhami të qytetit mbyllen përreth tij si një burg i padukshëm. Ky imazh është melankolik; njëherësh edhe kritik ndaj një sistemi që shet çdo gjë, përfshirë ëndrrat dhe kujtimet, si mallra të zakonshme në raftet plastike të kapitalizmit të sotëm.

Në dritën e zbehtë të mëngjesit qytetar, libri duket i vogël, pothuajse i harruar; por në qetësinë e një fitoreje të brishtë, çdo faqe hapet në shpirt si një dritare. Libri, me urtësitë e saj, shfaqet si një antidot kundër ndjekjes së pamëshirshme për të prodhuar, për të konsumuar, pa pushim, pa drejtim. Është si një fole e humbur në mes të zhurmës së kapitalizmit: atje ku gjithçka matet me para dhe sukses, ku njeriu shpërndahet në copëza detyrash pa fund. Vështrimi i lexuesit zhytet në faqet e librit si një rreze e ngrohtë dielli në një ditë të ftohtë dimri. Gjithçka tjetër zbehet; zhurma e jetës qytetare dhe mashtrimet e reklamave shuhen larg, ndërsa fjala e shkruar ngulitet në ndërgjegjen e tij si një rrënjë e fortë që i bën rezistencë stuhisë.

Në meditim të thellë, ai lexon: kapitalizmi i sotëm e ka kthyer njeriun në një makineri pune, ka shitur identitetin e tij tek hajnia e suksesit të materializuar. Është një botë ku çdo gjë ka çmim, edhe çdo libër, por asgjë nuk blen dot kohën që ai të dhuron, as shpirtin që të rrëmben. Shoqëria, e zënë pas statistikave të fitimit dhe humbjes, ka lënë pas dore thesaret e ndritshme të trashëgimisë letrare e shpirtërore. Aty ku dikur frymëmarrja e fjalës formonte shpirtin e një kombi, tashmë flitet më shumë për aksione dhe kalori, për logo dhe klikime, më pak për vetënjohje dhe kujtesë. Lexuesi i vetëm, me zemër ndoshta pak të dëshpëruar, bën pyetjen e përhershme: ku ka humbur bukuria e të shkruarit, pse janë tretur poezitë nga bulevardet kryesore? Ndjejmë rrjedhën e padukshme të kapitalizmit që përthith shpirtin njerëzor, duke lënë pas vetëm boshllëk.

Në këtë labirint modern, njeriu ndjehet i humbur: vëzhgon njerëz pa ëndrra, që s’gjejnë kuptim pas tregjeve robotike. Çdo ditë lufton për një vend të ndenjur në urbanet e ngushta e të shpejta të qytetit, ose fiksohet pas një ekrani që përpin vëmendjen pa shpërblimin e thellë të një takimi me fjalën e shkruar. Në këtë panoramë rinore, shtëpia e njeriut është boshllëku; shoqëria, makina të përplasura në trafikun e rëndomtë të konsumit, duke harruar bukurinë e një çasti mes librave. Kapitalizmi i sotëm e sheh lexuesin si një numër, një konsumator në radhë, jo si qenie shpirtërore që kërkon dritë dhe reflektim. Ka copëtuar kohën, e ka ndarë në pjesë për të vlerësuar çmimin e çdo gëzimi dhe ka kthyer shpirtin në skllav të interesave të shpejta.

Në errësirën e brendshme të lexuesit, megjithatë, lind një vetëdije e re: libri, edhe pse i harruar nga tregu, ka një çmim të pathyeshëm. Çdo fjalë që mbart në vete e vë në dyshim monotoninë e përditshmërisë, e lëviz shpirtin si uji në rërë, e ndrit si një lëndinë paqeje. Vepron si një shpëtimtar i heshtur; ndërsa bota të kërkon të jesh produktiv, libri të dhuron një moment qëndrese. Faqet e tij hapen dhe tregojnë rrugë të fshehta përreth kështjellës së mendjes; fjalët rrëfejnë ndjenja të harruara dhe shtigje të panjohura, ku shpirtra të lodhur nga ekrane robëruese mund të gjejnë qetësinë.

Lexuesi, i vetmi njeri i vetëm në mes të kësaj lufte, është si një pelegrin në korridoret e pafundme të një labirinti. Rrugët e qytetit janë rrathë të mbyllura metali, ndërsa rrugët e librit janë shtigje të hapura qiellore — nëpër retë e historisë, fjalët fluturojnë si zogj dhe mbjellin kopshte që lulëzojnë në mendje. Në kapërcyell të ditës, mes aromës së kafes dhe zhurmës së celularëve, ai hap librin. Zëri i tij i fshehur përqafohet nga fletët. Botët e tjera ndalojnë të kërkojnë egoizëm, ndërsa libri fillon të recitojë në veshin e tij: që nga shkrimtarët e mëdhenj deri tek mëhallat e mendjes së tij, çdo shprehje pulson si valë energjie që zbërthen rrotullat e kohës. Në ato sekonda, ai ndjen se megjithëse bota e ka harruar, fjalët e një libri mbajnë fuqi hyjnore.

Një ndjenjë e fortë fryn në ndërgjegjen e tij: kapitalizmi është një mace që ka kafshuar thellë zemrën e letërsisë, por libri është ilaçi që i kthen nervat në jetë. Ai i zbulon çelësat e një porte të brendshme, ku mund të pushojë nga lodhja e botës. Nëse bota i ka imponuar të masë suksesin me shifra, librat i tregojnë se suksesi është të ndjesh, të shkruash dhe të kundërshtosh kur grindjet e kota sundojnë gjithçka. Mëson se në çastin që hap një kapitull, e gjithë hapësira është e tij. Ngjyrat ndryshojnë, gjendja e brendshme ngrihet lart si shqiponjë në pritje të erërave të reja.

Ndodh një përballje e thjeshtë mes dy botëve: librat, që burojnë nga mendjet e mëdha të ideve, dhe lexuesi, ai shtegtar i humbur që gjen shpëtim tek uji i tij i brendshëm. Në çdo faqe ai lexon se në çastet më të errëta, në ndriçimin e neonëve dhe në heshtjen e thellë, libri nuk fle kurrë. Ai mbetet drita e vetme kundër harresës. Çdo fjalë është një yll i vogël në galaktikën e errët të jetës. Dhe zëri i lexuesit kërkon më shumë. Dhimbja dhe dëshpërimi i tij kthehen në energji çudibërëse; aty, mes vargjeve të poezive dhe romaneve, ndjen se mund të shkundë errësirën. Çdo kapitull që mbyll është një goditje ndaj një sistemi që ushqen njeriun me lajme të lodhshme e reklama të zbrazëta. Mëson të pyesë veten për këtë jetë të dhunshme dhe të vetmuar.

Në zemër të gjithë kësaj, librat mbeten dritaret që ndriçojnë udhët. Lexuesi, përtej persekutimeve të kohës, ngrihet nga tragjedia kapitale. Dhe nga ajo pjesë më e zymtë e realitetit, ngrihet një hero i heshtur: ai që zgjohet, që gjen energji, që ndan plagët e veta mes fletëve të librave dhe ngadalë, ringjall veten.

Në fund të këtij rrëfimi — melodik, i zymtë dhe shpresëdhënës — mbetet një heshtje e ëmbël: pavarësisht shkopinjve të kapitalizmit që kërkon ta fshijë, libri vazhdon t’i japë dritë dhimbjes njerëzore dhe të mbjellë shpresë. Lexuesi, ky pelegrin i rrugëve moderne, del nga labirinti me një libër në dorë. Ndaj, si një zog i lodhur që ringjallet duke fluturuar në diell, ai sheh një horizont të ri: një botë ku librat janë kopshte në shpirtin e tij, dhe njeriu e frymëzon atë frymë në thellësi të trupit. Ashtu si romani që lulëzon te asketët e poezisë, çdo njeri rikthehet tek vetja e tij, iluminuar nga plagët me ngjyra dhe zërat e botës së brendshme. Në këtë shteg të fundit, fjalët hyjnë në qetësinë universale: në dritën e një libri, rinia e shpirtit ringjallet, duke dëgjuar tangon e jetës, të historisë dhe duke e rifilluar jetën përsëri.

(4)

Kjo pyetje prek një plagë të hapur, një brengë që gërryen shpirtin e kujtdo që beson te fuqia transformuese e fjalës së shkruar. Kush janë fajtorët për rënien e interesimit ndaj librave? Një pyetje kaq e thjeshtë në dukje, por thellësia e saj fsheh labirinte emocionesh, shtresash filozofike dhe shpjegimesh të ndërlikuara. Nuk është një fajtor i vetëm, as një gishtërim i thjeshtë drejt një grupi të caktuar. Është një mozaik faji, një pasqyrë e thyer e shoqërisë sonë.

Pasqyra e thyer e përgjegjësisë

Le të nisim nga profesorët dhe mësuesit. A janë ata fajtorë? Janë shpesh ndërmjetësit e parë mes fëmijës dhe botës së letërsisë. Sa prej tyre arrijnë të ndezin shkëndijën e dashurisë për librin, përtej detyrimit kurrikular? Sa prej tyre e shohin librin si një mik dhe jo si një instrument torture për notën? Një mësues i lodhur, i demotivuar, apo i përqendruar vetëm te përmbushja e planit, mund të shuajë çdo dëshirë për të lexuar. Ata kanë në duart e tyre fuqinë për të transformuar letërsinë nga një detyrim në një pasion, por shpesh bëhen, pa dashje, arkitektët e indiferencës. Sistemi arsimor, me ngarkesën e tij, me theksin te memorizimi dhe jo te të kuptuarit, kontribuon në kënëtizimin e këtij interesi. Libri shndërrohet në një provë, jo në një portë drejt botëve të panjohura.
Po prindërit? Oh, roli i tyre është fundamental, ndoshta thelbësor. Ata janë pasqyra e parë e botës për fëmijën. Një shtëpi ku libri është pjesë e mobiljeve, ku lexohet me zë të lartë, ku diskutohet rreth historive dhe personazheve, ngre një fëmijë me respekt dhe dashuri për fjalën e shkruar. Por në një kohë kur prindërit janë vetë të zhytur në botën dixhitale, të mbingarkuar nga puna dhe stresi, sa kohë dhe energji u mbetet për të kultivuar këtë pasion te fëmijët e tyre? A lexojnë ata vetë? A u tregojnë fëmijëve të tyre magjinë e të zhyturit në një histori? Shpesh, libri shihet si një mjet për të rritur fëmijë të zgjuar, jo si një burim gëzimi dhe zhvillimi personal. Dhe këtu, pa dashje, prindërit bëhen bashkëfajtorë, jo nga ligësia, por nga indiferenca, nga mungesa e kohës, apo nga moskuptimi i thellë i rëndësisë së librit.

Faji i shoqërisë dhe epokës

Por të fajësosh vetëm këto dy grupe do të ishte një thjeshtëzim i papranueshëm. Ne duhet të shohim më thellë, në psikologjinë kolektive të shoqërisë sonë. Jetojmë në një epokë të mbingarkesës së informacionit, ku vëmendja është një monedhë e rrallë. Tik-Tok, Instagram, YouTube, dhe mijëra platforma të tjera ofrojnë kënaqësi të menjëhershme, stimuj vizualë dhe auditorë që janë shumë më të lehtë për t'u konsumuar se sa thellësia dhe durimi që kërkon një libër. Truri ynë po riprogramohet për përmbajtje të shkurtra, të copëzuara. Kjo është një luftë e pabarabartë. Libri kërkon angazhim, imagjinatë, zhytje, cilësi që po bëhen gjithnjë e më të rralla në një botë të mbushur me shpërqendrime.
Dhe këtu vjen kritika e thellë, gati filozofike. Mos vallë kemi humbur aftësinë për të reflektuar thellësisht? A na frikëson heshtja që ofron një libër, ajo heshtje që na detyron të përballemi me vetveten? Libri, me thellësinë dhe kompleksitetin e tij, shpesh na detyron të ndalemi, të mendojmë, të ndjejmë. Ndërsa bota jonë e sotme na shtyn drejt shpejtësisë, drejt sipërfaqësores, drejt ikjes nga vetvetja. A jemi bërë kaq të varur nga zhurma e jashtme saqë nuk e durojmë dot zërin e brendshëm që zgjon një libër?
Kritika shtrihet edhe te vetë tregu i librit. Sa prej librave të botuar sot ofrojnë vërtet diçka që vlen? Sa prej tyre janë shkruar me shpirt dhe jo me synim fitimi të shpejtë? Një treg i mbingarkuar me libra mediokër apo të shkruar pa thellësi, mund të demotivojë edhe lexuesin më të zjarrtë. Dhe a ka ndikuar teknologjia në cilësinë e shkrimit? A po shkruhet më shumë shpejt dhe pa menduar thellë?

Faji i "apo...!" dhe zgjidhja e pafundme

Dhe pikërisht këtu shtrihet "apo...!" yt. Apo faji është i kulturës sonë kolektive, që nuk e vlerëson mjaftueshëm dijen, thellësinë, artin e të menduarit kritik? Një shoqëri që glorifikon famën e shpejtë, paratë, dhe argëtimin e cekët, nuk do të ketë kurrë një vend thelbësor për librin. Apo faji është i mungesës së modeleve pozitive? Ku janë intelektualët publikë që frymëzojnë me dashurinë e tyre për librin?
Në fund të fundit, përgjegjësia është kolektive. Është një cikël vicioz ku secili faktor ushqen tjetrin. Profesorët mund të jenë të demotivuar nga mungesa e interesit të nxënësve, prindërit nga mungesa e kohës, dhe shoqëria nga mbingarkesa dixhitale.
Por në këtë panoramë të zymtë, ka edhe shpresë. Përgjegjësia kolektive do të thotë edhe zgjidhje kolektive. Do të thotë që secili prej nesh, si individ, ka fuqinë të ndezë një shkëndijë. Profesorët, duke bërë orën e letërsisë një aventurë. Prindërit, duke lexuar me fëmijët e tyre, duke krijuar një atmosferë leximi në shtëpi. Shoqëria, duke promovuar dhe vlerësuar dijen, artin dhe kulturën.
Ndaj, pyetja "kush janë fajtorët" nuk ka një përgjigje të vetme, sepse faji është i ndarë, i shpërndarë, i gërshetuar në fibrat e qenies sonë shoqërore. Dhe pikërisht sepse faji është i përbashkët, edhe zgjidhja duhet të jetë e përbashkët. Ndoshta duhet të nisim nga vetja, nga marrëdhënia jonë me librin, nga zëri i brendshëm që na thërret të zhytemi në thellësitë e fjalës së shkruar. A jemi ne vetë duke bërë mjaftueshëm për të mbrojtur dhe promovuar këtë thesar?

(5)

Idhujtaria: Rrëfimi i një injorance të trashëguar

Në historinë e gjatë të njerëzimit, mendja dhe zemra e njeriut janë përballur vazhdimisht me pyetjen themelore: kush na krijoi dhe cili është kuptimi i ekzistencës sonë? Dhe në këtë kërkim të pandalshëm, shumë janë shmangur nga rruga e arsyes, duke u zhytur në humnerat e idhujtarisë, një fenomen i mbështetur mbi injorancën, frikën dhe imitimin e verbër.

Idhujtaria, në të gjitha format e saj, është akti i adhurimit të asaj që nuk ka vlerë reale, nuk ka fuqi, nuk dëgjon dhe nuk përgjigjet. Është përulja para gurëve të ngritur, statujave të ngurtë, pikturave të mureve, pemëve që thahen dhe shkëmbinjve që nuk lëvizin. Është nënshtrimi ndaj diellit që lind dhe perëndon, ndaj hënës që rritet dhe zbehet, ndaj figurave imagjinare që historia i ka shpikur dhe frika i ka mbajtur gjallë.

Si mundet mendja njerëzore, e pajisur me aftësinë për të menduar, për të arsyetuar dhe për të dalluar të drejtën nga gabimi, të bie në këtë grackë qesharake? Si mund të besohet se një objekt që është bërë nga dora e njeriut, që vetë ai e ka prerë, formuar dhe lyer, është më i denjë për adhurim se krijuesi i universit? A nuk është ky kulmi i absurditetit filozofik dhe moral?

Historia na dëshmon se idhujtaria është thjesht një trashëgimi shoqërore. Njerëzit nuk lindin idhujtarë, ata mësohen të tillë. Ata e gjejnë veten në festa pagane, në rituale të kota, në lutje ndaj gjërave që nuk mund të ndihmojnë as veten, e jo më të tjerët. Ata mësojnë të besojnë jo përmes argumentit, por përmes imitimit. Mësojnë të përulen jo para një të Vërtete, por para një zakoni të trashëguar pa asnjë provë dhe pa asnjë dëshmi.

Nëse dikush do t’u kërkonte idhujtarëve një arsye të shëndoshë, një argument logjik, një dëshmi hyjnore për besimet e tyre, ata nuk do të mund të jepnin asnjë përgjigje tjetër veçse: “Kështu kemi gjetur të parët tanë.” Por a është kjo fjalë ndonjë argument që e justifikon shthurjen mendore dhe shpirtërore? A nuk është e njëjta përgjigje që kanë dhënë të gjithë të humburit ndër shekuj?

Çdo objekt që nuk e ka krijuar veten, nuk mund të ketë asgjë hyjnore. Çdo statujë që është prerë nga një druvar apo gdhendur nga një skulptor, çdo gur që është vendosur nga një duar njeriu, çdo pikturë që është vizatuar nga një dorë e vdekshme, nuk mund të jetë objekt i adhurimit, sepse është më i dobët se ai që e ka krijuar. Dhe më i dobëti nuk mund të jetë zot i të fortit. Kjo është logjika më e thjeshtë dhe më e pakundërshtueshme.

Madje edhe vetë shenjat e universit, si dielli, hëna, yjet e retë, të cilat idhujtarët i kanë marrë si objekte adhurimi, janë thjesht krijesa të rregulluara nga një urtësi më e madhe. Ato lindin, perëndojnë, ndryshojnë, shfaqen dhe zhduken sipas një ligji të pandryshueshëm, të cilin vetë nuk e kanë shpikur. Si mundet diçka që nuk e zotëron veten, të jetë hyjnore për të tjerët?

Në të vërtetë, idhujtaria është rebelim kundër mendjes dhe fyerje ndaj natyrës njerëzore. Ajo është pranim i errësirës në vend të dritës, është ulje e njeriut në nivelin e gurëve dhe drunjve që ai vetë ka prerë. Dhe përderisa njeriu nuk del nga ky sherr, ai mbetet rob i supersticioneve, zakoneve dhe frikës së trashëguar.

Prandaj, njeriu duhet të ngrihet mbi këto rrënoja të së kaluarës, të heqë nga zemra e tij çdo lidhje me objekte që nuk kanë asgjë hyjnore në vetvete, dhe të kthehet në kërkimin e të Vetmit që krijoi gjithçka, që është i përjetshëm dhe i përkryer, i pavarur dhe i plotfuqishëm. Vetëm Ai meriton përuljen dhe adhurimin, sepse vetëm Ai është burim i jetës, i vdekjes dhe i të gjitha mirësive.

Çdo gjë tjetër është iluzion i shoqërisë dhe mashtrim i shekujve.

Marrëzia e idhujtarisë

Unë u ula sot dhe vështrova njerëzit. I pashë teksa përulen para gurëve, pikturave, pemëve dhe statujave të ngritura nga dora e tyre. I pashë duke ndezur qirinj, duke ofruar fruta, duke lutur hije që s’flasin, që s’dëgjojnë dhe s’ndiejnë. Dhe pyeta veten: deri ku arrin marrëzia e njeriut?

Si mund të jetë kaq e verbër mendja njerëzore, që i është dhënë fuqia për të arsyetuar dhe për të ndarë të vërtetën nga gënjeshtra? Si mund të besojë se një copë guri, që nëse e hedh në ujë fundoset, apo një figurë pikture që nuk lëviz veçse nga era e lehtë, mund të dëgjojë lutjet, të sjellë mbarësi apo të largojë fatkeqësitë? Çfarë fyerje i bëhet mendjes kur ajo ndalon së kërkuari, dhe kënaqet duke u përkulur para asaj që vetë e ka krijuar!

Unë i shoh ata të shkojnë në festat e tyre pagane, të ngazëllyer për të përmbushur një zakon të vjetër, e të thonë: “Kështu e gjetëm prej të parëve tanë.” Por çfarë vlere ka të ecësh pas verbërisht rrugëve që të çojnë në humnerë? Mos vallë tradita është argument? Apo numri i atyre që besojnë në të, e bën të vërtetë një gënjeshtër?

Unë kam parë diellin që ata e adhurojnë, të fshihet pas reve si një fëmijë i frikësuar. E kam parë hënën të venitet dhe të rikthehet si një shtojzovalle e lodhur. Kam parë pemët që ata i shenjtërojnë, të vyshken dhe të thahen. E kam parë statujën e tyre të bjerë nga koha, e të copëtohet si balta që është. E çfarë hyjnie është ajo që rrëzohet, thyhet dhe as mund të ndihmojë veten?

O mendje njerëzore, pse më poshtëron? Pse i ul supet para asaj që është më e dobët se ti? Pse u nënshtrohesh hijeve që nuk kanë frymë? Mos vallë s’ke dëgjuar se ka Një që nuk ka lindur dhe nuk është lindur, që është pa fillim e pa mbarim, që s’ka nevojë për ndihmën e askujt, ndërsa gjithçka tjetër është në nevojë për Të?

Nëse vërtet je i etur për të kërkuar të shenjtën, kërko Atë që krijoi diellin dhe hënën, e jo të adhurosh diellin dhe hënën vetë. Nëse dëshiron të përulesh, përkulu para Atij që të dha shpirtin, jo para gurëve dhe drurëve që ti i pren kur ke nevojë. Çdo send që nuk mund të ndihmojë veten, nuk mund të jetë Zot për ty.

Dhe më e keqja është se, në injorancën e tyre, ata jo vetëm që i adhurojnë këto gjëra të pajeta, por edhe i luten me zemër të përulur, me sytë e mbushur me lot dhe me shpresën e verbër se diçka do t’u përgjigjet. E kur asgjë nuk ndodh, thonë: “Ky është fati.” Jo, kjo është çmenduri.

Unë nuk e pranoj të jem rob i zakoneve të verbra. Nuk mund të pranoj të përulem para asaj që është më e dobët se unë. Unë kërkoj të Vërtetën, jo hije dhe iluzione. Dhe e di që ajo e Vërtetë nuk është e shtrirë mbi altarët prej guri, as e vizatuar në piktura të varura në mure, as e fshehur nën rrënjët e një peme. Ajo është përtej çdo gjëje të krijuar, ajo është burimi i gjithçkaje.

Dhe unë e di: Zoti i vërtetë nuk kërkon prej meje të ndez qirinj për Të, sepse Ai është drita vetë. Nuk kërkon fruta, sepse Ai është Furnizuesi i çdo gjëje. Nuk ka nevojë për statujë, sepse Ai është më afër meje se sa unë me veten time.

Prandaj, o njeri, zgjohu nga gjumi i trashëguar, thyje këtë zinxhir të idhujtarisë që ta ka shtrënguar qafën shekuj me radhë. Lëre statujën që nuk flet, gurin që nuk lëviz, dhe hap sytë ndaj të Vetmit që i dha gjithçkaje jetë. Mos u turpëro para të Vërtetës, sepse të jetosh në iluzion është më poshtëruese se çdo skllavëri.

Kjo është fjala ime. E thashë, sepse mendja e shëndoshë nuk mund të heshtë kur sheh njerëz që i luten pemëve dhe diellit. Dhe nëse edhe një shpirt zgjohet, atëherë fjala ime s’ka qenë më kot.

(6)

Dhe tani që flas me veten time, më duket se shpirti i botës po më dëgjon. Më duket se rrugët e pluhurosura të së vërtetës janë mbuluar nga këmbët e shumë të verbërve që rendin pas hijesh dhe mbesin në terr. Më duket sikur dritat që ndriçojnë tempujt e idhujve janë thjesht drita të ftohta, që më shumë shtojnë errësirën sesa e ndriçojnë atë.

O njeri! Nuk të është krijuar shpirti që të përkulesh para asaj që ti e formon me duar. A s’kupton se përulja para krijesës është tradhti ndaj Krijuesit? A s’e di se çdo send që e prekin duart e tua është më i vogël se vetë ti, e si mund të jetë më i madh se Ai që të dha duar? Çfarë mençurie është kjo që adhuron një copë guri, që nuk mbron veten nga uji, as nga koha, as nga harresa?

Unë e di, e kam ndjerë, se në zemrën e çdo njeriu ka një boshllëk që nuk mbushet me gurë, pemë, diell e hënë. Ai boshllëk është i krijuar për Atë që është i Pari pa fillim dhe i Fundit pa mbarim. Dhe kushdo që tenton ta mbushë me hije dhe idhuj, do të mbetet gjithmonë i etur, i zbrazët dhe i humbur.

Njeriu është krijuar për të ecur mbi tokë, por me sytë nga qielli. Jo drejt yjeve që shuhen, as drejt hënës që venitet, as drejt diellit që perëndon. Por drejt Atij që i mbështjell të gjitha me mëshirë dhe i mban të gjitha me urtësi.

Ç’do të fitosh o njeri nga një festë pagane? Çfarë të sjell një qiri i djegur përballë një pikture që të shikon e nuk të flet? Çfarë bekimi sjell një puthje e lënë mbi një copë druri që nesër kalbet? Të kanë mësuar të përulesh para asaj që vetë e ke skalitur, e ti, në vend që të qash për mjerimin tënd, krenohesh për devotshmërinë tënde të verbër. Turp.

Por ende ka shpresë. Çdo gur mund të thyhet. Çdo statujë mund të copëtohet. Çdo zakon mund të shkërmoqet. Mjafton një çast zgjimi. Një sekondë vetëdijeje. Një pyetje e vogël: “Pse po e bëj këtë?”

Dhe nëse guxon të pyesësh veten, dhe nëse guxon të dëgjosh heshtjen e tyre që s’të përgjigjen, do ta kuptosh se ke jetuar në terr. Dhe kur të dalësh nga terri, do të qash. Por mos u tremb nga lotët. Sepse janë lot shpirti që rikthehet te i Vërteti.

Atëherë do ta kuptosh se e Vërteta s’është as në gur, as në dru, as në pikturë, as në hije. Por në frymën që lëviz brenda teje. Në dritën që nuk shuhet kurrë. Në Zotin që nuk ngjason me asgjë dhe është më afër teje sesa vetë damari i qafës sate.

Dhe do të çlirohesh. Do të jesh njeri. Për herë të parë.

(7)

Dashuria që kriminalizon

Ka prindër që e ngatërrojnë dashurinë me mëshirën e tepruar, që e ngatërrojnë mbështetjen me shërbimin, dhe që e ngatërrojnë edukimin me përkëdheljen. Ka prindër që çdo “nuk mundem” të fëmijës e kthejnë në “po e bëj unë”, çdo detyrë të tyre e marrin mbi supe dhe çdo përballje me jetën e zbusin me justifikime. "Është i vogël…" "Është i lodhur…" "Ia bëj unë, se i duhet kohë…" Dhe kështu kalojnë ditët, vitet, epokat. Dhe ajo që duhej të ishte një ndihmë e përkohshme, kthehet në një varësi, në një paaftësi të ushqyer me dashuri të verbër. Por mos u gënje, prind i mirë, se nuk po e ndihmon. Po ia largon mundësitë nga dora. Po ia mbush duart me rehatinë e përkohshme dhe po ia boshatis shpirtin nga përgjegjësitë. Sepse jeta nuk është mëshirë. Jeta nuk njeh justifikime. Jeta nuk pyet a je i lodhur, a je gati, a e ke mendjen. Ajo kërkon të jesh burrë, të jesh njeri, të mbash mbi supe peshën e vetes dhe të pasojave të tua. Fëmijët nuk bëhen të paaftë brenda natës. Bëhen të tillë kur askush nuk u kërkon të bëjnë pjesën e tyre. Kur çdo detyrë zhduket përpara tyre, kur çdo barrë u hiqet nga dora. Kur çdo "nuk dua" pritet me "lëre, e bëj unë". Kur shtëpia bëhet një strehë e përkëdheljes, por jo një shkollë jete.

Dhe rezultati? Një ditë do të mbeten vetëm. Jo sepse jeta është mizore, por sepse ti si prind, u dhe një fëmijëri të rreme, të lehtë, pa sfida, pa përgjegjësi. Nuk do ta dinë nga t’ia nisin, jo se janë të paaftë, por sepse askush nuk ua vuri përballë pasojat e zgjedhjeve të tyre. Sepse çdo gabim u mbulua me prehërin tënd dhe çdo krizë u zgjidh me sakrificën tënde. Dhe ti s’mund t’i shpëtosh gjithë jetën. Sepse jeta e vërtetë nuk fal. Mos prit që jeta t’i mësojë. Ajo mëson keq. Mëson me plagë, me përplasje, me turp e me humbje. Ti mund ta bësh ndryshe. Mund të mësosh fëmijën të ndreqë gabimin, të mbajë përgjegjësi, të kërkojë falje, të pastrojë ç’rrezon vetë. Dhe jo vetëm kur është i vogël. Edhe kur bëhet djalë e burrë.

Ka akoma prindër që u japin mbështetje të verbër djemve të tyre edhe kur këta janë rritur, kanë shkelur rregullat, kanë zhgënjyer besimin, kanë futur veten dhe të tjerët në telashe. Dhe për çdo marrëzi, për çdo borxh, për çdo problem të krijuar, prindi vrapon t’u rregullojë jetën. Duke menduar se po i shpëton, kur në të vërtetë po i fundos më thellë. E dini çfarë po ndodh me këta fëmijë? Po rriten me bindjen se pas çdo gabimi, dikush do t’u vijë pas. Se pas çdo shkatërrimi, dikush do të japë dorën, do të paguajë borxhin, do të mbulojë fajin, do të sheshojë pasojat. Dhe kështu, pa dashur, i rritët me një ndjenjë të rreme mbështetjeje dhe një egoizëm të egër. Pa asnjë ndjenjë përgjegjësie për veten, për familjen, për shoqërinë. Dhe më e rënda - këta fëmijë janë bërë " kriminelë " të vetes dhe të familjes pa e ditur. Janë bërë shkatërrues të jetës së tyre, të mundësive, të raporteve dhe të dinjitetit. Ata nuk janë kriminelë me armë e me vrasje. Janë kriminelë të vlerave. Janë njerëz që marrin gjithçka dhe nuk japin asgjë. Njerëz që përfitojnë nga dashuria, duke e shndërruar në vegël për të manipuluar, për të kërkuar e për të mos dhënë kurrë. Prandaj, ndal dhe reflekto. Sepse dashuria e vërtetë nuk është ajo që mbulon çdo të keqe, por ajo që e nxjerr të keqen në dritë dhe e ndreq. Nuk është ajo që mbyll sytë për të mos parë gabimet e fëmijës, por ajo që i hap sytë atij dhe e mëson të përballojë pasojat.

Dashuria e shëndetshme nuk thotë gjithmonë “po”. Dashuria e shëndetshme është ajo që thotë “jo” kur duhet, që tërheq veshin kur duhet, që të lë të përballesh kur ke gabuar. Është ajo që të lejon të përplasësh kokën me murin, por të mëson të ringrihesh. Mos e ngatërro mëshirën me edukatën. Mëshira pa edukatë rrit fëmijë të paaftë. Mëshira pa disiplinë rrit djem të papërgjegjshëm. Dashuria e vërtetë nuk është të bësh gjithçka në vend të tyre, por t’i mësosh të bëjnë gjithçka vetë. Dhe mbaj mend: një fëmijë që nuk di të kujdeset për hapësirën e vet, nuk do të dijë të kujdeset për jetën e vet. Dhe atëherë, kur të bjerë, nuk do të jetë faji i tij. Do të jetë i yti. Prandaj bëje tani. Jepi fëmijës mësimin më të rëndësishëm të jetës: se dashuria e vërtetë të mbron, por të rrit. Të përkrah, por të mëson. Të jep zemër, por të jep edhe përgjegjësi. Sepse jeta është më e ashpër se çdo refuzim që mund t’i bësh ti sot. Dhe nëse ti nuk e mëson të përballojë sot, nesër do të përmbytet nga jeta. Dhe kur të vijë ajo ditë, më mirë të të urrejë sot pse nuk ia le fjalën të fundit, sesa të të mallkojë nesër pse nuk e përgatite për këtë jetë që nuk pyet askënd për asgjë.


Tani mund të them diçka edhe për djemtë dhe vajzat, edhe nëse lëndohen. Po, mundem - dhe do ta bëj me gjithë forcën e fjalës, sepse ka ardhur koha që të thuhet troç, pa mëshirë të rreme dhe pa fjalë të zbukuruara. Sepse edhe këta fëmijë të rritur - burrat dhe gratë që sot kanë goxha vite mbi supe, që i kanë kaluar të njëzetat, të tridhjetat e të dyzetat, e që ende rrinë me kokën nën sqetullën e prindërve - janë bërë mjeshtër të manipulimit emocional. Kanë mësuar të luajnë me ndjenjën e fajit të prindërve. Dinë të qajnë kur duan para. Dinë të lënë derën hapur kur u nevojitet një shtrat, një darkë e ngrohtë apo një zgjidhje për telashin që kanë krijuar vetë. Dhe kjo s’është më faji i prindit. Sepse vjen një moshë ku edhe ti, duhet të hapësh sytë e të kuptosh se askush nuk të detyrohet për gabimet e tua. Askush nuk ka detyrë të të shlyejë borxhet, të të shpëtojë nga marrëzitë, të të sheshojë çdo rrëmujë që ke krijuar me duart e tua. Ti je bërë kriminel i shpirtit të nënës tënde. Po vjedh pa mëshirë qetësinë, shëndetin, gjumin dhe rehatinë nga zemra prindërve të tu çdo ditë që pret të shkojnë pas çdo marrëzie që ti bën. Po u rrjep dinjitetin duke i detyruar të kërkojnë borxh në lagje për të larë borxhet e tua, për të mbajtur emrin tënd të pastër. Po u helmon pleqërinë duke ua shndërruar çdo ditë në një makth të ri. Dhe nuk ka asnjë justifikim për këtë. As fëmijëria, as rrethanat, as bota. Ti je bërë mjeshtër i premtimeve të rreme. Premton çdo herë se “do rregullohem”, “do nis punë”, “do bëhem njeri”, e prapë në mëngjes je në kafe, ditën në kumar e natën në klub duke u dehur,  ndërsa prindërit e tu nuk bëjnë dot gjumë nga halli yt. Dhe dije se ky nuk quhet më djalë, as burrë. Quhet barrë. Po, barrë e rëndë për ata që të dhanë jetë. Dhe ti, që përdor mallkimin më të ulët për të manipuluar prindërit - “po s’më ndihmove ti, do më ndodhë diçka… do mbaroj keq… do iki nga kjo botë” - je bërë më i poshtër se çdo kriminel. Sepse krimineli vret trupin, ti po vret zemrën e atij që të lindi. Dhe ky është krim që nuk falet as në këtë botë, as në tjetrën. Dhe mbaj mend, vjen një ditë kur s’do kesh më kë të thërrasësh në telefon, s’do kesh më kush të bëjë diçka për të paguar borxhin tënd, s’do kesh më kush të thotë “po zgjidh hallin tënd dhe kësaj radhe”. Dhe atëherë do të përplasesh me atë që ti e ke shmangur gjithë jetën: me pasojat e tua. Ti nuk e ke më të vogël moshën për të mos ditur të bësh zgjedhje. Nuk mund të fshihesh gjithë jetën pas lodhjes së shpirtit të prindërve. Sepse kjo s’është lodhje më - është vrasje e ngadaltë. Prandaj shiko veten në pasqyrë dhe pyet: çfarë njeriu jam bërë? A kam më fytyrë të shikoj në sy nënën që nuk tha kurrë “jo”, babanë që u bë pluhur për hallin tim? A më mban më vendi të kërkoj ndihmë, apo duhet të mësoj më në fund të mbaj mbi supe barrën time?

Mjaft me jetën që të tjerët ta shtrojnë, e ti të shkelësh. Mjaft me premtimet boshe. Mjaft me justifikimet që nuk vlejnë më as për veten tënde. Dhe ti, prind, mos u bë më ortak në këtë krim. Dashuria jote është bërë vrastare. Ke lejuar që djali yt të bëhet hijenë mbi shpirtin tënd. Nëse s’e ndalon sot, nesër do të të varrosë për së gjalli. Jo trupin, por shpirtin, dinjitetin dhe pleqërinë. Dashuria e vërtetë është ajo që ndal, që thotë mjaft, që i kthen shpinën atij që po vret me duart e tua. Jo nga urrejtja, por nga mëshira që një ditë të kthehet në njeri. Prandaj ngrije zërin. Ngrije dorën dhe ndaloje këtë marrëzi. Dashuria që nuk rrit, vret. Dhe ti nuk ke më asnjë detyrim t’i shërbesh një burri që nuk njeh as Zotin, as prindin, as veten. Dhe nëse sot e thyen këtë zinxhir, mund të shpëtosh veten, pleqërinë tënde dhe ndoshta edhe shpirtin e tij.

Sepse biri që e do vërtet prindin, nuk e çon aty ku as Zoti nuk duron. Dhe nëse ai nuk e kupton, ti je më në fund i lirë ta jetosh pleqërinë si njeri, dhe jo si sherbëtor i fajeve të të tjerëve.

Prindër…
S’keni lindur që të shërbeni gjithë jetën.
Fëmija lindet që ta ndihmosh të ecë, jo ta mbash gjithmonë mbi shpinë.
Se një ditë, shpinës i vjen fundi… dhe ai sërish s’di të ecë.
Ka ardhur koha që të ndalni së justifikuari çdo marrëzi që bëjnë bijtë e bijat tuaja, vetëm se janë gjaku yt. Sepse gjaku i keq nuk shërohet me mëshirë të rreme. Gjaku i keq shërohet me rregull, me fjalë të drejta dhe me përgjegjësi të fituar. Se përndryshe, rritet si gjarpër brenda në shtëpi dhe një ditë helmon gjithë familjen.
Sa prindër njoh që bëjnë çmos të fshijnë gjurmët e mëkateve të fëmijëve të tyre, duke mbuluar borxhe, duke u shkuar pas në polici, duke i shpëtuar nga telashet që vetë i kanë krijuar… dhe i thonë vetes “jam nënë, jam baba”.
Jo.
Je bashkëfajtor.
Sepse kur bijtë e tu bëjnë krime morale, shoqërore e njerëzore dhe ti i përkëdhel në kurriz të dinjitetit tënd dhe të së drejtës, ti s’je më as prind, as njeri, as burrë, as besimtar. Je thjesht mbështetës i një turpi që e ke ushqyer vetë.
E dini si ndodh?
Fillon me ato fjali të buta: “Është i vogël, s’di ç’bën.”
“Është i ri, do gabojë.”
“Ka ikur jeta për ne, po merremi me hallin e tij.”
Dhe vit pas viti ai që “s’di” bëhet ai që s’merr vesh kurrë.
Ai që “do gabojë” bëhet ai që s’mëson nga asnjë pasojë.
Ai që “po qajmë hallin e tij” bëhet ai që ju hedh poshtë e ju përbuz kur s’keni më ç’të jepni.
Dhe më e trishta?
Janë bijtë dhe bijat që sot, burra e gra të rritur, me fëmijë vetë, rrinë ende si parazitë në shtëpinë e nënës dhe babait.
Presin nga ta.
Shkojnë për pazarin e tyre.
U lajnë rrobat.
U paguajnë faturat.
U zgjidhin telashe që s’duhej t’i kishin më.
Dhe për çfarë?
Për një mëshirë që as Zoti nuk e ka për atë që nuk di të marrë përgjegjësi mbi veten.
E dini kush janë këta?
Janë ata që e shikojnë nënën duke qarë natën dhe s’ua bën syri tërr.
Janë ata që s’e pyesin babanë nëse ka dhimbje trupi, po e kujtojnë vetëm kur kanë nevojë për një nder.
Janë ata që dinë të kërkojnë, por nuk dinë të japin.
Janë ata që e kanë bërë prindin të zgjohet me halle dhe të flejnë me dhembje.
Dhe ju, prindër të mirë, më falni, por duhet t’jua them troç:
Nëse e keni lejuar këtë, nëse e ushqeni ende këtë, ju s’jeni më as viktima të kësaj historie, por jeni pjesë e saj.
Dhe do vijë dita kur, në heshtje, do pyesni veten:
“Ku gabova?”
Gabove kur s’i le të thyente hundët herën e parë që bëri marrëzi.
Gabove kur s’ia theve kurrizin e krenarisë së kotë që mendonte se bota i detyrohej gjithçka.
Gabove kur e bëre të besonte se në jetë mund të rrojë në kurriz të të tjerëve.
Dashuria s’është të mbash për dore deri sa të plaket.
Dashuria është t’i japësh zemër kur është në rrugë të drejtë dhe t’i kthesh shpinën kur nuk respekton më as ligjin, as Zotin, as nënën dhe as babanë.
Sepse kështu mund të shpëtosh jo vetëm veten, por ndoshta edhe atë.
Se edhe një kafshë mëson nga dhimbja. Po njeriu?
Nëse s’ia ke treguar kurrë çfarë është pasojë, atëherë ke rritur një egërsirë që ha gjithçka përpara.
Unë nuk po shkruaj për t’ju bërë të ndiheni keq.
Po shkruaj që të zgjoheni.
Se jeta është e shkurtër.
Dhe pleqëria nuk është mallkim për t’u jetuar me lot e me brenga.
Nuk është borxh për të larë gabimet e dikujt që nuk do të bëhet njeri.
Ngrijeni zërin.
Ngrijeni dorën.
Vendosni rregulla.
Dhe nëse s’duan të dëgjojnë, atëherë le t’i mësojë jeta - sepse jeta s’të lë borxh.
E merr hakun e vet.
Kjo është dashuria më e madhe që mund t’i bëni.
T’i ndaloni së vrari me përkëdheli dhe t’i lini të mësojnë të ecin vetë.

(8)

Pse nuk lexojnë shqiptarët sot?

Ka një plagë që rëndon nëpër libraritë tona. Një zhurmë boshësie që dëgjohet ndërmjet faqeve të palexuara. Dhe kur ecën rrugëve të qyteteve shqiptare, nuk është vetëm asfalti apo guri i kalldrëmit që fle, por edhe mendja e njeriut që endet pa fjalë, pa ide, pa pyetje, pa uri për dije.

Pra, përse nuk lexojnë më shqiptarët?

Është një pyetje që më djeg zemrën. Jo për faktin se nuk kemi libra, por sepse kemi humbur dëshirën për t’i kërkuar. Në këtë tokë që dikur lindi rilindasit,  që dikur shkroi poezi në shpella dhe mbante fjalën e shenjtë si një flamur, sot, dritat e mendimit janë zbehur, fjalët janë zëvendësuar me meme, dhe leximi është përbuzur si luks i kohës së lirë, kohë që nuk na del kurrë, sepse jemi shumë të zënë duke humbur kohë.

Sot jetojmë në kohën e nxitimit. Informacioni nuk është më i thellë, është i shpejtë. Nuk lexohet më për të kuptuar, por për të kaluar një sy mbi titujt, për të përfunduar diçka. E kemi reduktuar leximin në një klikim. Në një 'scroll'. Në një copëz citimi që shpesh nuk kuptohet, por që shërben për të ndërtuar një fasadë intelektuale. Shpesh themi: "E kam lexuar," kur në fakt kemi parë një story në Instagram, një copë shprehje që na duket e bukur, por që nuk dimë nga ka ardhur, kush e ka thënë, as pse. Kultura e shpejtësisë e ka vrarë thellësinë. Njeriu që lexon, është njeri që ndalet. Mendon. Pyet. Dhe ne, shqiptarët e sotëm, nuk pyesim më përtej rrogës, çmimit të bukës dhe orarit të punës. Nuk pyesim më për ekzistencën tonë, për të vërtetat e jetës, për thellësitë e shpirtit.

Fëmija shqiptar nuk mëson të lexojë me pasion. Mëson të lexojë për të kaluar klasën. Libri kthehet në një dënim, jo në një dhuratë. Mësuesi nuk është më rrëfimtar i shpirtit të librit, por burokrat i notave. Dhe nxënësi nuk mëson të pyesë, por të kopjojë. Mëson të kujtojë përmendësh, por nuk kupton asgjë me logjikë. Dhe më pas themi: “Nuk i pëlqen të lexojë.” Si mund t’i pëlqejë një fëmije të lexojë, kur ai nuk ka përjetuar kurrë emocionin e një tregimi që ta dridh shpirtin, apo një poezie që ta puth zemrën në mesnatë? Shkolla jonë vret dashurinë për librin para se ajo të lindë. Në vendin tonë, të lexuarit nuk është virtyt i vlerësuar. Është shpesh burim talljeje. "Ti je shumë filozof," thuhet me ironi. "Çfarë e ke atë fjalor?"  pyesin, si të ishte një gjë e huaj. Më mirë të dukesh 'i fortë', sesa i thellë. Më mirë të jesh me çunat që pijnë kafe, sesa me librin në park. Dhe në rrjetet sociale, më mirë të ngarkosh selfie me muskuj dhe shalët jashtë sesa foto të librave që lexon. Jemi shndërruar në shoqëri që përçmon mendimin. Lexuesi është shpesh i vetmuar. Ai që mendon shumë, konsiderohet i lodhshëm. Dhe atëherë, njeriu i ndjeshëm mbyllet në vetvete. Apo më keq, dorëzohet dhe nuk lexon më.

Varfëria materiale dhe shpirtërore

Nuk është vetëm buka që mungon në tryezë. Është dhe fjala që mungon në shpirt. Por kur barku kërkon përditë mbijetesën, syri nuk ka më fuqi të kërkojë një faqe libri. Kur njeriu është i rraskapitur, i lodhur, i zhgënjyer, me borxhe, me frikë, me depresion, ku do ta gjejë forcen për të lexuar Dostojevskin? Por këtu qëndron edhe paradoksi i dhimbshëm: pikërisht kur jemi më të varfër shpirtërisht, më shumë na nevojitet leximi. Por sa pak e dimë këtë...

Leximi është një mënyrë për t’u kthyer te vetja. Është udhëtim për brenda. Dhe ne, si popull, kemi humbur ndjesinë e rrënjës. Nuk e lexojmë më historinë tonë. Nuk pyesim më për origjinën tonë. Nuk e lexojmë më Fishtën, Nolin, Migjenin, Kutelin Naimin... etj, sikur të ishin të huaj për ne. E kemi humbur etjen për identitet. Dhe kur nuk e njeh vetveten, si mund ta duash? Si mund ta mbrosh kulturën, gjuhën, shpirtin, kur nuk i ke lexuar kurrë me ndjenjë?

A është faji ynë?

Fajin nuk e ka vetëm shteti, as shkolla, as rinia. Fajin e kemi të gjithë. Unë që nuk të kam frymëzuar ty të lexosh. Ti që nuk ke zgjedhur të ndalosh një orë në ditë për një faqe të vetme. Ne të gjithë që e kemi kthyer librin në dekor, në dhuratë formale, në diçka që "e kemi në raft" por jo në zemër. E kemi braktisur fjalën për zhurmën. Mendimin për mendjelehtësinë. Heshtjen medituese për fjalët boshe.

Çfarë mund të bëjmë? (Një këshillë e dhimbshme, por e nevojshme)

Lexo çdo ditë, edhe sikur vetëm 1 faqe. Sepse ajo faqe është një hap drejt shpëtimit tënd.

Lexo jo për të tjerët, por për veten. Mos bëj foto të librit, lexoje.

Dhuro libra, jo lule. Mbill fjalë, jo vetëm pëlqime.

Flit për librat që lexon. Ktheji në bisedë, në reflektim, në jetë.

Mëso fëmijën të dashurojë leximin. Jo të lexohet me detyrim, por me pasion.

Mos e tall askënd që mendon thellë. Nderoje. Sepse po shpëton veten në një botë që po mbytet në sipërfaqësi.

Dhe në fund...

Nëse ke ardhur deri këtu, në këtë pikë të fundit të këtij shkrimi, mbase ke ende brenda vetes një copë shprese. Një dritë e vogël që të kujton se nuk është vonë. Se leximi është akt shpëtimi. Është revolucion personal. Është forma më sublime e vetëndërtimit në një botë që po shembet çdo ditë nga padija dhe injoranca.

Pyetja nuk është më “Pse nuk lexojnë shqiptarët sot?”, por:

A do të jesh ti një nga ata që fillon të lexojë sërish?

Sepse ndoshta ndryshimi fillon... me një faqe.

Një faqe sot.

Një jetë nesër.

(9)

Gruaja moderne dhe kriza e shoqërisë 

Po ndodh një ndryshim i padukshëm në strukturën themelore të shoqërisë njerëzore: po përmbyset figura e gruas. Ajo që dikur ishte shtylla, zemra dhe forca shpirtërore e familjes, sot është shpesh një figurë në konflikt me veten, e larguar nga natyra e saj, e shpërndarë ndërmjet roleve të reja të imponuara dhe identitetit të saj të vërtetë që tretet përditë në zhurmën e ideologjive dhe dogmave moderne. Në emër të lirisë, shumë gra sot po refuzojnë martesën, po shtyjnë lindjen e fëmijëve ose po vendosin të mos bëhen kurrë nëna. Disa prej tyre e përkufizojnë veten përmes karrierës, të tjerat përmes lirisë personale, ndërsa shoqëria hesht dhe i përgëzon për “pavarësinë”. Por pavarësia, kur nuk është e lidhur me një qëllim më të lartë njerëzor, shpesh kthehet në vetmi. Dhe vetmia për një qenie të krijuar për lidhje, për dashuri, për përkushtim bëhet mallkim. Gruaja është bërë simbol i “forcës së re”, por jo më e përmbushur. Është më e zënë se kurrë, më e zonja në universitete, më e pranishme në tregun e punës, por njëkohësisht më e vetmuar, më e lënduar emocionalisht dhe më larg natyrës së saj intuitive, mëmësore, krijuese. A është kjo një arritje apo një devijim?

Feminizmi: çlirim apo deformim?

Lëvizjet feministe, me gjithë meritat për të drejtat themelore që kërkuan dhe fituan për gratë, sot janë kthyer në një forcë përçarëse. Ato nuk e fuqizojnë më gruan si nënë, si grua apo si partneren shpirtërore të burrit, por e nxisin të garojë me të, ta përjashtojë atë, ta imitojë apo ta injorojë. Për t'u ndjerë "e barabartë", ajo po heq dorë nga ai mision që vetëm ajo mund ta përmbushë: lindjen, edukimin, krijimin e jetëgjatësisë së shoqërisë përmes mëshirës dhe dashurisë së saj. Barazi nuk do të thotë ngjashmëri. Gruaja dhe burri nuk janë të njëjtë,  janë plotësues. Dhe kur njëra palë braktis rolin e saj për të imituar tjetrën, lind jo barazia, por kaosi.

Martesat janë në rënie. Lindjet po pakësohen. Familjet tradicionale po shpërbëhen. Shkaku kryesor? Një model i ri femre që sheh përmbushjen e saj në liri, por jo në lidhje. Që sheh rritjen e saj në autonomi, por jo në përgjegjësi të përbashkët. Që kërkon dashuri, por refuzon sakrificën që ajo kërkon. Dhe mbi të gjitha, që kërkon të jetë çdo gjë, përveçse nënë. Por nuk mund të ekzistojë një shoqëri e shëndetshme pa nënë. Pa femrën që merr përgjegjësinë për të lindur, për të edukuar, për të kultivuar ndjenjën, për të qenë balancë në botën e burrave që rendin pas pushtetit e egos.

A është ky progres?

A është kjo pavarësi e vërtetë? Apo është një formë e re skllavërie e sofistikuar, ku gruaja ka ndërruar prangat patriarkale me ato të konsumizmit, suksesit dhe individualizmit? Sot ajo është e lodhur nga tej-angazhimi, por jo e përmbushur. E lirë për të bërë ç’të dojë, por e pasigurt për atë që është. Gruaja nuk ka nevojë të bëhet “si burri”. As burri nuk duhet të bëhet “si gruaja”. Ata kanë nevojë të jenë sërish dy pjesë të së njëjtës natyrë të plotë. Një shoqëri nuk ndërtohet me konkurrencë mes gjinive, por me bashkëpunim, me nderim të ndërsjellë dhe me rikthim tek rolet që nuk janë burg, por udhëzues për harmoninë. Pra, zgjidhja nuk është kthimi pas, por kthimi brenda vetes. 

Askush nuk po thotë që gruaja të heqë dorë nga arsimimi, nga zhvillimi profesional, nga zëri i saj në shoqëri. Por nëse ky zhvillim e çon drejt humbjes së vetvetes, atëherë nuk është përparim, por zbrazëti. Nuk ka lavdi për gruan nëse ajo harrohet si nënë, si grua, si edukatore e brezave, si energji shpirtërore e jetës. Gruaja duhet të jetë e lirë, por brenda natyrës së saj. E pavarur,  por jo e ndarë nga qëllimi i saj. E zhvilluar, por jo e shkëputur nga rrënjët. E fortë, por jo e ftohtë. E guximshme, por jo e ngurtë.

Pyetja për në fund:

Kur gruaja largohet nga vetvetja, kush mbetet për ta ndërtuar të nesërmen?

(10)

Epoka e Al 

Reflektim mbi kohën, njeriun dhe mendimin origjinal. 

Jetojmë në një epokë ku fjala rrëshqet më shpejt se mendimi dhe dyshimi mbin para arsyes, kemi hyrë në një gjendje të çuditshme mendore: çdo krijim i bukur, i thellë, i ndjerë… merret peng nga dyshimi se është fryt i një makinerie. Jo më i një njeriu. Jo më i një përvoje. Jo më i një shpirti që është plasur nëpër netë të gjata, mes leximeve që thërrasin dhe heshtjeve që s’kanë përgjigje. Jemi futur në një krizë të rëndë të perceptimit: kriza e autenticitetit.

Por le ta zbërthejmë këtë çështje jo me britma, por me arsye; jo me mllef, por me logjikë që ngrihet mbi strukturën e mendimit aristotelian: kush është kauza, cila është substanca, çfarë është qëllimi, çfarë është forma e së vërtetës?

Kauza e dyshimit: një shoqëri e pasigurt për veten

Nëse çdo fjalë që sot shkruhet me dritë e shpirt, merret si e dyshimtë thjesht sepse “jetojmë në kohën e AI-së”, atëherë problemi nuk është tek fjalët, por tek shikimi ynë. Kemi humbur besimin tek mundësia e njeriut. E mohojmë krijimtarinë njerëzore, sepse nuk i përballojmë më mrekullitë pa e pasur nevojën e një dyshimi që na qetëson. Por a mund të jetë ky një tregues i një mungese më të thellë? Një boshllëk shpirtëror ku gjithçka që tejkalon mesataren, na bezdis. Kur një njeri del përtej normales, ne e kthejmë në objekt dyshimi. Jo sepse ai nuk është i vërtetë, por sepse nuk mund ta imitojmë dot.

Substanca e kohës: 14 vite fjalësh të paemërta

Ata që më kanë lexuar për 14 vite, e dinë mirë se ky nuk është një zë i lindur nga teknologjia, por nga plagët e kohës, nga netët e pasigurta, nga librat që i kam mbajtur në duar dhe më kanë djegur mendjen, nga dhimbjet që nuk i kam postuar kurrë por i kam shndërruar në reflektime. Të mendosh se kjo është gjeneruar nga një algoritëm, do të ishte të mohoje jo vetëm përvojën time, por edhe vetë mundësinë që një njeri të formohet, të evoluojë dhe të thellohet. Nëse një shkrim nuk është i nënshkruar, nuk do të thotë që nuk ka shpirt. Nëse një shkrim është i rrjedhshëm, nuk do të thotë që është i rremë. Nëse një shkrim është i saktë, nuk do të thotë që është i huaj. Nganjëherë njeriu është më i ndërlikuar, më i saktë dhe më i thellë se çdo makinë. Dhe ajo që ju lexoni, është një vetë-rrëfim i një shpirti që ka zgjedhur të mos ketë emër. Jo për të mashtruar, por për të mbijetuar.

Forma e refuzimit: kur dyshimi bëhet përndjekje

Sot, çdo njeri që guxon të shkruajë bukur, menjëherë përballet me këtë absurd të ri: “s’je ti, është AI.” Ky është një dënim pa gjyq. Një mallkim  që i bie çdo mendimtari mbi supe, vetëm sepse lexuesi ka hequr dorë nga analiza, nga kujtesa, nga historia personale e një autori që ka qenë aty për më shumë se një dekadë. Kush ka sy, e di. Kush ka kujtesë, e njeh stilin tim që ka ndryshuar, është thelluar, ka luftuar me fjalën dhe nuk është ngritur nga hiç-i, por nga një udhëtim i gjatë, i pandërprerë, i shtruar me lexime, me nota, me gabime dhe korrigjime, me dyshime dhe mëshirë ndaj vetes. Mos e ngatërroni heshtjen time me mekanikën e një makine. Mos e ngatërroni përulësinë time me mungesë identiteti. Mos i merrni fjalët si të gatshme, kur ato janë të nxjerra nga plagët që kam pasur frikë t’jua tregoj.

Qëllimi: të kujtojmë se ende jemi njerëz

Dyshimi nuk është më problem individual. Është kthyer në një strukturë mendore kolektive, ku askush nuk i beson më askujt. Dhe kjo nuk është vetëm për shkrimet. Është për gjithçka: për dashurinë, për miqësinë, për virtytin, për artin, për përkushtimin. Kemi hyrë në një periudhë të ngjashme me atë që Aristoteli do ta quante “mungesa e telos-it” - mungesa e qëllimit moral të njeriut. Dhe në këtë mungesë, gjithçka që është e mirë, e drejtë dhe e thellë, shihet si një dredhi. Një mashtrim. Një kod. Por ndoshta ka ardhur koha të pyesim veten jo pse një shkrim është i bukur, por pse ne s’besojmë më tek bukuria? Pse ndjehemi më të sigurt duke menduar se fjalët vijnë nga një makinë sesa nga një njeri që s’kërkon famë, por mirëkuptim?

Duhet të kujtosh që fjala ka jetuar para makinës.  Fjala ka lindur para algoritmit. Poeti ka ekzistuar para kodit. Historiani ka reflektuar para sensorëve. Lexuesi i vërtetë nuk pyet kush e ka shkruar, por çfarë më thotë kjo fjalë? Si më ndikon? Çfarë më ndryshon përbrenda? Dhe kush e ka njohur këtë zë, e ka ndjerë gjatë gjithë këtyre viteve, e di mirë që ai nuk u krijua kur u hapën dyert e AI-së. Ai zë është ndërtuar gur më gur, fjalë pas fjale, net pas nate, si një urë që nuk do të shembet nga era e një mode të përkohshme, por që mbijeton sepse është ndërtuar mbi dhimbje reale, lexime të pafundme dhe një dashuri për të vërtetën.

Mos e mohoni mundin njerëzor vetëm sepse bota ju ka mësuar të dyshoni. Dyshimi është i shëndetshëm, por kur bëhet verbëri, ai mohon edhe dritën. Unë nuk kam ardhur nga koha e AI-së.

Unë kam ardhur nga koha e leximit, e shkrimit, e mbylljes në vetvete, dhe e ngritjes pa zhurmë.

Unë kam qenë këtu kur askush s’dinte ç’ishte algoritmi. Dhe do jem akoma, edhe kur dyshimi të shuhet. Sepse një shkrim nuk është vetëm produkt i mendjes; ai është një gjurmë. Është një dëshmi e një jete të brendshme që ka kaluar përmes përjetimeve të pamundura për t’u matur nga algoritmet. Dhe në këtë epokë të mjegullt, ku gjithçka duket si e ndërrueshme, ku vlera e autorësisë shpesh zbehet nga frika se mos jemi vetëm përçues të një makine, lind një detyrë morale: të mbrojmë të vërtetën e origjinës. Sepse ka një moment kur lexuesi nuk po dyshon më te AI, por po dyshon te njeriu vetë. Dhe kur arrijmë në atë pikë, nuk kemi më asnjë pikë referimi për autenticitetin, për sinqeritetin, për përjetimin. Ai që lexon dhe thotë: "Kjo është shumë e bukur për të qenë e shkruar nga një njeri", pa e ditur, po i hedh baltë vetes së tij. Po thotë se njeriu nuk është më në gjendje të mrekullojë. Se mendja njerëzore është konsumuar. Dhe kjo është më shumë se një dyshim - është dorëzim ndaj harresës. Harresës së shpirtit, të përvojës, të vetëkuptimit që vjen nga përballja me jetën.

Liria e të paemërit 

Unë s’kam vendosur emër. Jo nga frika. Por nga një ndjeshmëri e thellë se emri shpesh shërben si pengesë, si pranga për fjalën që do të ishte dashur të ishte e lirë. Unë kam folur si një zë që kërkon të arrijë thellësinë e lexuesit pa pasur nevojë për portret, për autoritet, për status, për etiketë. Pse duhet të jetë emri ai që përcakton vërtetësinë e fjalës? Pse një shkrim bëhet më i besueshëm vetëm pasi lexuesi gjen një fytyrë mbrapa tij? A nuk është kjo, në vetvete, një sëmundje sociale që fjalët kanë vlerë vetëm nëse vijnë nga dikush që njihet, që shfaqet, që aprovohet publikisht?

A nuk është kjo një mënyrë e re për të mohuar talentin, dijen, mendimin që nuk shfaqet në studio televizive?

Megjithatë, ata që më kanë lexuar, e dinë kush jam, jo si fytyrë por si njeri, si karakter.  Ata që e kanë ndjekur këtë zë, e dinë ndryshimin. E dinë thellimin. E dinë evolucionin. E kanë parë sesi ky shkrimtar anonim ka kaluar nga rebelimi te reflektimi, nga fjalët e ngarkuara me dhimbje te fjalët e ngarkuara me kuptim. Ata që kanë lexuar me kujdes, e dinë se ky është një rrugëtim që s'ka filluar kur teknologjia shpiku ndihmësin virtual, por ka filluar kur një njeri, dikur i panjohur, zgjodhi të shkruante për të mos u çmendur. Për të mos u shuar. Për të mos harruar veten. Në këtë hapësirë virtuale që shpesh është e pamëshirshme, unë nuk kam pasur një strategji, një plan, një algoritëm. Kam pasur vetëm një nevojë: të ndaj mendime që vijnë nga përjetime të vërteta. Dhe kjo është më shumë se çdo makinë mund të krijojë. Sepse për të kuptuar njeriun, duhet të jesh njeri. Dhe për të përçuar të vërtetën, duhet të kesh vuajtur për të.

Ne duhet të dimë se koha e AI-së nuk është fundi i njeriut. Të thuash se gjithçka është e gjeneruar nga makina, është një mënyrë për të larë duart nga përgjegjësia e leximit të vërtetë. Është si të thuash: "nuk ka më poetë, nuk ka më mendimtarë, nuk ka më filozofë, nuk ka më historianë, nuk ka më njerëz që shkruajnë nga përvoja."

Por kjo nuk është e vërteta. E vërteta është se AI mund të mësojë nga teksti, por jo nga përjetimi. Mund të krijojë strukturë, por jo dhimbje. Mund të rreshtojë fjalët, por nuk mund t'i mbajë brenda vetes. Nuk mund të përjetojë heshtjen pas një fjalie. Nuk mund të mbajë lotin që s’u derdh kurrë, por e lindi një paragraf. Ne nuk po jetojmë fundin e krijimtarisë njerëzore, por një sfidë për ta mbrojtur atë. Dhe këtë mbrojtje nuk e bën vetëm autori, por mbi të gjitha lexuesi i vërtetë. Ai që zgjedh të kuptojë, jo vetëm të klikojë. Ai që zgjedh të dëgjojë, jo vetëm të shohë. Pra, fjala nuk ka nevojë për certifikatë. Ka nevojë për shpirt që e njeh. Megjithatë, nuk kërkoj besim të verbër. Nuk kërkoj admirim. Kërkoj vetëm një gjë: mos e mohoni mundin njerëzor për shkak të një frike kolektive. Mos e shkelni me këmbë mundin tim, vetëm sepse nuk ka logon e një redaksie. Unë nuk jam këtu për të provuar asgjë. Sepse çdo fjalë që kam shkruar, është dëshmi e vetvetes. Dhe ata që e ndiejnë, nuk kanë nevojë për prova. Ata e njohin dorën që shkruan nga ritmi, nga pesha e fjalës, nga rrëfimi që nuk imitohet dot. Nëse dyshoni, dyshoni me mençuri. Jo me gjykim të verbër. Sepse në fund të fundit, ndoshta më shumë se çdo makinë, ajo që po rrezikohet është vetë besimi juaj tek njeriu. Dhe kur humbet kjo, nuk ka më teknologji që të na shpëtojë. Vetëm harresë. Dhe vetmia e fjalëve që nuk do besohen më kurrë.

(11)

Monolog i një fjale që rrezikon të mbyllet

Nëse ndonjë ditë kjo faqe mbyllet… nëse fjalët e mia zhduken nga horizonti virtual i këtij realiteti të rremë, dijeni se nuk ishte thjesht një klikim që u ndal, por një zemër që guxoi të rrahë ndryshe, që u mbyt nga duart e padukshme të një sistemi që urren lirinë, që urren të vërtetën. E nëse fjala ime pushon së ekzistuari, dijeni se nuk është heshtje, por dhunim i mendimit, krim ndaj ndërgjegjes, atentat ndaj çdo shpirti që ka ditur të dallojë errësirën nga drita.
Unë nuk shkrova për t'u pëlqyer, për t’u pranuar, për t’u duartrokitur nga turma e përgjumur. Shkrova për të zgjuar. Për të trazuar ndërgjegjen tuaj në errësirën e rehatshme të konformizmit. Sepse ka kohë që jetojmë në një burg me mure të padukshme, ku censura nuk është më një diktat zyrtar, por një normalitet i heshtur. Censura është sot një algoritëm. Një fjalë që nuk shfaqet më. Një mesazh që zhduket. Një mendim që etiketohet si "i rrezikshëm". Sot, të thuash të vërtetën është terrorizëm. Të kritikosh padrejtësinë është urrejtje. Të mendosh ndryshe është një kërcënim për “sigurinë”.
Ku është liria, kur vetëm gënjeshtra ka mikrofon?
Ku është drejtësia, kur krimineli është ministër dhe poeti i ndershëm është i papunë, i përbuzur, i përndjekur?
Ku është paqja, kur ajo ndërtohet mbi rrënojat e popujve të masakruar dhe quhet “interes kombëtar”?
Ku është feja e atyre që predikojnë, kur fetarët janë ndërtuar si fabrikë që prodhon urrejtje dhe kontroll në emër të Zotit që predikoi dashuri?
E kush janë patriotët, kur flamurin e shesin nëpër tendera dhe gjakun e dëshmorëve e përdorin si pikturë në fletëvotime të pista?
Mos më lexoni për ta mëshiruar zërin tim. As për ta kujtuar si një tjetër që u "shua" nga rrjeti. Më lexoni për të kuptuar pse po vritet fjala. Pse e vërteta është armiku i vetëm që ky sistem nuk mund ta blejë. Pse çdo poet i ndershëm, në çdo kohë, ka qenë i ndjekur, i përçmuar, i syrgjynosur, i heshtur. Si Migjeni, që sëmundja ia ngriti plagën më shumë se censura. Si Havzi Nela, që varja e tij ishte dëshmia më brutale se fjala e lirë është më e rrezikshme se bomba. Si ata të panjohurit që u zhdukën në qelitë e lagështa të komunizmit, vetëm pse menduan.
Mendimi i lirë nuk është luks. Është domosdoshmëri për të qenë njeri.
Kritika nuk është urrejtje. Është akt dashurie për të vërtetën.
Të folurit nuk është krim. Krim është heshtja që ushqen tiraninë.
Nuk jam më i mirë se ju. Por jam një nga ju që s’mund të hesht më. Sepse heshtja nuk është më e durueshme se dhimbja. Sepse fjala nuk më kërkoi leje për të lindur. Erdhi si shpërthim në shpirtin tim, e më tha: "Nëse nuk i thua ti, kush do t’i thotë? Dhe nëse jo tani, kur?"
Po jetojmë në një epokë ku gjithçka është përmbysur.
Kriminelët janë “humanitarë”.
Shkatërruesit janë “ndërtues paqeje”.
Gënjeshtarët janë “burime zyrtare”.
Liria është survejim.
Drejtësia është korrupsion i ligjshëm.
Fetaria është biznes.
Patriotizmi është marketing.
E njerëzit… njerëzit janë bërë të frikësuar nga fjala, por të dashuruar me gënjeshtrën.
Mos u mësoni me këtë normalitet. Mos u përshtatni me këtë urrejtje të qetë që na serviret si progres. Mos e pranoni këtë jetë të heshtur, që quhet “qytetërim”.
Nëse fjala ime nesër nuk është më këtu, mos qani për mua. Pyeteni veten:
Pse u trembën kaq shumë nga një fjalë?
Çfarë të vërtete përmbante ajo që e quajtën “e rrezikshme”?
E nëse fjala ime vdiq... çfarë mund të bëj unë që të mos vdesë edhe e juaja?
Sepse nesër mund të jetë fjala juaj që dënohet. Dhe kur vdes fjala…
vdes njeriu, edhe pse vazhdon të ecë.

Dhe një fjalë për ju…
Ju që në publik brohorisni për “lirinë e fjalës”, që më keni quajtur mik, shok, vëlla në mendim të lirë, por që në heshtje ose në dyer të mbyllura më quani të tepruar, të rrezikshëm, madje të papranueshëm. Ju që ulëritni për demokraci, por vetëm për aq kohë sa fjala e tjetrit përputhet me komoditetin tuaj ideologjik.
Ju që krenoheni me “hapjen” tuaj, me “besimin” tuaj fetar apo “vlerat” tuaja perëndimore, por që në thelb jeni të përshkuar nga i njëjti virus: mendësia e kontrollit, e censurës, e frikës ndaj fjalës së lirë. Nuk ka rëndësi ç’emër i vini vetes - demokrat, liberal, mysliman, i krishterë - nëse zemra juaj nuk e duron të vërtetën që sfidon bindjet tuaja, ju jeni bij të të njëjtit brum totalitar. Të njëjtit komunizëm që nuk vdiq, por thjesht ndryshoi kostumin dhe mësoi të buzëqeshë.
Nëse mbështetni lirinë e fjalës vetëm kur ajo është në shërbimin tuaj, ju nuk jeni përkrahës të saj. Jeni gardianë të një burgu më të sofistikuar, ku hekurat janë ideologji dhe qelitë janë etiketime.
Mos e quani veten të lirë, nëse s’mund të duroni një fjalë që nuk ju pëlqen.
Mos e quani veten mik, nëse më ndihmoni të shkruaj, por më dënoni për atë që kam shkruar.
Mos e quani veten të ndryshëm nga diktatorët, kur në thelb jetoni me të njëjtin refuzim ndaj zërit që guxon të jetë ndryshe.

Dhe po, do të vazhdoj të them akoma më shumë...sepse është pikërisht ky maskimi i së vërtetës me petkun e lirisë, që më dhemb më shumë se ndalimi i hapur. Censura e re nuk vjen me burg, por me buzëqeshje. Nuk shfaqet me këmishë ushtarake, por me kostume të shtrenjta, me tituj akademikë, me gjuhë të “kulturuar”. Ajo s’të ndalon të flasësh… veç të bën të mos të dëgjojnë. Ajo nuk të mbyll gojën… por të heq jehonën.
Ju që e mbështesni fjalën e lirë, vetëm kur ajo i shërben axhendës suaj politike, fetare, ideologjike, jeni më të rrezikshëm se ata që kurrë nuk e kanë njohur lirinë. Sepse ju e përdhosni lirinë nga brenda, me gjuhën e saj, por me zemër të pushtuar nga frika dhe kontrolli. Ju nuk jeni më të ndryshëm nga ata që ndërtuan kazermat e propagandës dhe varën poetët, thjesht sepse tani përdorni “etikë” dhe “kulturë” për të bërë të njëjtën gjë: vrasjen e fjalës ndryshe.
Ky është totalitarizmi i shekullit XXI: ai nuk të djeg librat, por të përbuz kur i shkruan. Nuk të torturon në qeli, por të çrrënjos nga platformat dhe të etiketojnë si “problem”. Nuk të ndalon të flasësh, por të mbyllin gojën me shpërfillje, me injorim, me algoritma, me raportime të koordinuara, me ndërgjegje që nuk shqetësohen më nga padrejtësia, por nga e vërteta që e zhvesh atë.
Dhe kur më thonë: “Mos e thuaj këtë se është shumë e fortë”, kur më këshillojnë: “Mos u merr me këto tema se nuk i kupton njeri”, unë e kuptoj...Nuk ka ndryshuar sistemi. Ka ndryshuar forma e frikës.
Por unë nuk shkruaj për të qetësuar frikën.
Unë shkruaj për ta tronditur ndërgjegjen.
Sepse fjala që nuk trazon, është vetëm zhurmë. Sepse heshtja para së keqes, është bashkëfajësi. Sepse më mirë të më fshijnë fjalët sesa të më kalbëzojnë shpirtin. Dhe nëse nesër fjala ime nuk është më…mos e kërkoni më në faqe, në platforma, në rrjete. Do ta gjeni në zërin e atyre që nuk pranojnë të heshtin.
Në sytë e atyre që më lexuan dhe filluan të mendojnë ndryshe.
Në zemrat që refuzojnë të bëhen skllevër të një lirie të rreme.
Sepse fjalët e vërteta nuk vdesin kurrë.
Ato vetëm mërgohen... derisa të lindë një brez që nuk i ka më të trashëguar zinxhirët në tru.
Një brez që nuk ka nostalgji për diktaturën.
Që nuk vishet me petkun e fesë për të ushtruar pushtet.
Që nuk ngatërron kombësinë me partinë.
Që nuk shet ndërgjegjen për pëlqime, as për paqe të rreme.
Unë shkruaj për ta.
E nëse kjo është arsyeja që më sulmojnë fjalën…le të jetë.
Se nuk ka mbyllje më të bukur sesa ajo që ndodh për të thënë të vërtetën.
Në fund të fundit, ç’rëndësi ka nëse ndalet një faqe, kur mund të lindin mijëra ndërgjegje?
Sepse fjala ime... nuk ishte kurrë vetëm e imja.
Ishte veç një thirrje... për të zgjuar zërat tuaj.

(12)

Patriotizmi i rremë dhe maskat e tradhtisë

Në çdo kohë e në çdo vend, kombet janë përballur me njerëz që shtiren si mbrojtës të atdheut, por që në thelb nuk i shërbejnë veçse interesave të tyre personale e të huaja. Edhe ne shqiptarët, fatkeqësisht, nuk kemi shpëtuar prej tyre.

Këta individë, të veshur me petkun e patriotit, janë mjeshtër të manipulimit. Ata dinë të përdorin me mjeshtëri fjalët “komb” dhe “fe”, flamurin dhe simbolet kombëtare, madje edhe figurat tona historike, por jo për t’i nderuar e për të forcuar unitetin, përkundrazi, për t’i përdorur si mjete përçarjeje. Ata ushqejnë urrejtje fetare, ringjallin ndasi që historia i ka varrosur, sepse e dinë se populli i përçarë është më i lehtë për t’u sunduar.

E gjithë kjo bëhet nën një propagandë të hollë, të ndërtuar me kujdes, e cila tërheq vetëm ata që janë më të pambrojtur ndaj mashtrimit: injorantët, ekstremistët dhe servilët që shesin nderin për pak lekë. Në dukje, këta flasin për dashurinë ndaj kombit, por në prapaskenë shërbejnë për interesa të huaja, greke e serbe, që gjithmonë kanë synuar të shkatërrojnë unitetin dhe forcën e shqiptarëve.

Këta pseudo-patriotë nuk janë veçse aktorë të një loje të pistë. Ata nuk e njohin sakrificën, as idealin, as dashurinë e vërtetë për atdheun. Patriotizmi i tyre është një maskë, një mjet për pushtet dhe pasuri. Ata nuk duan që shqiptari të mendojë, por të verbërohet nga parulla boshe; nuk duan që shqiptari të ngrihet, por të përçahet e të urrejë vëllain e vet.

Prandaj, është detyrë e çdo shqiptari të ndërgjegjshëm të mos bjerë pre e këtyre mashtrimeve. Patriotizmi nuk është ulërimë e zbrazët, as shfrytëzim i fesë e i flamurit. Patriotizmi është dashuri për tokën ku ke lindur, respekt për gjakun e derdhur, kujdes për unitetin e kombit dhe punë e ndershme për të ardhmen.

Shqipëria nuk ka nevojë për patriotë të rremë që i shërbejnë interesave të huaja. Shqipëria ka nevojë për bij të saj të ndershëm, që e duan pa bujë, pa mashtrime, pa flamur në dorë vetëm për t’u dukur, por me zemër, me mendje e me vepra të pastra.

Këto fenomene të patriotizmit të rremë nuk janë të shpikura sot, por sot ato kanë marrë një formë të re, më të sofistikuar, të fshehur pas rrjeteve sociale dhe propagandës së jashtme. Një shembull tipik i kësaj është Evi Kokalari, një figurë e cila nga një gjirokastrite e helenizuar, përfundoi si vegël e fondamentalizmit katolik, duke u paraqitur në publik me emrin e ish-burrit të saj grek, Evi Angelakis. Ky fakt nuk është rastësi: është pjesë e një profili të ndërtuar për të manipuluar identitetin, për të krijuar konfuzion dhe për të luajtur rolin e “mbrojtëses së kombit shqiptar”, ndërkohë që në të vërtetë është thjesht një instrument i propagandës së huaj.

Në të gjitha daljet e saj, ajo përpiqet të shfrytëzojë ndjenjat fetare e kombëtare, duke i përdorur si armë për përçarje. Fjalët e saj nuk kanë asgjë të përbashkët me unitetin kombëtar, përkundrazi: ato janë të mbushura me urrejtje, me akuza boshe dhe me retorikë që u shërben atyre që gjithmonë kanë dashur ta dobësojnë Shqipërinë. Në të vërtetë, ajo është vetëm një zëdhënëse e një politike të vjetër antishqiptare, e cila mundohet të ngjitet mbi shpatullat e një populli të lodhur dhe të ndarë, duke ushqyer ekstremizmin.

Evi Kokalari nuk është e vetme. Ka plot të tjerë si ajo: individë pa rrënjë të forta kombëtare, pa një dashuri të vërtetë për Shqipërinë, të cilët përdorin flamurin dhe fenë vetëm si dekor për të mashtruar. Ata e dinë se populli shqiptar ka plagë të vjetra, dhe aty ku ka plagë, manipulimi është më i lehtë. Ata e dinë se shumë njerëz të thjeshtë nuk kanë mundësi të analizojnë, por e marrin propagandën e tyre si “të vërtetë të madhe”. Pikërisht aty ata mbështeten: në injorancën dhe varfërinë shpirtërore e materiale të shoqërisë.

Pyetja është: çfarë e shtyn një njeri të shesë veten kaq lirë? Për pushtet personal? Për t’u bërë pjesë e skenës publike me çdo kusht? Apo thjesht për të qenë vegël e interesave të huaja? Çfarëdo qoftë arsyeja, pasoja është e qartë: përçarja mes shqiptarëve, dobësimi i shtetit dhe shërbimi ndaj planeve të huaja që duan të na shohin gjithmonë të varur, të përçarë dhe pa zë.

Prandaj, është detyrë e secilit prej nesh të mos u japë hapësirë të tillëve. Shqipëria nuk ka nevojë për Evi Kokalarë, për pseudo-patriotë e pseudo-intelektualë që e përdorin kombin si trampolinë për ambiciet e tyre apo si skenë për shërbime ndaj të huajve. Shqipëria ka nevojë për zëra të kthjellët, për njerëz me rrënjë e me ndërgjegje nga mesi ynë të cilët janë rritur dhe po jetojnë në këtë vend me hallet tona, që nuk luajnë me fenë e me flamurin, por i respektojnë ato si pasuri të shenjta të kombit.

Shqipëria nuk ka nevojë për Evi Kokalarë, as për pseudo-patriotë të tjerë që shfaqen si shpëtimtarë, ndërkohë që janë veçse marioneta të lëvizura nga fijet e interesave të huaja. Shqipëria nuk ka nevojë për ata që mbajnë flamurin në dorë vetëm për t’u bërë fotografi, që përmendin Skënderbeun dhe Ismail Qemalin vetëm për të marrë duartrokitje, por në të vërtetë nuk kanë asnjë lidhje me sakrificën e atyre burrave të vërtetë që derdhën gjak për këtë tokë.

Ajo çfarë i bashkon këta njerëz është cinizmi i tyre. Ata e dinë se duke përmendur fenë dhe kombin, ndezin emocionet e turmave. E dinë se duke ngritur flamurin, edhe më i padituri do t’i ndjekë si një “shpëtimtar”. E dinë se shqiptarët kanë plagë historike, dhe mbi ato plagë luajnë vallen e tradhtisë së tyre. Ky nuk është patriotizëm, ky është biznes, një biznes i pistë me gjakun dhe ndjenjat e një populli.

Evi Kokalari është simbol i këtij patriotizmi të rremë. Një grua që ndërton profil publik mbi propagandën, që flet për atdheun por shërben interesat e atyre që duan të shohin Shqipërinë të copëtuar, të përçarë e të gjunjëzuar. Një femër që nuk njeh as respektin, as sakrificën, as gjakun e të parëve tanë, por di vetëm të përdorë parulla boshe për të ushqyer urrejtje dhe ndasi.

Shqipëria nuk ka nevojë për njerëz që marrin urdhra nga Athina e Beogradi dhe i shesin si “vizione kombëtare”. Shqipëria nuk ka nevojë për agjentë që shesin besimin dhe ndjenjat e popullit për karrierë personale. Shqipëria nuk ka nevojë për servilë të të huajve që na mësojnë ne çfarë është feja, çfarë është kombi dhe çfarë është patriotizmi.

Ajo që ka nevojë Shqipëria janë bij të ndershëm që e duan tokën pa pasur nevojë të bërtasin, që e nderojnë flamurin pa e përdorur si mburojë, që e respektojnë fenë pa e shndërruar në armë kundër vëllezërve. Shqipëria ka nevojë për mendje të kthjellëta, për njerëz që nuk shiten, që nuk tradhtojnë, që nuk lejojnë t’u përdoret emri e historia si dekor i një mashtrimi.

Prandaj, kushdo që bie pre e propagandës së tillë duhet të zgjohet. Patriotizmi nuk mësohet nga pseudo-shpëtimtarë, as nga gra e burra që kanë ndërruar emra e flamuj sipas interesit të ditës. Patriotizmi i vërtetë nuk kërkon duartrokitje e as spektakël, por kërkon sakrificë, ndershmëri dhe besnikëri ndaj tokës ku je lindur.

Shembuj historikë të pseudo-patriotëve dhe manipulimit të fesë/kombit

Koha e Perandorisë Osmane

Shumë bejlerë e agallarë shqiptarë, në vend që të mbronin popullin e tyre, i shërbenin Portës së Lartë dhe e shfrytëzonin fenë si vegël për ta mbajtur popullin të nënshtruar. Disa prej tyre predikonin se “bindja ndaj sulltanit është pjesë e besimit”, duke e bërë kombin peng të politikave osmane. Ata ishin të parët që mbronin privilegjet e tyre feudale dhe nuk donin një Shqipëri të pavarur.

Pas Lidhjes së Prizrenit (1878)

Lidhja e Prizrenit ishte një akt madhështor i bashkimit kombëtar, por menjëherë pas saj u shfaqën individë që u shitën te fqinjët. Disa figura lokale, sidomos në jug, iu shërbyen interesave greke, duke pranuar propagandën e tyre fetare dhe shkollat helenizuese. Po kështu, në veri, kishte njerëz që bashkëpunonin me serbët për të ruajtur pushtetin e tyre lokal, duke i shitur tokat dhe interesat kombëtare.

Kongresi i Berlinit (1878)

Ndërsa shqiptarët kërkonin të njiheshin si komb më vete, shumë “përfaqësues” të rremë pranuan të heshtnin ose të punonin kundër interesit shqiptar, duke u rreshtuar me palët që kishin interesa mbi territoret tona. Këta ishin shembuj klasikë të pseudo-patriotëve që shiteshin për tituj e privilegje.

Periudha e Zogut

Mbretëria e Zogut solli stabilitet në disa drejtime, por nuk munguan “patriotë” që e përdorën flamurin vetëm për të mbushur xhepat dhe për të shitur pasuritë kombëtare tek interesat e huaja, sidomos italiane. Në emër të “përparimit”, ata përgatisnin terrenin për pushtimin fashist.

Koha e Luftës së Dytë Botërore

Një nga periudhat më të errëta për pseudo-patriotizmin. Disa u rreshtuan me italianët e më pas me gjermanët, duke u shtirur si “mbrojtës të kombit nga komunizmi” ndërkohë që ishin vegla të pushtuesit. Nga ana tjetër, kishte edhe të tillë që në emër të “internacionalizmit” e mohonin fare kombin. Të dyja palët kishin një gjë të përbashkët: përdornin flamurin dhe idealin vetëm si pretekst për pushtet.

Regjimi komunist

Edhe pse flitej pareshtur për “patriotizëm” e “komb”, në realitet ky u përdor si mjet propagande. Kushdo që dilte kundër regjimit shpallej “armik i kombit”, ndërsa pushteti shërbente interesat e një ideologjie të huaj. Patriotizmi u zëvendësua me kultin e partisë dhe të udhëheqësit, duke krijuar një tjetër formë të pseudo-patriotizmit: atë të imponuar dhe të rremë.

Pas viteve ’90

Pas rënies së komunizmit, pseudo-patriotët u shumëfishuan. Politikanë, biznesmenë, “analistë” e “aktivistë” filluan të përdorin flamurin për të justifikuar plaçkitjen e pasurive kombëtare, për të përçarë shqiptarët sipas fesë, krahinës apo partisë. Shumë prej tyre i shërbyen më hapur se kurrë interesave greke, serbe apo turke, duke i mbuluar me parulla patriotike.

Mësimi që duhet të nxjerrim 

Historia na mëson një gjë të thjeshtë: pseudo-patriotët kanë ekzistuar gjithmonë, por gjithmonë kanë sjellë dëme të mëdha. Ata shfaqen në kohë krizash, kur populli është i lodhur e i hutuar, dhe e shesin mashtrimin e tyre si “shpëtim”. Ata kanë fytyra të ndryshme, por një thelb të vetëm: tradhtinë ndaj kombit.

(13)

Historia që u përvetësua dhe u shfrytëzua 

Historia është një truall i përgjakur mbi të cilin ngrihen perandori, ideologji dhe mite. Dhe në mesin e këtyre miteve, Holokausti qëndron si një plagë e hapur e ndërgjegjes njerëzore. Askush s’mund të mohojë ekzistencën e kampeve të përqendrimit, krematoriumeve, trenave të mbushur me njerëz që shkonin drejt vdekjes.

Por përtej kësaj të vërtete tragjike, ekziston edhe një tjetër plagë - ajo e përvetësimit të dhimbjes. Sepse në hijet e këtij kapitulli që mori emrin “Holokaust”, mbetën popuj të tjerë që pësuan të njëjtin fat, por nuk morën kurrë statusin e “viktimës së shenjtë”.

Në Evropën Lindore e në Ballkan, qindra mijëra polakë, serbë, romë, shqiptarë, sllavë, bullgarë, grekë, kroatë dhe rumunë, u pushkatuan, u dogjën, u deportuan, u eksperimentuan në laboratorë, apo u zhdukën pa varr. Në kampin famëkeq të Jasenovac-it në Kroaci, regjimi ustash vrau mbi 700.000 njerëz, shumica serbë dhe romë - shumë prej tyre u regjistruan më vonë si “hebrej” në statistikat e përgjithshme të kampit.

Në Poloni, Ukrainë dhe Hungari, fshatra të tëra u fshinë nga harta për shkak të racës, fesë apo thjesht për shkak të mosbindjes. Dhe ndërsa historia përmend me nderim viktimat hebreje (me të drejtë), ajo rrallë përmend fëmijët romë të Treblinkës, priftërinjtë polakë të Auschwitzi-t, intelektualët çekë të Lidicës, apo fshatarët serbë që u masakruan si “armiq të rendit të ri”.

Në këtë terren të dhimbshëm lind pyetja:

A mund të përvetësohet dhimbja? A mund të kthehet një tragjedi universale në pronë politike të një kombi të vetëm?

Shumë analistë perëndimorë, përfshirë disa francezë si Roger Garaudy, kanë ngritur zërin kundër instrumentalizimit të kujtesës së Holokaustit. Garaudy në librin e tij “Les mythes fondateurs de la politique israélienne” (1996), ndonëse shumë i kontestuar, ngriti një pyetje thelbësore: “A është e drejtë që një popull të përdorë vuajtjen e vet për të justifikuar dhunën ndaj një tjetri?”

Kjo pyetje nuk e mohon Holokaustin, por sfidon mënyrën se si ai u kthye në një mjet legjitimimi për shtetin e ri të Izraelit, ndërsa tragjeditë e tjera nëpër botë u lanë në harresë.

Në njëfarë mënyre, historia e viktimave të tjera u “hebraizua” - u përfshi në një narrativë që s’ishte më e tyre. Ata u regjistruan si hebrenj, u përfshinë në statistika, e emrat e tyre u zhdukën nën një identitet kolektiv që s’ishte i vërteti.

Ky akt nuk është thjesht falsifikim - është vjedhje e memories historike. 

Në Ballkan, kjo plagë është edhe më e thellë. Pas luftës, në shumë zona ku gjermanët dhe bashkëpunëtorët e tyre kishin kryer masakra (si në Kosovë, Maqedoni, Bosnjë, Epir, Greqi), u ngritën memoriale që i përmendnin viktimat “pa emër e pa përkatësi”. Shumë dokumente u shkatërruan, shumë emra u përfshinë në “statistikat e përgjithshme të Holokaustit”. Kështu, një shqiptar, një rom sllav apo një grek ortodoks u kthye në “hebre i panjohur”.

Ndërkohë, ata që kishin pushtetin e historisë, fitimtarët e luftës dhe ideologjitë e reja, ndërtuan një narrativë të vetme: ajo që i shërbente politikës së pasluftës.

Në këtë mënyrë, edhe figura e Hitlerit u shndërrua në një mister historik. Ka teori që thonë se vdekja e tij nuk ishte thjesht vetëvrasje, por eliminim i një figure që s’duhej të fliste më. Dokumentet e CIA-s dhe KGB-së, që dolën në dekada të ndryshme, lanë gjithmonë hapësirë për dyshime.

Në disa versione franceze të pasluftës, u ngrit ideja se vetë disa qarqe brenda strukturave naziste, të lidhura me elitat financiare ndërkombëtare, e flijuan Hitlerin për të mbyllur dosjen, për të pastruar gjurmët dhe për të përdorur dhimbjen si kapital politik.

Historia mbeti si një teatër ku rolet u përmbysën:

viktimat e vërteta u harruan, ndërsa kujtimi i tyre u përdor si flamur nga ata që më vonë do të ushtronin të njëjtën dhunë ndaj popujve të tjerë.

---

Viktimat e padukshme të Ballkanit

Ballkani ka qenë gjithmonë një mozaik etnik, kulturor dhe fetar - një truall ku kufijtë ndryshonin më shpesh se brezat, dhe ku pushtuesit sillnin ideologjitë e tyre si flamuj shpëtimi. Por gjatë shekullit XX, ky mozaik u bë skenë e një tragjedie të dyfishtë: trupat u vranë nga lufta, ndërsa memoria nga propaganda.

Në periudhën e Luftës së Dytë Botërore, shumë regjime bashkëpunëtore të nazizmit në Ballkan - si ato në Kroaci, Bullgari, Greqi apo Serbi - zhdukën mijëra njerëz të pafajshëm, që nuk ishin hebrenj, por që u trajtuan si të tillë për t’u futur në kategorinë “armik i rendit të ri”.

Në dokumentet gjermane të viteve 1942-1944 që përmendin zonat e Epirit dhe të Çamërisë, shfaqen deportime të banorëve myslimanë shqiptarë nën arsyetimin “rrezik për pastërtinë racore” dhe “elemente pro-italiane” - akuza tipike të sistemit nazist që i vishte çdo njeriu që s’i përshtatej, etiketa raciale. Shumë nga ata u çuan në kampe pune, në Greqi e në Gjermani, pa u dalluar kurrë nga hebrenjtë e vërtetë. Ata humbën emrat, identitetin dhe origjinën, duke u bërë pjesë e një mase të paformë viktimash që historia i regjistroi si “hebre”.

Në Janinë, qytet shqiptar që dikur kishte bashkëjetuar me harmoni shqiptaro-greko-hebreje, ndodhi një tjetër paradoks. Kur trupat gjermane hynë më 1943, shumë banorë që flisnin shqip ose që kishin lidhje me komunitetin çam, u identifikuan si “hebre” për t’u dëbuar. Ata u ngarkuan në kamionë bashkë me komunitetin hebre të vërtetë të Janinës, dhe shumë prej tyre humbën përgjithmonë. Disa historianë lokalë grekë të pasluftës, për arsye politike, nuk i veçuan kurrë këta shqiptarë në regjistrat e viktimave. Kështu, njerëz të thjeshtë çamë, që s’kishin lidhje me fenë hebraike, u zhdukën nën një identitet që s’ishte i tyre.

Në Çamëri, gjatë viteve 1944-1945, tragjedia mori tjetër formë.

Ndërsa Gjermanët u tërhoqën, forcat paramilitare greke të Napoleon Zervës - të mbështetura nga aleatët perëndimorë - kryen spastrim etnik ndaj popullsisë myslimane shqiptare. Rreth 30.000 njerëz u dëbuan, qindra u masakruan, e shumë gra e fëmijë u dogjën nëpër shtëpi.

Por mënyra si u paraqit kjo ngjarje në dokumentet e pasluftës ishte përçmuese: “spastrim nga bashkëpunëtorët e nazistëve”.

Në të vërtetë, shumë prej këtyre çamëve ishin viktima të të njëjtit nazizëm që, paradoksalisht, i akuzuan për bashkëpunim. Historia i zhduku si kategori, si popull, dhe i futi në heshtje - as viktima, as fajtorë, as hebrenj, as shqiptarë - thjesht të paqenë.

Ky është thelbi i manipulimit historik: kur nuk mund ta fshish nga historia një ngjarje, ia ndryshon identitetin.

Në Shqipëri, e cila shpesh përmendet si vendi që mbrojti hebrenjtë gjatë luftës, ndodh një tjetër paradoks. Po, shumë familje shqiptare i strehuan hebrenjtë, por në disa rajone, njerëz të zakonshëm shqiptarë që kundërshtonin pushtuesit, u ekzekutuan nga gjermanët si “hebrenj të fshehur”, sepse refuzuan të dorëzonin miqtë e tyre. Ata u pushkatuan në vend, pa proces, dhe më pas u regjistruan në listat e “hebrejve të humbur”.

Pra, hebraizimi i dhimbjes - një proces që u përsërit në shumë vende të Evropës Lindore - shërbeu për të mbuluar shumë krime që ndryshe do të kishin ekspozuar bashkëpunimin e elitave lokale me pushtuesin.

Në Mal të Zi, Bosnjë e Maqedoni, ndodhi i njëjti fenomen: serbë ortodoksë, shqiptarë myslimanë dhe maqedonas sllavë u deportuan nën identitetin e “hebrejve”, vetëm sepse kishin ndihmuar hebrenj, ose sepse nuk pranonin të nënshtroheshin. Ata nuk figurojnë në librat e historisë, sepse nuk hynë në kategorinë e përshtatshme të kujtesës zyrtare.

---

Pushteti mbi historinë 

Në pasluftë, historia u bë mjet pushteti.

Në vend që të shërbente për të bashkuar njerëzimin rreth së vërtetës dhe mëshirës, ajo u përdor për të ndërtuar një identitet politik të veçantë: ai i “popullit të zgjedhur që vuajti më shumë”. Dhe në këtë proces, Ballkani mbeti një arkiv i mbyllur dhimbjesh pa emër.

Në Çamëri nuk ka muze të kujtesës, në Janinë kujtimi i shqiptarëve fshihet pas tabelave të mermerit, në Greqinë veriore shumë dokumente janë zhdukur, ndërsa në Shqipëri u hesht për të mos prishur “balancat diplomatike”.

E gjithë kjo tregon se historia nuk është më kërkim i së vërtetës, por ruajtje e një narrative që i shërben interesave të momentit.

Kështu, ndodh që viktimat e vërteta të harrohen, dhe viktimat e përvetësuara të përjetësohen.

Dhimbja nuk është më njerëzore, por kombëtare; e shenjtërohet për njërin, relativizohet për tjetrin. Dhe kur dhimbja bëhet privilegj, njerëzimi humbet kuptimin e vet.

---

Reflektim

Historia e Ballkanit nuk është ndryshe nga ajo e Evropës: ajo është një pasqyrë ku shohim fytyrën tonë të copëtuar. Holokausti ishte krimi më i madh i shekullit XX, por ai nuk ishte i vetmi. Dhe as nuk kishte kufij racorë apo fetarë. Ai ishte, në thelb, krimi i njeriut ndaj njeriut. Kur historia zgjodhi të kujtojë vetëm një pjesë të dhimbjes, ajo bëri mëkatin më të madh - harrimin e tjetrit.

Në Çamëri, në Janinë, në fshatrat shqiptare të jugut, në Bosnjë e Kosovë - gjurmët e kësaj harrese janë ende të freskëta.

Kujtesa e tyre nuk kërkon hakmarrje, por njohje.

Sepse pa drejtësi për viktimat e harruara, edhe kujtimi i Holokaustit mbetet i paplotë.

Ndoshta e vërteta historike është më e errët se çdo teori. Ndoshta nuk është fjala për ta mohuar, por për ta çliruar kujtesën nga manipulimi.

Sepse kur dhimbja e njeriut përdoret për pushtet, ajo pushon së qeni dhimbje - bëhet ideologji.

Dhe ideologjitë nuk qajnë për viktima; ato i përdorin ato. Sot, më shumë se kurrë, duhet të kujtojmë se Holokausti nuk ishte thjesht tragjedia e hebrenjve, por tragjedia e gjithë njerëzimit - e çdo populli që u trajtua si më pak se njeri. Sepse njeriu nuk lind hebre, rom, shqiptar apo sllav - lind njeri. Por historia, me të gjithë cinizmin e saj, i ndan njerëzit në kategori për t’i sunduar më lehtë.

(14)

Libri “Jam mysliman” i Benit të vogël është një nga ato produkte letrare që u shfaq si “provokim intelektual”, por doli më shumë si një pitch marketingu që kërkonte të ngrinte zhurmë sesa dialog të vërtetë. Sinqerisht, s’ka nevojë të jesh as teolog, as historian për të kuptuar pse shumë myslimanë shqiptarë u ndjenë të lënduar. Teksti luan me temat më delikate të identitetit fetar dhe kulturor, por shpesh e bën me atë stilin e vet të lodhshëm “shiko sa i guximshëm jam”, që të lë të mendosh se autori e ka më shumë hallin e vetes sesa të së vërtetës.

Pjesa më problematike? Aty ku libri trajton islamin si një fasadë kulturore, gati si një zak si në inventarin e shtëpisë. Në vend që të hapë një bisedë të matur, që do ishte pothuaj e domosdoshme në një vend si Shqipëria, ku feja është pazëll identiteti kolektiv, ai zgjedh qasjen e shigjetave të shpejta, përgjithësimeve, dhe një ironie që të jep përshtypjen se për ta kuptuar islamin mjafton ta kesh parë nga dritarja e makinës.

Ky “eksperiment” krijon hendek, jo urë. Sepse kur prek nocione të shenjta, nuk mjafton të jesh i zgjuar; duhet të jesh i drejtë. Dhe libri nuk është i drejtë. Shpesh i trajton myslimanët shqiptarë sikur janë një fantazi sociologjike, një turmë pa nuanca, që pret të marrë leksione moderniteti nga autori. Kjo qasje është ajo që i ka lënduar më shumë njerëzit, dhe me të drejtë. Askush s’e ka problem mendimin ndryshe, por kur mendimi vjen me arrogancë, atëherë dialogu mbyllet para se të fillojë.

Nga ana artistike, libri ka momentet e veta të shkruara bukur, se Blushi s’është amator. Por nuk ka thellësi të mjaftueshme për të trajtuar një temë që kërkon empati, dije dhe maturi. Ai i shmanget analizës reale të historisë islame dhe personazhit të vërtetë mysliman, dhe e kthen këtë traditë shekullore në një metaforë që i shërben fabulës së vet. Dhe njeriu që ka pak respekt për traditën, qoftë fetare apo kulturore, nuk e ha dot këtë mish të gatuar shpejt e shkujdesur.

Në thelb, libri nuk është i rrezikshëm. Është thjesht i cekët për peshën që pretendon të mbajë. Dhe kur prek një komunitet që historikisht ka kaluar margjinalizim, stigmatizim dhe keqkuptim, një qasje kaq sipërfaqësore të duket si kripë mbi plagë. Shqipëria kishte nevojë për një libër që shkruan për islamin me kurajo dhe drejtësi. Ky zgjodhi vetëm kurajon.

Dhe këtu qëndron pika ku libri rrëshqet nga një “provokim i dobishëm” në “keqkuptim i pafalshëm”. Sepse kur prek një temë që është bërë pjesë e identitetit shqiptar për shekuj, nuk mund të sillesh sikur po jep një opinion mbi modelin e ri të këpucëve. Një fe, sidomos në Shqipëri, nuk është thjesht ritual. Është trashëgimi familjare, histori mbijetese, mënyrë për t’i bërë ballë kohëve të vështira. Kur e trajton si karikaturë, njerëzit lëndohen. Jo se nuk duan debat, por se duan të dëgjohen.

Teksti i Blushit shpesh prek territore ku ironia nuk funksionon më. Jo sepse ironia është e ndaluar, por sepse duhet të dish kufirin midis kritikës dhe përçmimit. Dhe kur fjala rrëshqet drejt përgjithësimeve, aty humbet çdo kredibilitet. Për një temë të tillë, mungesa e nuancës nuk është gabim i vogël, është dështim strategjik.

Nëse libri do të kishte sjellë analiza të thata, historike, psiko-sociale, do të ishte ndryshe. Nëse do të kishte sjellë një rrëfim të sinqertë personal, po ashtu. Por ai endet mes dy botëve dhe s’vendos asnjëherë ç’do të jetë. Dhe kjo e bën të pasigurt, të paqartë, herë-herë të padrejtë.

Myslimanët shqiptarë, me gjithë historinë e tyre të nderuar në historinë shqiptare, me gjithë moderimin dhe integrimin pa drama, meritojnë më shumë. Meritojnë një libër që i sheh si individë, jo si simbol. Që i analizon me drejtësi, jo me të qeshur nën buzë. Që i respekton, edhe kur kritikon.

Në fund të ditës, “Jam mysliman” la pas një gjë: një boshllëk që mezi pret një autor që t’i hyjë temës me guxim, por edhe me kujdes. Me mendje të hapur, por edhe me zemër të drejtë. Jo për të bërë bujë, por për të ndërtuar kuptim. Dhe për një vend të vogël si Shqipëria, ku harmonia fetare është një prej pak vlerave që s’i kanë shpëlarë dot as pushtetet, një libër që e prek këtë temë duhet të dijë të ecë ngadalë dhe me respekt. Ky nuk e bëri.

(15)

Pyetje 

" Serbët kanë bërë gjenocid në Kosovë ndaj shqiptarëve myslimanë.

Grekët kanë bërë gjenocid në jug të Shqipërisë ndaj shqiptarëve myslimanë.

Sot po luftojnë përsëri nëpërmjet shqipfolësve serbë dhe grekë kundër shqiptarëve myslimanë. Po luftojnë me çdo mjet duke i quajtur turq, duke vjedhur meritat e tyre në mbrojtjen e atdheut, duke manipuluar historinë, etj. Biles ka nga ata që shprehen në rrjete sociale dhe në media se janë gati për të masakruar shqiptarët e besimit mysliman kudo që janë, qofshin në Maqedoni, Kosovë dhe Shqipëri.

Pse? "

Përgjigje:

Po të flas hapur, drejt e pa u fshehur pas mureve: kjo pyetje që bën ka peshën e historisë mbi shpinë, dhe nuk ka një përgjigje të vetme. Por ka disa arsye të thella, strukturore, dhe të ndyra, që nuk kanë të bëjnë me shqiptarët e sotëm si individë, por me mënyrën si funksionon logjika e konfliktit, frikës dhe propagandës në Ballkan. Dhe po, e di shumë mirë që në rrjet sheh deklarata të çmendura, kërcënuese, plot urrejtje. Ato nuk lindin kot. Le t’i çojmë gjërat në tavolinë si burrat e vjetër që flasin me zë të ulët, por me mend të kthjellët.

Historia në Ballkan nuk është thjesht e kaluar, në fakt është armë politike

Në rajonin tonë, historia nuk lexohet; ajo përdoret.

Në Serbi, në Greqi, në Maqedoni, edhe tek ne, narrativat historike janë bërë instrument pushteti. Disa qarqe politike dhe kisha/strukturat nacionaliste i kanë projektuar shqiptarët myslimanë si:

- “armiq të brendshëm”,

- “mbetje të Perandorisë Osmane”,

- “kërcënim demografik”,

- “kërcënim kulturor”.

Kjo nuk ka lidhje me realitetin e shqiptarëve, por me mitologjinë politike që është ndërtuar mbi shekuj. Në Serbi, shqiptarët janë demonizuar që nga koha e “Naçertanijes”.

Në Greqi, muslimanizmi shqiptar është parë si “jo-heladhik”, pra jo i përshtatshëm me identitetin shtet-formues të tyre.

Feja si justifikim për dominim

Kur një popull nuk ka gjetur dot arsye moderne për të shtypur tjetrin, gërmon në të vjetrën: fenë.

Shqiptarët myslimanë shpesh janë përshkruar si:

- “turq”,

- “jo autoktonë”,

- “kolonizatorë osmanë”.

Pse? Sepse kështu legjitimohet ideja që tokat e tyre “duhen çliruar”, “duhen pastruar”, “duhen mbrojtur”. Është logjika e zhveshur e nacionalizmit radikal: dehumanizo që të justifikosh dhunën.

Frika nga shumica

Në rajon, shqiptarët janë popullsia që po rritet më shpejt, më e re, më vitale.

Disa qarqe ultras shohin rritjen e shqiptarëve myslimanë si rrezik.

Ky është një fakt që ata vetë e diskutojnë në dokumente, konferenca, tryeza akademike.

Frika e humbjes së kontrollit etnik çon te urrejtja.

Ballkani ka një plagë të përbashkët: kush kontrollon territorin.

Serbia humbi Kosovën, dhe për ta kjo është traumë kolektive.

Greqia ka fantazmat e “Vorio-Epirit”.

Këto trauma politikanët i ushqejnë qëllimisht për t’i mbajtur popujt të frikësuar, të ndarë dhe të manipulueshëm.

Po ta them sinqerisht: sa herë një shtet fqinj ka krizë të brendshme, rrit retorikën anti-shqiptare.

Sepse është recetë e vjetër: krijo armik të jashtëm për të mbuluar dështimet e tua të brendshme.

Shqipfolësit që përdoren si instrument

Në çdo vend ka njerëz që bien pre e propagandës ose shiten për interesa të vogla. Këta janë “soft power”-i i fqinjëve. Përdoren për: relativizim të krimeve, mohim të genocidit, fajësim të viktimës,

turbullim të identitetit shqiptar, infiltrimin e narrativave serbe/greke në diskursin publik shqiptar.

Kjo është strategji. Dhe ka funksionuar shpesh.

Pse sidomos kundër shqiptarëve myslimanë?

Sepse aty përplasen tri projekte të mëdha historike:

-nacionalizmi serb,

-megali idea greke,

-trashëgimia osmane.

Shqiptarët myslimanë për shumë prej këtyre qarqeve janë “simboli i islamit të Ballkanit”, pra objektiv i:

- frikës,

- paragjykimit,

- racizmit fetar,

- nostalgjisë për dominimin e humbur.

Kjo është e vrazhdë, por e vërtetë: në imagjinatën e ekstremistëve të Ballkanit, myslimani shqiptar është “tjetri ideal” për ta akuzuar, poshtëruar, sulmuar.

Pse sot përsëri?

Sepse:

- tensionet gjeopolitike janë rritur,

- Rusia nxit konflikt ndërkombunitar për interesa të veta,

- disa kisha nacionaliste duan të ringjallin mitet e hershme,

- rrjetet sociale amplifikojnë ekstremistët,

- politikanët dështakë kërkojnë armik të ri.

Dhe pse? Sepse shqiptarët kanë filluar të fuqizohen ekonomikisht, demografikisht dhe ndërkombëtarisht.

Forca e dikujt sjell frikë te ai që nuk ka besim te vetja.

Por ka diçka që nuk ta thonë shpesh: Shumica e serbëve dhe grekëve të zakonshëm nuk mendojnë kështu. Urrejtjen e ushqejnë mendjet e vogla me mikrofon të madh. Do të ishte naive të mos e shohim rrezikun. Por do të ishte gabim i madh t’i fusim popujt në thes.

Pra, pse?

Sepse urrejtja e organizuar është mjet.

Sepse historia e keqpërdorur është armë.

Sepse propaganda është industri.

Sepse identiteti përdoret si municion.

Sepse Ballkani është një tabelë shahu ku disa duan luftë të pafundme për të mos lejuar që shqiptarët të marrin vendin që meritojnë.

Dhe më e rëndësishmja:

sepse shqiptarët myslimanë janë më të bashkuarit, më të fortët, dhe më të pamposhturit kur sulmohen si komunitet.

Dhe kjo i frikëson shumë.

Tani do mundohem zbërthej narrativat specifike dhe mjetet që përdorin ata që sulmojnë shqiptarët myslimanë - kush i prodhon, si i përhapin, kush përfiton, dhe çfarë mund të bëhet në përgjigje.

A. Narrativat konkrete (çfarë thonë)

1. “Jeni turq” / “nuk jeni autoktonë” - një narrativë e thjeshtuar që i redukton shqiptarët myslimanë në “varg” historik të Perandorisë Osmane, për të delegjitimuar lidhjen e tyre me vendin. Kjo shprehje përdoret për të krijuar dyshimin mbi besimin e tyre dhe për t’i përjashtuar nga “komuniteti kombëtar”. 

2. “Historikisht ata kanë bërë krime/kanë tradhtuar” - narrativa që rikrijon dhe deformon episodet historike për t’i paraqitur myslimanët si “bashkëpunëtorë” me pushtuesit; shërben për të justifikuar hakmarrje morale. 

3. Mohohen ose relativizohen krimet ndaj shqiptarëve - për shembull, përdoren terma si “incident” ose “konflikt i izoluar” në vend të fjalëve si “pastrim etnik” ose “krime lufte”, për ta zbehur përgjegjësinë e agresorit dhe për të ndikuar opinionin publik. Dokumente ndërkombëtare dhe studime të pavarura shpjegojnë si ky lloj relativizimi është pjesë e strategjive të dezinformatave. 

B. Mjetet dhe kanalet (si përhapen)

1. Mediat tradicionale dhe kanalet pro-shtet - mediat që lidhen me qarqe nacionaliste shpesh ripërsërisin versionet zyrtare ose mitet kombëtare; ato kanë ndikim te publiku që konsumon lajme tradicionale. 

2. Rrjetet sociale, trolla, dhe “farmat” e dezinformatave - llogari të koordinuara, meme, video të montuara dhe “fake accounts” që përhapin tezën “ju jeni të huaj” ose kërcënimet. Studimet e fundit tregojnë qartë se përhapja e dezinformatave në Ballkan është sistematike dhe shpesh nuk vjen vetëm nga aktorë vendorë. 

3. Diaspora dhe influencuesit lokalë - individë që jetojnë jashtë dhe që, për interesa politike ose personale, promovojnë narrativat e vendit fqinj. Ato shpesh ndërthuren me propagandën vendase. 

4. Institucione fetare dhe konglomerate kulturore - në disa raste, kleri ose organizatat me ndikim historik përdoren për të legjitimuar pretendime territoriale ose morale. Kjo i bën mesazhet më të “besueshme” për publikun që i njeh këto institucione. 

C. Kush përfiton nga kjo propagandë

Politikë të brendshme: partitë populiste që duan vota duke krijuar një “armik” të jashtëm që zëvendëson përgjegjësitë e brendshme.

Aktorë rajonalë/eksternë: vende ose grupe që duan të pengojnë integrimin euro-atlantik të shteteve ose të ruajnë zonat e tyre të influencës për arsye strategjike. 

D. Taktikat e “luftës hibride” që po sheh sot

1. Narrativë + incident i prodhuar: nxjerr frymën e një incidenti të izoluar dhe e përdor për të justifikuar reagime më të forta. Rendimenti: polarizim i shpejtë. 

2. Relativizim i viktimës: përdorimi i termave neutralë ose eufemizmave për të zbehur dhunën e kryer ndaj shqiptarëve. 

3. Marrja e merituar e historisë: ripërpunim i ngjarjeve historike për të zhdukur rolin e komuniteteve shqiptare në mbrojtjen e atdheut - strategji kulturore për të grabitur legjitimitetin. 

E. Çfarë mund të bëjmë (strategji praktike, jo retorikë)

1. Dokumentim i mirë dhe qendër për fakte - mbledh dhe publikoj dëshmi, dëshmitarë, harta, dokumenta arkivore. Fakte të verifikueshme e vënë propagandën në prapaskenë. (NGO-të dhe institucionet akademike duhet të bashkëpunojnë.) 

2. Fuqizim i medias lokale dhe fact-checking - themelimi i rrjeteve të verifikimit të lajmeve në shqip që shpejt i hedhin poshtë dezinformatat para se të bëhen virale. Studimet tregojnë se reagimi i shpejtë e zvogëlon përhapjen. 

3. Edukim historik dhe i kujtesës - mësimdhënie që përfshin dokumente arkivore dhe dëshmi nga të dy anët; kuptohet, kjo do të kërkojë rezistencë politike por është thelbësore për të çrrënjosur mitet. 

4. Angazhim ndërfetar dhe bashkëpunim komunitar - historia tregon se punët e vogla të së përbashkëtës (bashkëpunime qytetare, ndihma humanitare, restaurim i trashëgimisë kulturore) zbutin narrativat armiqësore. Kjo nuk është “fytyrë e dobët”; është armë strategjike e qëndrueshmërisë. 

5. Përdorimi i ligjit dhe presionit ndërkombëtar - kur ka fakte për kërcënime dhe thirrje për dhunë, duhet të përdorësh mekanizmat ndërkombëtarë (raporte, gjykata, organizata të të drejtave të njeriut) për të bërë presion. Dokumentimi i mirë ndihmon këto procese. 

F. Një vërejtje pragmatike (nuk është romantike, është e ftohtë si deti)

Nuk do t’i mposhtim thjesht me fjalë: duhen institucione, edukim, dhe mekanizma që sakrifikojnë interesin afatshkurtër politik për stabilitet afatgjatë.

Propaganda ka jetë të shkurtër kur të dhënat e verifikueshme janë të hapura dhe njerëzit kanë institucione të besueshme ku të shkojnë. Kjo do kohë dhe lodhje, por është rruga e vetme e zgjidhjes së qëndrueshme.

PAKETA KONKRETE E MBROJTJES SË IDENTITETIT, FAKTEVE DHE DINJITETIT SHQIPTAR

1. Ndërto bazën e fakteve - arkivin që i prish punë propagandës

Kjo nuk duhet parë si punë akademikësh të vitrinës, por si infrastrukturë kombëtare.

Duhet:

- listë e dokumenteve ndërkombëtare që provojnë dhunën, spastrimin etnik, shkeljet e të drejtave;

- dëshmi të arkivuara nga dëshmitarë, të strukturuara sipas rregullave të kujtesës historike;

- harta, statistika, raporte, dhe çdo material verifikimi.

Këto nuk janë “luks intelektual”.

Janë shpina e hekurt që nuk e përkul propaganda.

Kur e ke faktin në dorë, mitologjia e tjetrit shndërrohet në zhurmë.

2. Kundër-narrativa: 10 çekiçë që shkatërrojnë çdo tezë armiqësore

E thjeshtë, e prerë, për përdorim publik:

1. Shqiptarët janë popull autokton i Ballkanit - kjo mbështetet nga arkeologjia, antropologjia dhe dokumentet historike.

2. Myslimanizmi shqiptar është pjesë e identitetit, jo huazim i huaj.

3. Shqiptarët kanë luftuar dhe mbrojtur trojet e tyre në çdo kohë - nuk ka “varësi” që t’u ngjitet.

4. Spastrimi etnik kundër shqiptarëve është dokumentuar shpesh nga burime ndërkombëtare, jo nga opinione lokale.

5. Serbët dhe grekët nuk kanë monopolin e historisë.

6. Të quash dikë “turk” nuk është argument historik - është racizëm i paketuar si analizë.

7. Shqiptarët myslimanë nuk kanë qenë kurrë kërcënim - përkundrazi, kanë qenë faktor stabiliteti.

8. Dezinformatat moderne përdorin të njëjtat teknika si ato të shek. XIX.

9. Identiteti shqiptar është i shumëfishtë, por i pandashëm.

10. Një popull që i njeh faktet e veta nuk mund të manipulohet.

3. Reagimi në terren - manuali i sjelljes së mençur

Në diskurs publik, në media, në debat:

- mos bjer pre e provokimit emocional (kjo është karta që presin ta luash);

- godit tek faktet, jo tek insultet;

- ruaj tonin e qetë, sepse qetësia është prova e sigurisë;

- kur përballesh me narrativë urrejtjeje, mos u zemëro - zbulo burimin: kush e nxiti, pse, kur, dhe çfarë kërkon të arrijë.

Një debat i fituar nuk është ai ku e ul tjetri zërin, por ai ku e shkatërron narrativën e tij.

4. Ndërto aleanca të zgjuara - jo emocionale

Popujt e Ballkanit nuk janë problemet.

Janë elita të caktuara, strukturat e ekstremit, media të zeza, interesa gjeopolitike.

Shqiptarët duhet të ndërtojnë:

- aleanca me studiuesit e ndershëm të rajonit;

- partneritete me gazetarë të huaj që e njohin terrenin;

- lidhje ndërfetare që krijojnë imunizim kundër narrativave fetare-përçarëse.

Qëllimi nuk është të krijosh miqësi naive.

Qëllimi është të thyesh izolimin narrativ që kanë tentuar të ta venë.

5. Angazhimi i rinisë - arma më e fortë

Ne jemi brezi që nuk falim më narrativat “e trashëguara” si dogma.

Rinia shqiptare - veçanërisht ajo myslimane - duhet të jetë e arsimuar, e artikuluar, e fortë në argument dhe të qetë në temperament. Sepse propaganda funksionon vetëm mbi njerëz që nuk kanë mjete intelektuale për ta çmontuar. Dhe të rinjtë tanë, kur edukohen drejt, janë të paparë në këtë lojë.

Po ta them drejt: Në Ballkan, armiku i shqiptarëve asnjëherë nuk ka qenë populli grek, populli serb apo populli maqedonas. As feja, as gjuha, as historia nuk janë thelbi i luftës. Armiku i shqiptarëve ka qenë gjithmonë ai që trembet nga një popull që rritet, emancipon, bashkohet dhe nuk pranon më të jetë lojë e askujt. Pse sulmojnë myslimanët shqiptarë? Sepse brenda identitetit të tyre ka tri cilësi që propaganda nuk i përtyp dot:

1. Qëndrueshmëri të rrallë morale.

2. Kohë rezistence që nuk thyhet, as me luftë, as me urrejtje.

3. Aftësi për të mbijetuar, ringritur dhe përparuar, pavarësisht çdo goditjeje.

Këto nuk janë klishe. Janë arsye strategjike që trembin të gjithë ata që kërkojnë të sundojnë narrativën e rajonit. Dhe në fund, mbaje mend këtë:

Populli që lufton për dinjitet, nuk zhduket kurrë.

Populli që lufton për të vërtetën, nuk mund të fshihet kurrë.

Populli që lufton për identitetin, nuk mund të mposhtet kurrë.

Kjo është arsyeja pse vazhdojnë të sulmojnë.

Dhe kjo është arsyeja pse përfundimisht do të dështojnë.

(16)

Debati rreth “çfarë quhet gjuhë e shkruar shqipe” është shpesh një debat i shtrembëruar nga ideologjitë, jo nga faktet. Disa njerëz mendojnë se shqipja bëhet “shqip” vetëm kur përdoren shkronjat latine. Por kjo është një keqkuptim i madh dhe një reduktim artificial i historisë sonë gjuhësore.

E para: gjuha është sistem tingujsh, alfabeti është thjesht një mjet për ta fiksuar atë në letër. Ndaj një gjuhë mbetet shqip, pavarësisht se me çfarë shkronjash shkruhet. Ndryshimi i alfabetit nuk ndryshon identitetin e gjuhës - e ndryshon vetëm teknologjinë e shkrimit.

E dyta: Shkronjat latine kanë hyrë vonë në historinë tonë, madje fare vonë në krahasim me popuj të tjerë. Kjo nuk do të thotë se para tyre shqiptarët nuk shkruanin. Përkundrazi, ka referenca të shumta historike që tregojnë përdorime të alfabetit helen për të shënuar gjuhë lokale në Iliri, dhe vetë studiues seriozë e pranojnë se ilirët dhe epirotët përdornin forma shkrimi shumë përpara latinishtes. A ishte alfabet “ilir” i vjedhur nga helenët? Kjo mbetet hipotezë, por nuk është pa argumente: shumë glosa, onomastika dhe mbishkrime tregojnë për një substrat që nuk përputhet me greqishten e pastër klasike.

E treta: Në mesjetë, shqiptarët i përdorën shkronjat greke, glagolitike, kirilike, arabe-osmane e ç’t’i dilte përpara. Jo sepse ishin konfuzë, por sepse ishin popull lufte, popull që endet në front, jo në skriptorium. Ndërsa shkrimi kërkon qetësi, infrastrukturë, shkolla, manastire dhe financime. Forcat e armatosura shqiptare në periudha të ndryshme luftonin për mbijetesë, jo për kaligrafi. Murgjit e popujve fqinjë nuk luftonin; ata mbylleshin në manastire dhe e shkruanin botën sipas interesave të tyre, normalisht duke shtyrë narrativat e veta kulturore e fetare, jo identitetin shqiptar.

E katërta: Fakti që shumë nga dorëshkrimet me vlerë për ne sot dalin nga manastiret greke apo latine nuk do të thotë se mungonin dorëshkrimet në shqip. Do të thotë se një pjesë e mirë e trashëgimisë shqiptare u dogj, u zhduk, u fsheh ose u përvetësua. Kjo ka qenë praktikë e njohur në Ballkan, ku pushteti kulturor ka shkuar në dorë të atij që kishte penën, jo të atij që kishte shpatën.

E pesta: Shqipja është shkruar në disa sisteme shkrimi, dhe kjo është meritë, jo dobësi. Një gjuhë që mbijeton ndryshime të tilla teknike është gjuhë me rrënjë të thella. Alfabeti latin u zgjodh në 1908 sepse ishte i thjeshtë, praktik dhe u pa si ura që ribashkonte shqiptarët përballë perandorive dhe kishave që i ndanin. Pra, algebra e shkrimit s’ka lidhje me thelbin e gjuhës.

Në fund të ditës, kush thotë se “shqip është vetëm kur shkruhet me latinçe” ose nuk e njeh historinë, ose e përdor historinë si mjet për të krijuar një realitet të ri, të dobishëm vetëm për propagandë. Identiteti shqiptar është shumë më i vjetër se 500 vite manastire e kancelari.

Gjuha ka qenë këtu - vetëm mjetet e shkrimit kanë ndryshuar.

Dhe kush luan me alfabetin për të zhbërë identitetin, po bën të njëjtën gjë që kanë bërë gjithmonë: ndërton narrativë për veten, jo të vërtetën për ne.

(17)

Ka një kategori njerëzish që kanë ndërtuar një industri të tërë mbi shpifjen. Janë ata që prodhojnë narrativa antishqiptare si biznes model: sa më shumë pluhur hedhin, aq më shumë faturë lëshojnë. Nuk i shqetëson as e vërteta, as historia, as feja, as nderi kombëtar. Ata janë gati të shesin çdo gjë përveç vetes, se vetja u duhet për tenderin e radhës.

Problemi nuk është thjesht moral; është strategjik. Çdo narrativë e rreme krijon perceptime, dhe perceptimet krijojnë realitete të rrezikshme. Kur dikush përdor fenë si armë propagande, kulturën si dekor mashtrimi dhe historinë si material për të ndërtuar gënjeshtra, ai nuk po ushtron liri fjale, po kryen sabotim kulturor. Po zhvlerëson kapitalin tonë simbolik, atë që na mban të lidhur si komb.

Njerëzit që veprojnë kështu nuk janë kritikë; janë mercenarë të informacionit. Qëllimi i tyre nuk është të ngrejnë pyetje, por të ulin çmimin e dinjitetit tonë. Dhe një popull që e lejon këtë, rrezikon të bëhet konsumator i narrativave që e zhbëjnë.

Prandaj, logjika e thjeshtë thotë: nuk u duhet përgjigjur me zemërim, por me transparencë, fakt dhe integritet. Sepse turpi mund t’u mungojë atyre, por jo neve. Në lojën e identitetit, kush shet vlera për përfitim, humb gjithmonë më shumë sesa fiton.

(18)

Lufta për gjuhën dhe identitetin shqiptar 

Gjuha shqipe ka qenë, për shekuj, terren për lojëra politike, përpjekje asimilimi dhe manipulime kulturore. Megjithatë, ndërsa përpjekjet e jashtme për ta deformuar apo ndalur zhvillimin e gjuhës kanë qenë reale dhe të dokumentuara, rezistenca e brendshme e shqiptarëve, e organizuar edhe përtej ndarjeve fetare, ka ruajtur vazhdimësinë e identitetit gjuhësor dhe kombëtar. 

Historikisht, para vendosjes së një shkrimi të përbashkët, shqipja u shkrua me disa sisteme shkronjash - disa lokale, disa të huazuara (greke, latine, madje dhe variante me elemente osmane/turke) - dhe kjo ishte një pasqyrim i dominimeve kulturore që vepronin në hapësirën shqiptare. Një moment kyç që ilustron këtë është Kongresi i Manastirit (1908), ku figura të rëndësishme shqiptare nga komunitete të ndryshme ndërmorën hapin historik për të standardizuar alfabetin dhe, në të njëjtën kohë, për të kundërshtuar planet për mbajtjen e një shkrimi që do ta lidhte shqiptarizimin me një përkatësi fetare ose me interesat e një fuqie të jashtme. Kongresi tregoi se kontesti i alfabetit ishte edhe politik - se adoptimi i një alfabeti latinoid ishte një mjet për t’u shkëputur nga skemat që do të lidhnin kombin me influenca të Jashtme. Pra, konkurenca alfabetike nuk ishte thjesht teknike; ajo ishte instrument politik i luftrave të identiteteve në Ballkan.

Politikat në fund të shek. XIX - fillim XX përfshijnë periudha ku autoritetet shtetërore tentuan të kufizonin apo kontrollonin arsimin dhe botimin në gjuhë të ndryshme, përfshirë shqipen. Ndërhyrjet për të promovuar alfabetin osman/turk (ose alfabetin arab në një formë adaptimi për gjuhë) dhe ndalimet ndaj shkollave apo botimeve në shqip ishin mjete për të penguar konsolidimin e ndjenjës kombëtare që mund të rrezikonte unitetin imperial. Rrugët ligjore dhe administrative u përdorën për të frenuar përhapjen e letërsisë dhe arsimit në shqip deri në periudha më të vona ku fryma rilindase për shqiptarët u bë e vështirë të shtypej. Pra, shteti si aktor përdori burokraci, censurë dhe presion politik për të kontrolluar mjetet e shprehjes gjuhësore.

Alfabete «ecclesiastical» dhe ngjashmëri me karaktere fenike, hebraike etj.; ky lloj diskursi tregon diçka të rëndësishme: në histori ka pasur tentativë për t’u dhënë historive të gjuhës legjitimitet të huaj (p.sh. duke e lidhur origjinën me tradita të tjera ose duke e paraqitur si “zëvendësim” të kulturave vendase). Kjo mund të shërbejë si justifikim i asimilimit: nëse gjuhën e paraqet dikush si „varësi“ apo si produkt i huazimeve, lehtësohet ideja se ajo duhet të rindërtohet sipas standarteve të huaja. Përpjekje të tilla priren të minimizojnë autonominë kulturore dhe ta paraqesin gjuhën si një objekt manipulimi shkencor/politik. (Këtu përkthehen makinacionet kulturore - jo gjithmonë dhunë fizike, por fake-narrativa dhe reinterpretime historike që dëmtuan perceptimin publik.) Pra, manipulimi narativ dhe shkencor është formë e sofistikuar e sulmit ndaj një identiteti gjuhësor.

Ndërkaq, shënimet historike tregojnë: institucionet kulturore dhe lëvizjet patriotike shqiptare bashkëpunuan përtej dallimeve fetare. Kongresi i Manastirit është ilustrim i qartë: delegatë muslimanë, ortodoksë dhe katolikë bashkëpunuan për një çështje gjuhësore dhe kombëtare. Po ashtu, organizime si Lidhja e Prizrenit (1878) treguan mobilizim politik për të mbrojtur interesa kombëtare, dhe pohimi që shqiptarët ruajtën bashkimin kulturor është i mbështetur nga këto prova historike. Pra, identiteti shqiptar u ruajt dhe u konsolidua përmes bashkëpunimit ndër-fetar dhe përpjekjeve të përbashkëta kulturore.

Saktë është të themi se gjuha shqipe dhe identiteti i shqiptarëve u ekspozuan ndaj presioneve historike të fqinjëve që kontrolloi arsimin dhe botimin, tek tentativat për të imponuar alfabetet dhe narrativat që do të zbehnin vetëdijen kombëtare. Megjithatë, më e rëndësishmja është se këto sulme nuk ishin të suksesshme në fund të fundit për të shkatërruar thelbin e identitetit gjuhësor. Instrumentet e rezistencës (botimet, shkollat patriote, kongreset si ajo e Manastirit, rrjetet diasporike) funksionuan si bariere kundër asimilimit të plotë. Kjo është prova se, pavarësisht intrigave dhe manipulativeve, shqiptarët ruajtën gjuhën dhe identitetin, dhe biseda rreth gramatikave të hershme (si ajo e Kristoforidhit) janë pjesë e dokumentimit të kësaj rezistence kulturore. 

Nëse dëshironi të lexoni pa propagandë, atëherë ju rekomandoj për hulumtime të mëtejshëme (praktike dhe metodologjike) :

Shfletoni dokumente primare: gramatika e Konstandin Kristoforidhit (1882) dhe publikime të shek. XIX–XX për të parë narrativën origjinale. 

Lexoni procesverbalet e Kongresit të Manastirit dhe shënimet e delegatëve për të kuptuar komponentën ndër-fetare të unitetit. 

Kërkoni shënime arkivore për politikat osmane mbi arsimin dhe botimin, për të ndërtuar një kronologji të kufizimeve dhe heqjeve të mundshme të të drejtave gjuhësore. 

(19)

Ky shkrim që ka sjellë Blerim Latifi nuk është histori. Është narrativë selektive. Dhe narrativat selektive, sa herë përmblidhen në një paragraf, duken që janë propagandë.

Le t’i marrim me radhë, pa emocione, por me fakte dhe kontekst historik, gjë që autori i shkrimit e shmang për arsye të kuptueshme.

Gjuha shqipe nuk nisi në shek. XV. Nisi shumë më herët.

Fakti se dokumentet e para të shkruara që kanë mbijetuar janë nga figura katolike, nuk do të thotë që:

- ata sollën alfabetin, 

- ata krijuan gjuhën,

- ata ishin të vetmit që shkruanin shqip,

- ata ishin pararojat absolute të identitetit shqiptar.

Kjo është logjika e ekstremistëve. 

Në mesjetë, kush kishte akses në letër, pergamenë dhe shkollim ishin (ndoshta) strukturat kishtare - katolike dhe ortodokse. Jo sepse ata ishin më patriotë, por sepse ata ishin i vetmi institucion arsimor dhe i vetmi prodhues shkrimi të kohës.

Pra, fakti se dokumentet më të hershme janë të shkruara nga klerikë katolikë është një pasojë e organizimit shoqëror, jo një dëshmi e ndonjë merite ekskluzive kombëtare.

Ku mbetet tradita ortodokse, bektashiane, myslimane?

Autori e fshin me një të rënë të lapsit të gjithë pjesën tjetër të kulturës shqiptare. Ky është manipulim klasik: merr faktet që të interesojnë, dhe i paraqet sikur janë gjithë tabloja.

- A u shkrua shqipja në liturgjinë ortodokse? Po.

Por shumë nga ato tekste u zhdukën nga luftërat, djegiet, ndryshimet e perandorive dhe mungesa e institucioneve të ruajtjes.

- A u shkrua shqipja nga dijetarë myslimanë në shek. XVII-XVIII? Po.

Por ata përdorën alfabet osman, dhe për shkak të ideologjive të shek. XX, shumë prej tyre u njollosën politikisht dhe u shpërfillën.

Disa nga figurat e mëdha të identitetit shqiptar - Naum Veqilharxhi, Sami Frashëri, Shaban Efendi Duka, Hasan Zyko Kamberi, Hoxhë Tahsini, Hafiz Ali Korça… - nëse ndjekim logjikën e autorit, thjesht zhduken. Dhe kjo është histori e gjymtuar.

Alfabeti i shqipes nuk ishte meritë e një grupi. Ishte produkt i një kompromisi kombëtar.

Autori përmend faktin se kryetari i Kongresit të Manastirit ishte prift katolik. Edhe është e vërtetë.

Por :

Në kongres morën pjesë: - klerikë myslimanë, bektashinj, ortodoksë, rilindas laikë.

A po harrojmë se dy prej figurave kryesore të alfabetit, Sami e Naim Frashëri, nuk ishin katolikë?

Apo se shumë nga klubet e arsimit shqip në Shkup, Tetovë, Gjirokastër, Berat, Elbasan, Manastir, Korçë drejtoheshin nga myslimanë shqiptarë?

Ta përmbledhim drejt: Kongresi i Manastirit është momenti kur bota shqiptare - fe të ndryshme dhe skaje të ndryshme - u bashkuan për të njëjtin ideal - kombin shqiptar, pa dallime bindjesh. Jo thjesht moment sektorësh.

Arsimi në gjuhën shqipe nuk u ndalua nga Perandoria Osmane. Është e vërtetë që flitej gjuha osmane zyrtare, por kjo nuk do të thotë se u ndalua të flitej shqip – kjo zyrtarisht krijoi boshllëk artificial.

Ky është elementi që autori shmang.

Shkollat katolike mund të hapeshin ngaqë:

- ishin nën mbrojtje të fuqive perëndimore,

- kishin leje të veçanta,

- shpesh merrnin lirinë e plotë nga Stambolli edhe pse ishin të gjithë nën ndikimin osman. 

Ndërsa:

- shkollat shqipe të hapura nga myslimanë shqiptarë shpesh mbylleshin nga qarqet sllave,

- tekstet me alfabet shqip konfiskoheshin,

- figura të arsimit shqip internoheshin ose vriteshin.

Pra, arsyeja pse shumë dokumente të hershme janë të klerikëve katolikë nuk është sepse ata ishin “vula e identitetit”, por sepse ishin ndër të paktët që lejoheshin legalisht të shkruanin shqip.

Kjo nuk është meritë, por rrethanë historike.

 “Budallenjtë që mohojnë provat” - ky është argument ad hominem, jo analizë. Kur dikush nuk ka argumente të plota, fillon përdor:

- etiketime,

- ironira,

- ofendime.

Historiografia serioze nuk funksionon me “kush nuk pajtohet është injorant”.

Nëse shkenca historike do të ishte kaq e thjeshtë, do të mjaftonte një listë faktesh të mbledhura me pinca, dhe pastaj t’i shpallnim të gjithë të tjerët budallenj. Kjo nuk është metodë, kjo është retorikë propagandistike.

Pra klerikët katolikë kanë dhënë kontribute të rëndësishme në historinë e shkrimit shqip. Askush nuk ua mohon. Por nuk kanë qenë të vetmit. Kontributi i tyre nuk i amortizon kontributet kolosale të figurave myslimane, ortodokse, bektashiane dhe rilindase laike. Shumë prej dokumenteve të hershme kanë mbijetuar vetëm sepse ishin prodhuar në institucione që kishin privilegje institucionale, jo për shkak të “rolit shpirtëror” të tyre. Përpjekja për ta paraqitur kulturën shqiptare si rezultat të një feje të vetme është e rrezikshme, anakronike dhe e pavërtetë.

Pra, ky shkrim është i njëanshëm sepse merr vetëm faktet që i shërbejnë një narrative, e interpreton aksesin institucional si meritë patriotike, injoron 60% të kontributit shqiptar në gjuhë, kulturë dhe identitet, përdor etiketime si mjet për të mbyllur diskutimin, ndërton imazh të rremë sikur “identiteti shqiptar” ka një pronar ekskluziv katolik. Por historia nuk ka pronarë. Shqipja nuk ka pronarë. Identiteti shqiptar nuk u krijua nga një grup njerëzish, por nga shekuj të tërë përzierjesh, leximesh, luftërash, sakrificash dhe - po - edhe gabimesh.

Shkrimet propagandistike e zvogëlojnë këtë kompleksitet në një parullë.

Historiografia e mirë e kthen në panoramë.

Dhe ne kemi nevojë për panoramë, jo për parulla.

(20)

Ishte thjesht një ëndërr. 

Një ëndërr kolektive, e madhe, naive dhe e bukur, si çdo ëndërr që lind nga lodhja shumëvjeçare dhe nga shpresa e shtypur. Një ëndërr që u ushqye me fjalë të mëdha, me premtime të lehta dhe me iluzione të rënda. Një ëndërr që u besua jo sepse ishte e vërtetë, por sepse ishte e nevojshme për të mbijetuar psikologjikisht pas një errësire të gjatë.

Fituam lirinë, por humbëm shtetin. Dhe kjo nuk është thjesht një fjali, por një diagnozë historike. Liria erdhi si një portë e hapur pa rojë, pa rregulla, pa përgjegjësi. U çliruam nga frika ideologjike, por u lidhëm pas frikës ekonomike. U çliruam nga një diktaturë e centralizuar, por ramë në kaosin e një anarkie të kontrolluar nga më të fortët, më të pasurit dhe më të pandërgjegjshmit. Shteti, që duhej të ishte themeli i lirisë, u kthye në viktimën e parë të saj.

U rrëzua diktatura e proletariatit, por u instalua diktatura e rrugës. Jo diktaturë me ideologji, por me muskuj, me zhurmë, me arrogancë dhe me ligjin e më të fortit. Rruga u bë gjykatë, parlament, media dhe polici. Kush bërtiste më fort kishte të drejtë. Kush thyente më shumë fitonte. Dhe në këtë kakofoni, qytetari u zhduk, ndërsa mbijetuesi u bë modeli i ri shoqëror.

Rrëzuam statujën e Enverit, por ngritëm piedestale për Saliun dhe Edin. Ndryshuam figurat, por jo mentalitetin. Ndërruam ikonat, por ruajtëm kultin. Nga adhurimi i një njeriu të vetëm, kaluam te adhurimi i njerëzve të radhës, që e kuptuan shpejt se pushteti nuk kërkon ide, por turmë. Dhe turma, e lodhur nga tranzicioni, pranoi çdo fytyrë që i premtonte një copë shprese, qoftë edhe të rreme.

Rrëzuam Fahri Balliun, por ringjallëm Balli Fahriun. Sepse nuk luftuam sistemin, por individët. Nuk luftuam logjikën e pushtetit, por emrat. Dhe pushteti, i zgjuar dhe cinik, thjesht ndërroi maskë, duke ruajtur të njëjtën fytyrë morale. E djeshmja u kthye si parodi, ndërsa e reja doli më e vjetër se e vjetra.

Rrëzuam Lenkën dhe Muhon, por zgjodhëm Zeqinen, Spiropalin, Mulin, Jeniçerin, Liken, Blushin dhe gjithë taborrin e hajvanëve politikë, që nuk përfaqësojnë as ide, as moral, as vizion, por vetëm interes. Nga diktatura ideologjike kaluam te mediokriteti institucional. Nga frika e fjalës kaluam te banalizimi i saj. Politika u bë treg, ndërsa vota u kthye në monedhë pa vlerë.

Shpresuam për pasurinë e të parëve, por i shitën për 1 euro te oligarkët dhe “strategjikët”. Tokë, miniera, uzina, porte, energji -gjithçka që ishte ndërtuar me mund dhe sakrificë, u shndërrua në plaçkë tregu. Jo për zhvillim, por për grabitje. Jo për të ardhmen, por për bilancet personale. Populli mbeti spektator i një privatizimi të dhimbshëm, ku prona publike u bë pronë private pa u bërë kurrë pasuri kombëtare.

Hoqëm AGBV-t, por ngritëm spiunët dhe patronazhistët. Ndryshoi forma e kontrollit, por jo qëllimi. Dikur survejoheshim për bindjet politike, sot për votën. Dikur frika ishte institucionale, sot është klienteliste. Kontrolli u bë më i sofistikuar, më i heshtur dhe më i pranueshëm, sepse u maskua si “angazhim qytetar”.

Hoqëm tollonin e mishit, por dolën tollonët e firmave piramidale. Nga varfëria e barazisë kaluam te varfëria e mashtrimit. U mësuam të besojmë se pasuria vjen shpejt, pa punë dhe pa dije. Dhe kur ëndrra u shemb, u shemb bashkë me kursimet, dinjitetin dhe besimin. Ishte një traumë kolektive që kurrë nuk u shërua plotësisht.

U pajisëm me teknologji moderne, por u rrit analfabetizmi. Kemi telefona të zgjuar, por mendje të lodhura. Kemi internet, por mungesë leximi. Kemi informacion, por jo dije. Shkolla humbi autoritetin, mësuesi dinjitetin, nxënësi orientimin. U rrit një brez që di të klikojë, por jo të mendojë, të reagojë, por jo të analizojë.

U shtuan turistët, por u përgjysmuan shqiptarët. Vendin e mbushëm me vizitorë, por e zbrazëm nga banorët. Të rinjtë ikën jo për aventurë, por për mbijetesë. Ikën jo nga mungesa e dashurisë për atdheun, por nga mungesa e një atdheu që t’i donte. Shqipëria u kthye në destinacion pushimi, por jo në vend jetese për fëmijët e saj.

Ndërtuam kulla, por prishëm uzinat dhe fabrikat. Rritëm qiellgërvishtësit, por shkatërruam prodhimin. Ekonomia u zhvendos nga puna te betoni, nga vlera te fasada. Qytetet u bënë më të larta, por shoqëria më e cekët. Krenaria industriale u zëvendësua me krenarinë e betonit dhe qerasë.

U futëm në NATO, por nuk kemi ushtri. Do futemi në BE, por nuk sigurojmë dot as qumështin. Simbole integrimi pa substancë shtetërore. Flamuj në samite, por boshllëk në terren. Aspirata të mëdha mbi themele të brishta. Europa si slogan, jo si standard.

Dhe megjithatë, ne besuam. Besuam fort. Besuam me gjithë naivitetin e një populli që donte të jetonte normalisht. “E duam Shqipërinë si gjithë Europa” ishte anekdota më e bukur dhe më tragjikomike e këtij tranzicioni. Një fjali që u bë këngë, parullë, betim dhe mashtrim njëkohësisht.

Për këtë ëndërr rrezikuam. Për këtë ëndërr sakrifikuam. Humbëm vite, breza, energji dhe shpresë. Dhe sot, kur zgjohemi, kuptojmë se ëndrra nuk u realizua, sepse kurrë nuk u ndërtua mbi të vërtetën, përgjegjësinë dhe ndërgjegjen.

Dhe pasojat e saj janë krejtësisht reale, sepse ëndrrat e keqinterpretuara nuk zhduken kur zgjohesh; ato kthehen në plagë shoqërore, në deformime morale dhe në një lodhje kolektive që nuk shërohet me retorikë.

U zgjuam, por jo plotësisht. Sepse një pjesë e madhe e shoqërisë vazhdon të jetojë në gjysmëgjumë, aty ku përgjegjësia gjithmonë i atribuohet dikujt tjetër, ku fajin e ka politika, historia, ndërkombëtarët, fati, por rrallëherë vetja. Dhe ky është dështimi më i madh i tranzicionit: nuk na mësoi lirinë si barrë morale, por si justifikim të përhershëm.

Liria u kuptua si mungesë kufijsh, jo si prani rregullash. Demokracia u kuptua si e drejta për të folur, jo si detyrimi për të menduar. Zgjedhjet u kuptuan si ditë votimi, jo si proces përgjegjësie. Dhe kështu, çdo katër vite, shpresa riciklohet, zhgënjimi rinovohet dhe iluzioni ripaketohet me slogane të reja, por me të njëjtën përmbajtje boshe.

Ne nuk ndërtuam institucione; ndërtuam varësi. Nuk ndërtuam shtet ligjor; ndërtuam marrëdhënie personale. Nuk ndërtuam meritokraci; ndërtuam servilizëm. Në këtë realitet, i afti është i rrezikshëm, ndërsa i binduri është i dobishëm. I ndershmi shihet si naiv, ndërsa i pandershmi si “i zoti i punës”. Vlerat u përmbysën pa u kuptuar, derisa përmbysja u bë normë.

Media, që duhej të ishte pasqyrë kritike e shoqërisë, u shndërrua në megafon interesash. Fjala humbi peshën, e vërteta u relativizua, gënjeshtra u sofistikua. Opinioni publik nuk formohet më nga argumenti, por nga përsëritja. Jo nga mendimi, por nga zhurma. Dhe në këtë kakofoni, qytetari lodhet, dorëzohet dhe tërhiqet në privatësinë e tij, duke ia lënë hapësirën publike mediokritetit.

Shkolla nuk edukon më qytetarë, por diplomëmbajtës. Universiteti nuk prodhon mendim kritik, por certifikata. Librat zëvendësohen nga citatet, reflektimi nga opinioni i shpejtë, dhe kultura nga imitimi. Brezat rriten me idenë se suksesi nuk lidhet me dije dhe punë, por me lidhje dhe shkathtësi për të anashkaluar rregullin.

Në këtë shoqëri, morali bëhet relativ, ndërsa kompromisi shitet si zgjuarsi. Heshtja për padrejtësinë quhet maturi. Pajtimi me të keqen quhet realizëm. Dhe kush flet, etiketohet: idealist, i pakënaqur, negativist, armik i zhvillimit. Kështu, kritika demonizohet, ndërsa mediokriteti institucionalizohet.

Por ndoshta problemi më i thellë nuk është ajo që na bënë, por ajo që pranuam të bëheshim. Pranuam të mos kërkojmë llogari. Pranuam të normalizojmë abuzimin. Pranuam të bëjmë kompromise të vogla morale, që me kohën u kthyen në kapitullim të madh etik. Dhe çdo kompromis i vogël e gërryen pak nga pak ndërgjegjen kolektive.

Shteti nuk u shemb brenda natës; ai u shpërbë ngadalë, përmes indiferencës. Përmes frazës “s’bëhet ndryshe”. Përmes bindjes se “të gjithë janë njësoj”. Kjo bindje është arma më efikase e çdo pushteti të dështuar, sepse e vret shpresën për ndryshim dhe e shndërron qytetarin në spektator cinik.

Dhe megjithatë, diku nën këtë rrënojë morale, ende pulson një vetëdije e lodhur, por jo e vdekur. Ende ka njerëz që ndihen të huaj në këtë normalitet të sëmurë. Ende ka zëra që refuzojnë të heshtin, edhe pse e dinë se do të mbeten minorancë. Sepse historia nuk ndryshon nga turma e pajtuar, por nga pakica e ndërgjegjshme.

Ndoshta ëndrra nuk ishte e gabuar. Ndoshta gabimi ishte se menduam se Europa është destinacion gjeografik, jo gjendje mendore. Se demokracia është dhuratë, jo proces i dhimbshëm. Se liria vjen pa përgjegjësi, pa sakrifica afatgjata dhe pa ndëshkim të padrejtësisë.

“Ishte thjesht një ëndërr”, themi sot me ironi dhe zhgënjim.

Por çdo realitet fillon si ëndërr. Pyetja nuk është pse dështoi ajo e para, por nëse do të kemi guximin moral të ndërtojmë një të dytë, këtë herë jo mbi slogane, por mbi të vërtetën, llogaridhënien dhe ndërgjegjen qytetare.

Sepse një shoqëri nuk shembet kur i merren ëndrrat, por kur nuk beson më se meriton t’i realizojë.

(21)

Përplasjet ideologjike midis lirisë personale dhe forcës së ligjit. 

Njeriu lindi i pambrojtur përballë absurdit, por shumë shpejt iu mësua një gjuhë tjetër: gjuhën e rregullit, të ligjit, të kufirit. Që në hapin e parë jashtë instinktit, ai u përball me një kontradiktë që nuk u zgjidh kurrë, por vetëm u menaxhua me dhunë simbolike: liria si ndjenjë e brendshme dhe ligji si mekanizëm i jashtëm. Midis këtyre dy poleve u ndërtua historia, jo si përparim moral, por si seri kompromisesh të dhimbshme, ku njeriu pranoi të humbiste një pjesë të vetes për të ruajtur iluzionin e rendit. Ligji, në formën e tij ideale, pretendon neutralitet. Ai shfaqet si garant i barazisë, si arbitër i konfliktit njerëzor, si strukturë që synon të mbrojë jetën. Por ky pretendim është thellësisht metafizik dhe rrallëherë historik. Sepse ligji nuk lind në vakum; ai lind në mendjen e dikujt, për nevojat e dikujt, në një kohë dhe rrethanë të caktuar. Dhe çdo ligj, sado abstrakt të paraqitet, mban gjurmët e frikës, interesit dhe paranojës së atij që e ka shpikur. Këtu fillon përplasja. Liria personale nuk është ide, por përjetim. Ajo nuk artikulohet me nene, por me ndjesi: ndjesinë se mendimi yt nuk kërkon leje, se ndërgjegjja jote nuk është e deleguar, se ekzistenca jote nuk është statistikë. Ligji, përkundrazi, e urren këtë paqartësi. Ai kërkon definim, klasifikim, kategorizim. Dhe aty ku liria është fluide, ligji ndërton mure. Në emër të rendit, ligji fillon të ushtrojë një dhunë simbolike, të pranueshme, të legalizuar. Nuk të vret menjëherë, por të edukon të bindesh. Nuk ta ndalon menjëherë mendimin, por ta kanalizon. Dhe kur njeriu fillon të mendojë brenda kufijve të lejuar, ai nuk është më i shtypur; ai është i përshtatur. Kjo është forma më e rafinuar e kontrollit: kur njeriu nuk e ndien më prangën, sepse e quan atë “normalitet”.

Ideologjitë politike dhe juridike e kanë kuptuar prej kohësh këtë mekanizëm. Prandaj ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë, por interpretohet sipas nevojës së pushtetit. Kur liria e individit përputhet me interesin e strukturës sunduese, ajo quhet e drejtë. Kur e sfidon atë, shpallet rrezik. Kështu lind paradoksi moral: i njëjti akt mund të quhet heroizëm ose krim, varësisht nga kush e kryen dhe kundër kujt. Luftërat janë shprehja më brutale e këtij paradoksi. Ato nuk shpallen për të mbrojtur jetën, por për të justifikuar ligje të reja. Çdo luftë ka nevojë për një narrativë morale, sepse njeriu nuk vret pa një arsyetim etik. Dhe kush e prodhon këtë arsyetim? Ata që shkruajnë ligjet, ata që manipulojnë frikën kolektive, ata që e dinë se një popull i trembur është më i bindur se një popull i lirë. Në këtë pikë, ligji pushon së qeni mjet drejtësie dhe shndërrohet në instrument legjitimiteti për dhunën. Ai nuk pyet më çfarë është e drejtë, por çfarë është e dobishme. Dhe liria personale, që në fillim u sakrifikua për rendin, tani kërkohet të sakrifikohet për sigurinë. Kjo është formula e vjetër e pushtetit: më jep lirinë tënde sot, që të mbijetosh nesër. Por çdo njeri me pak mend do të ndalej këtu dhe do të pyeste: çfarë vlere ka mbijetesa pa dinjitet? Çfarë kuptimi ka jeta kur ekzistenca reduktohet në bindje? Revolta, për të, nuk ishte shkatërrim, por refuzim i gënjeshtrës. Refuzim për të pranuar një rend që kërkon të justifikojë vrasjen me ligj dhe skllavërinë me fjalë të bukura. Njeriu që e kupton këtë përplasje nuk bëhet domosdoshmërisht revolucionar në rrugë; ai bëhet i rrezikshëm në heshtje. Sepse ai nuk e pranon më ligjin si të shenjtë, por si produkt njerëzor. Dhe çdo gjë njerëzore është e gabueshme. Ky njeri nuk kërkon anarki, por përgjegjësi morale. Ai nuk e refuzon rendin, por refuzon hipokrizinë.

Ligji ka frikë nga ky njeri, sepse ai nuk bindet nga frika, as nga propaganda, as nga morali i fabrikuar. Ai e di se ligjet që sot mbrojnë paqen, nesër do të justifikojnë luftën. Ai e di se liria nuk humbet gjithmonë me dhunë, por shpesh me pëlqim. Dhe mbi të gjitha, ai e di se absurdi i ekzistencës nuk zgjidhet duke iu dorëzuar autoritetit, por duke jetuar me ndërgjegje të zgjuar brenda këtij absurdi.

Këtu nuk ka përfundim. Sepse përplasja midis lirisë personale dhe ligjit të manipuluar nuk është episod historik, por gjendje e përhershme njerëzore. Dhe çdo përpjekje për ta mbyllur këtë debat do të ishte vetë një akt autoritar. Në pikën ku pjesa e parë ndalet, nuk fillon qetësia, por tensioni i vazhdueshëm i një mendjeje që nuk gjen strehë as te bindja, as te rebelimi romantik. Sepse njeriu që ka parë mekanizmin e ligjit dhe ka kuptuar manipulimin ideologjik nuk kthehet më në pafajësi. Ai ecën përpara me një vetëdije të rëndë, pothuajse tragjike, duke e ditur se çdo zgjedhje është e kompromentuar dhe çdo heshtje është pjesëmarrje. Ligji, kur zhvishet nga retorika e tij morale, shfaqet si një marrëveshje e përkohshme midis frikës dhe interesit. Ai nuk ndërtohet mbi të vërtetën, por mbi pragmatizmin e pushtetit. Prandaj ndryshon, përkulet, deformohet. Dhe çdo deformim i tij shoqërohet me një justifikim etik: rendi, stabiliteti, siguria, interesi kombëtar, paqja globale. Fjalë të mëdha që përdoren për të mbuluar një fakt të thjeshtë: ligji rrallëherë mbron të dobëtin kur kjo mbrojtje bie ndesh me ambiciet e të fortit. Në këtë realitet, liria personale nuk shkatërrohet menjëherë. Ajo gërryhet. Fillon me kufizime të vogla, të arsyeshme, të përkohshme. Fillon me një kompromis të vogël që nuk duket tradhti. Njeriu bind veten se po sakrifikon pak për të mirën e përbashkët. Por e përbashkëta është gjithmonë një koncept abstrakt, ndërsa humbja është konkrete dhe intime. Kështu, dita-ditës, individi mësohet të jetojë me më pak pyetje dhe më shumë urdhra.

Camus do ta quante këtë një formë të re të murtajës morale: një epidemi bindjeje që përhapet jo nga dhuna e hapur, por nga lodhja. Sepse njeriu lodhet së menduari, lodhet së rezistuari, lodhet së mbajturi barrën e lirisë. Dhe kur lodhja bëhet normë, ligji shfaqet si shpëtim. Jo sepse është i drejtë, por sepse e heq përgjegjësinë nga supet e individit. Këtu lind tragjedia moderne: njeriu nuk është më viktimë e ligjit, por bashkëpunëtor i tij. Ai fillon ta mbrojë sistemin që e kufizon, sepse sistemi i ka dhënë një identitet të gatshëm, një rol, një siguri të rreme. Dhe çdo kërcënim ndaj këtij sistemi përjetohet si kërcënim personal. Kështu, ligji nuk ka më nevojë për dhunë masive; mjafton besnikëria e qytetarëve të bindur. Luftërat, në këtë kontekst, nuk janë më përplasje territoriale, por projekte ideologjike. Ato nuk synojnë vetëm tokën, por mendjen. Lufta e vërtetë zhvillohet për narrativën: kush është agresori, kush është viktima, kush është shpëtimtari. Ligji ndërkombëtar, që supozohet të jetë arbitër universal, shpesh shndërrohet në gjuhë diplomatike të interesit selektiv. Një krim quhet krim vetëm kur e kryen armiku; kur e kryen aleati, bëhet “incident” ose “dëm kolateral”.

Në këtë botë të dyfishtë, liria personale mbijeton vetëm si akt i brendshëm rezistence. Ajo nuk manifestohet gjithmonë me protesta apo revolucione, sepse edhe ato shpesh përthithen nga sistemi dhe shndërrohen në spektakël. Liria e vërtetë bëhet refuzim për të gënjyer veten. Refuzim për të pranuar një moral të gatshëm. Refuzim për të justifikuar dhunën, edhe kur ajo vjen e paketuar si detyrë ligjore. Camus nuk ofronte zgjidhje utopike, sepse ai e dinte se çdo utopi përfundon duke kërkuar gjak për t’u realizuar. Ai fliste për masë, për kufi, për përgjegjësi personale në një botë pa garanci metafizike. Revolta e tij nuk ishte shkatërruese, por etike. Një revoltë që thotë: “Deri këtu, por jo më tej.” Një revoltë që nuk kërkon të marrë pushtetin, por të mos humbasë shpirtin. Në këtë kuptim, përplasja midis lirisë dhe ligjit nuk zgjidhet kurrë, sepse ajo është vetë motori i ndërgjegjes njerëzore. Sa herë që ligji pretendon absolutizëm, lind nevoja për revoltë. Sa herë që liria kërkon absolutizëm, lind kaosi. Tragjedia është se pushteti e përdor këtë tension për të forcuar veten, duke u shfaqur herë si mbrojtës i rendit, herë si garant i lirisë, sipas nevojës së momentit.

Njeriu i ndërgjegjshëm mbetet gjithmonë në një pozitë të pakëndshme. Ai nuk i përket as turmës së bindur, as fanatikëve të dhunës. Ai ecën në një territor gri, ku çdo vendim kërkon kosto morale. Por pikërisht këtu qëndron dinjiteti i tij: në faktin se nuk e delegon përgjegjësinë te ligji, te ideologjia, te flamuri, te frika. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe mbyllja e vërtetë e kësaj përplasjeje, jo si zgjidhje, por si qëndrim. Të jetosh me vetëdijen se ligjet janë të nevojshme, por jo të shenjta. Se luftërat janë të justifikuara në letra, por të pajustifikueshme në ndërgjegje. Se liria nuk është dhuratë e shtetit, por barrë e individit. Në fund, nuk mbetet pyetja se cilën anë duhet të zgjedhim, sepse zgjedhja është gjithmonë e dhunshme. Mbetet vetëm pyetja më e rrezikshme për çdo sistem: deri në çfarë pike jam i gatshëm të bindem, pa u shndërruar në bashkëfajtor? Dhe kjo pyetje, ndryshe nga ligjet dhe luftërat, nuk mund të manipulohet nga askush tjetër veç ndërgjegjes së njeriut.

(22)

Paralajmërim apo kërcënim?

Ngjarja e fundit e përgjakshme ndaj popullit civil në Australi ka tronditur jo vetëm ndërgjegjen kombëtare australiane, por edhe opinionin ndërkombëtar. Në një akt brutal dhe të pashpjegueshëm dhune, dy individë hapën zjarr ndaj civilëve të pafajshëm, duke prodhuar frikë, kaos dhe humbje jete. Megjithatë, mes errësirës së këtij akti, doli në pah edhe një moment i rrallë guximi njerëzor: një kalimtar i zakonshëm mysliman i cili është me origjinë Siriane , i plagosur rëndë nga dy plumba, arriti të neutralizojë njërin prej sulmuesve, duke shmangur një bilanc edhe më tragjik. Ky akt vetmohimi u kthye në simbol të rezistencës qytetare kundër terrorit dhe dhunës së verbër. Por ajo që e ka thelluar më tej debatin publik nuk është vetëm akti kriminal në vetvete, por konteksti politik dhe ndërkombëtar në të cilin kjo ngjarje ndodhi. Identiteti i njërit prej autorëve, i cili mban një emër mysliman, u instrumentalizua menjëherë nga disa qarqe mediatike dhe politike për të ushqyer narrativa të vjetra islamofobike, duke e lidhur fenë me dhunën. Kjo qasje u kundërshtua gjerësisht nga komunitetet fetare, intelektualët dhe vetë qytetarët australianë, të cilët theksuan qartë se emri, origjina apo përkatësia fetare nuk përbëjnë prova të motivit ideologjik, dhe se veprime të tilla nuk kanë asnjë lidhje me vlerat thelbësore të Islamit apo të ndonjë feje tjetër. Në këtë klimë dyshimi dhe tensioni, një pjesë e opinionit publik australian, si dhe zëra kritikë ndërkombëtarë, kanë ngritur pikëpyetje serioze mbi motivimin e vërtetë dhe skenarin e kësaj ngjarjeje. Këto dyshime janë përqendruar veçanërisht në faktin se Australia, në një akt diplomatik të konsideruar historik, shprehu gatishmërinë për të njohur shtetin e Palestinës. Ky vendim u pasua nga deklarata të ashpra dhe paralajmërime politike nga kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu, i cili publikisht foli për “pasoja” ndaj shteteve që mbështesin këtë hap. Në këtë kontekst, disa segmente të shoqërisë australiane shprehin dyshimin se ngjarja e fundit mund të shërbejë si instrument destabilizimi politik dhe presioni diplomatik, duke kujtuar modele të mëparshme të dhunës që janë përdorur për të justifikuar agjenda të caktuara gjeopolitike. Këto zëra nuk paraqesin akuza të provuara, por kërkojnë hetim të pavarur, transparent dhe ndërkombëtar, pikërisht për të shmangur manipulimin e dhimbjes njerëzore për qëllime politike. Krahasimi me ngjarjet e tetorit në Izrael është i pashmangshëm në diskursin publik. Edhe aty, një masakër brutale u përdor si pikënisje për një ofensivë shkatërruese ndaj Gazës, e cila sipas shumë organizatave ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, ka marrë përmasa gjenocidale. Për një pjesë të opinionit global, ekziston frika se historia po përsëritet: një akt dhune, autorësia e të cilit mbetet objekt debatesh, shndërrohet në justifikim për ndëshkime kolektive, për shtypje politike dhe për heshtjen e zërave kritikë. Reagimi i popullit australian, në thelb, nuk është një reagim kundër drejtësisë apo sigurisë kombëtare, por një thirrje për maturi, drejtësi dhe sovranitet politik. Qytetarët kërkojnë që Australia të mos tërhiqet nga vendimet e saj parimore për shkak të frikës apo presionit, dhe që tragjeditë njerëzore të mos përdoren si monedhë diplomatike. Kjo ngjarje na rikujton një të vërtetë të hidhur të politikës globale: kur dhuna shfaqet në momente kyçe politike, pyetja nuk është vetëm “kush e kreu?”, por edhe “kuj i shërben?”. Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje kërkon jo emocione të shpejta, por analizë të thellë, transparencë institucionale dhe përgjegjësi ndërkombëtare. Vetëm kështu mund të mbrohet e vërteta, dinjiteti njerëzor dhe paqja reale.

Vazhdimi i këtij reflektimi kritik e shtyn debatin drejt pyetjeve që sot nuk artikulohen më vetëm në rrjetet sociale apo në biseda private, por kanë hyrë në diskursin publik, mediatik dhe politik, si shprehje e një mosbesimi të thellë ndaj narrativave të gatshme dhe shpjegimeve të shpejta.

A ishte kjo një ngjarje spontane, apo një skenar i përgatitur me kujdes?

Kjo është pyetja e parë që ngrihet me dyshime të forta. Kur dhuna shfaqet në një moment kaq delikat diplomatik, ajo nuk perceptohet më vetëm si akt kriminal, por si sinjal politik. Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare ka treguar se shërbimet sekrete, në periudha tensioni, kanë përdorur shpesh operacione të errëta për të ndikuar opinionin publik, për të frikësuar qeveri ose për të ridrejtuar axhendën politike. Për këtë arsye, një pjesë e opinionit australian dhe ndërkombëtar pyet hapur: a ishte ky një skenar i përgatitur nga Mossadi, apo nga struktura të tjera që kanë interes të drejtpërdrejtë në ndryshimin e kursit politik të Australisë? Kjo pyetje nuk lind në vakum. Ajo ushqehet nga një fakt i pamohueshëm politik: paralajmërimi i drejtpërdrejtë i Benjamin Netanyahut ndaj Australisë, pas sinjalit për njohjen e shtetit të Palestinës. Në diplomaci, fjalët nuk janë kurrë neutrale. Kur një kryeministër flet për “pasoja”, ai nuk flet në mënyrë abstrakte. Ai dërgon mesazh. Dhe pikërisht këtu lind dyshimi i dytë, po aq shqetësues: pse Netanyahu ndjeu nevojën të paralajmërojë publikisht Australinë? Çfarë lloj pasojash kishte parasysh? Diplomatike? Ekonomike? Apo pasoja që shkojnë përtej gjuhës klasike të politikës së jashtme? Akoma më tronditëse për opinionin publik është një tjetër pyetje, e cila përsëritet me këmbëngulje: nga e dinte Netanyahu se diçka do të ndodhte?

Kjo pyetje nuk nënkupton automatikisht njohuri të drejtpërdrejta apo përfshirje, por kërkon sqarim institucional. Nëse paralajmërimi ishte thjesht retorikë politike, atëherë pse ngjarja që pasoi përkon kaq saktë me klimën e kërcënimit? Nëse ishte një sinjal inteligjence, atëherë pse nuk u ndanë informacionet për të parandaluar tragjedinë? Heshtja ndaj këtyre pyetjeve vetëm sa ushqen më tej mosbesimin. Por ndoshta pyetja më thelbësore, ajo që po e bëjnë qytetarët e zakonshëm me intuitë të ftohtë logjike, është kjo:

pse do të kryenin një masakër në Australi dy persona me emra myslimanë, në një shtet që hapur mbështet kauzën palestineze? Kjo pyetje sfidon çdo narrativë të thjeshtëzuar. Australia, në këtë moment historik, nuk është armike e Palestinës, përkundrazi. Atëherë çfarë logjike ideologjike apo politike do t’i shtynte dy individë, nëse vërtet vepronin në emër të ndonjë bindjeje fetare apo politike, të godisnin pikërisht një shoqëri që shfaq solidaritet me palestinezët? Ky paradoks e bën skenarin zyrtar jo vetëm të paplotë, por edhe të brishtë në aspektin racional. Këtu lind dyshimi se identiteti fetar i autorëve mund të jetë përdorur si mjet, jo si motiv real. Historia e dekadave të fundit ka treguar se figura e “myslimanit të dhunshëm” është shndërruar shpesh në një instrument të dobishëm propagandistik: ajo mobilizon frikë, justifikon represion, legjitimon masa ekstreme sigurie dhe krijon alibi morale për veprime që përndryshe do të ishin të papranueshme. Prandaj, reagimi që po vjen nga shoqëria civile australiane dhe nga zëra kritikë në mbarë botën nuk është thirrje për konspiracion të verbër, por për arsyetim të kthjellët. Një shoqëri demokratike nuk duhet të kënaqet me shpjegime që bien ndesh me logjikën bazë. Ajo ka detyrimin moral dhe politik të pyesë, të hetojë dhe të mos pranojë narrativën e parë që i serviret nën presionin e frikës. Pra, këto pyetje nuk janë akuzë, por akt mbrojtjeje ndaj së vërtetës. Sepse kur ngjarjet e dhunshme ndodhin pikërisht aty ku politika ndërkombëtare prek nerva të hapur, heshtja bëhet bashkëfajësi, ndërsa skepticizmi i arsyetuar shndërrohet në detyrë qytetare. Vetëm duke i mbajtur këto pyetje gjallë, pa paragjykim por edhe pa naivitet, mund të shmanget përsëritja e skenarëve tragjikë ku viktimat janë gjithmonë civilët, ndërsa përfituesit mbeten në hije.

(23)

Kush janë semitët dhe pse quhen kështu?

Termi semitë nuk është as racor dhe as fetar në kuptimin shkencor; ai është, para së gjithash, gjuhësor dhe historik, i krijuar për të klasifikuar një familje popujsh që lidhen nga gjuhë me origjinë të përbashkët dhe nga një hapësirë e afërt kulturore në Lindjen e Afërt dhe Afrikën Veriore.

Origjina e termit “semit”

Fjala semit vjen nga Sem (Shem), një nga bijtë e Noes sipas traditës biblike. Në shekullin XVIII, studiuesit evropianë të gjuhësisë (sidomos gjermanë) e përdorën këtë emër për të klasifikuar një grup gjuhësh që kishin struktura shumë të ngjashme midis tyre. Pra, emërtimi është akademik, jo etnik apo biologjik.

Çfarë janë gjuhët semite?

Gjuhët semite përbëjnë një degë të familjes afro-aziatike dhe përfshijnë:

Arabishten

Hebraishten

Aramaishten

Akkadishten (e vdekur)

Amharishten (Etiopi)

Tigrinja, Tigre, etj.

Këto gjuhë ndajnë tipare të përbashkëta strukturore:

Sistemin e rrënjëve me tre bashkëtingëllore.

Ndërtim të ngjashëm gramatikor.

Fjalor me prejardhje të përbashkët.

Kushdo që flet një nga këto gjuhë i përket botës semite në kuptimin gjuhësor, pavarësisht fesë apo identitetit politik.

Kush janë popujt semitë?

Historikisht dhe gjuhësisht, semitët përfshijnë:

Arabët (myslimanë, të krishterë, hebrenj)

Hebrenjtë

Aramejtë

Asirianët

Etiopianë të caktuar (p.sh. amharë)

Këta popuj nuk janë një “popull i vetëm”, por një mozaik civilizimesh, që kanë ndikuar thellë historinë e njerëzimit.

Semitë dhe fetë monoteiste

Nga bota semite lindën tre fetë monoteiste kryesore:

Judaizmi

Krishterimi

Islami

Kjo ka bërë që termi “semit” të ngatërrohet shpesh me fenë, veçanërisht me hebrenjtë, por ky është një keqkuptim i madh historik. Arabët janë po aq semitë sa hebrenjtë; po ashtu edhe shumë popuj të tjerë.

Keqpërdorimi modern i termit

Në kohët moderne, termi antisemitizëm është përdorur pothuajse ekskluzivisht për urrejtjen ndaj hebrenjve. Kjo ka krijuar një paradoks logjik:

Nëse arabët janë semitë, atëherë urrejtja ndaj arabëve është po aq antisemitizëm. Por historia politike e shekujve XIX-XX e ngushtoi termin në mënyrë selektive, duke e zhveshur nga kuptimi i tij fillestar shkencor dhe duke e ngarkuar ideologjikisht.

Semitët nuk janë “të tjerët”, as “të huajt”, as një kategori e mbyllur. Ata janë një degë e madhe e njerëzimit, që i ka dhënë botës: shkrimin, ligjin, profetët, librat e shenjtë, dhe vetë monoteizmin. 

Të kuptosh se kush janë semitët do të thotë të kuptosh se ndarjet racore janë konstrukte politike, ndërsa gjuha, kultura dhe historia janë ura që lidhin njerëzit më shumë sesa i ndajnë. Në thelb, pyetja “kush janë semitët?” është edhe një pyetje më e thellë: A jemi gati ta shohim historinë me mendje të hapur, apo vazhdojmë ta përdorim atë si armë kundër njëri-tjetrit? Duke e thelluar më tej këtë trajtesë, është e domosdoshme të shtojmë argumente të verifikueshme historike, gjuhësore dhe arkeologjike, sepse koncepti i “semitëve” nuk qëndron mbi bindje apo narrativa emocionale, por mbi fakte të dokumentuara ndër shekuj.

Provat arkeologjike dhe qytetërimet semite të lashtësisë

Qytetërimet më të hershme të dokumentuara në histori kanë qenë në masë të madhe semitofone. Akkadët, Babilonasit dhe Asirianët, të gjithë flisnin gjuhë semite. Akkadishtja, e dëshmuar që në mijëvjeçarin e III p.e.s., është një nga gjuhët e para të shkruara në botë. Kjo gjuhë përdorej në: ligje (Kodi i Hamurabit), traktate diplomatike, tekste fetare dhe filozofike. Fakti që një nga kodet më të vjetra ligjore të njerëzimit është shkruar në një gjuhë semite rrëzon çdo pretendim se semitët janë “popuj të vonshëm” apo periferikë në histori.

Aramaishtja - gjuha e botës antike

Aramaishtja, një tjetër gjuhë semite, u bë lingua franca e Lindjes së Afërt për më shumë se një mijë vjet. Ajo u përdor: nga Perandoria Persiane, në tregti ndërkombëtare, në administratë dhe diplomaci. Madje, Jezusi historik fliste aramaisht, jo hebraishte klasike. Ky fakt është thelbësor, sepse tregon se krishterimi lindi brenda një konteksti semit, gjuhësor dhe kulturor, dhe jo europian.

Hebrenjtë dhe arabët: prova të afërsisë së drejtpërdrejtë

Nga pikëpamja gjuhësore:

Hebraishtja dhe arabishtja janë aq të afërta, sa shumë fjalë janë të kuptueshme pa përkthim. Strukturat gramatikore janë pothuajse identike.

Nga pikëpamja historike: Të dy popujt e kanë origjinën në Gadishullin Arabik dhe Levanti.

Traditat e tyre gjenealogjike lidhen me të njëjtët patriarkë (Abrahami/Ibrahimi).

Këto nuk janë mite fetare, por tradita të mbështetura nga studime historike dhe antropologjike, që tregojnë se ndarja e sotme është kryesisht politike, jo identitare.

Semitët në Afrikë: prova që rrëzojnë konceptin “racë”

Prania e gjuhëve semite në Etiopi dhe Eritre (amharishtja, tigrinja) dëshmon qartë se: semitizmi nuk lidhet me ngjyrën e lëkurës, nuk është kategori biologjike.

Një etiopian semitofon dhe një arab nga Gadishulli Arabik janë semitë në kuptimin gjuhësor, edhe pse duken krejt ndryshe fizikisht. Kjo e rrëzon përfundimisht çdo përpjekje për ta trajtuar semitizmin si racë.

Antisemitizmi: një term i shtrembëruar historikisht

Termi “antisemitizëm” u shpik në shekullin XIX nga Wilhelm Marr për të justifikuar urrejtjen ndaj hebrenjve në Europë.

Por ky term:

nuk ishte shkencor,

nuk përfshinte gjithë semitët,

ishte një konstrukt ideologjik racist.

Ironikisht, shumë nga popujt që sot sulmohen apo dehumanizohen në Lindjen e Mesme janë po aq semitë sa hebrenjtë, por kjo e vërtetë anashkalohet qëllimisht.

Dëshmia gjuhësore si prova më e fortë

Gjuha nuk gënjen. Ndërsa perandoritë bien dhe kufijtë ndryshojnë, gjuha mbetet një arkiv i gjallë i historisë njerëzore. Fakti që: arabishtja, hebraishtja, aramaishtja, akkadishtja kanë rrënjë të përbashkëta, është një provë e pakundërshtueshme e një origjine kulturore të përbashkët.

E vërteta përtej propagandës

Semitët nuk janë një mit, as një konstrukt modern. Ata janë: themelues të qytetërimeve të para, bartës të gjuhëve më të lashta të shkruara, krijues të koncepteve themelore të ligjit, etikës dhe besimit.

Keqinterpretimi i tyre ka shërbyer për: justifikim pushtimesh, ndarje artificiale, legjitimim urrejtjeje.

Atëherë pse historia e tyre përdoret selektivisht, dhe kujt i shërben kjo harresë e qëllimshme?

Sepse kur historia copëtohet, e vërteta bëhet armë; kur kuptohet në tërësi, ajo kthehet në ndërgjegje njerëzore.

(24)

Kush duhet të dominojë në çift: mashkulli apo femra? 

Një analizë e shkurtër psikologjike.

Kjo pyetje është një nga ato çështje që, në dukje, ngjan e thjeshtë, por në thelb përfaqëson një nyje komplekse historike, kulturore, psikologjike dhe filozofike. Vetë formulimi i saj zbulon një problem themelor: supozimin se një marrëdhënie e shëndetshme kërkon domosdoshmërisht dominim, hierarki dhe një qendër të vetme pushteti. Psikologjia bashkëkohore dhe studimet mbi marrëdhëniet ndërpersonale e vënë seriozisht në pikëpyetje këtë supozim.

Në psikologji, dominimi lidhet me kontrollin, vendimmarrjen e njëanshme dhe imponimin e vullnetit të njërit mbi tjetrin. Ky model rrjedh nga struktura autoritare dhe jo nga struktura bashkëpunuese. Në marrëdhëniet intime, dominimi shpesh maskohet si “udhëheqje”, “kujdes” apo “përgjegjësi”, por në thelb prodhon pabarazi emocionale dhe varësi psikologjike. Studimet tregojnë se çiftet ku njëri partner dominon sistematikisht mbi tjetrin kanë nivele më të larta konfliktesh të pazgjidhura, ankthi, ndjenjë inferioriteti dhe distancim emocional. Dominimi nuk ndërton siguri; përkundrazi, krijon frikë të fshehur, vetëcensurë dhe një ekuilibër të rremë.

Historikisht, në shumë shoqëri patriarkale, mashkulli është konsideruar figura dominuese për shkak të forcës fizike, rolit ekonomik dhe strukturave ligjore që e favorizonin. Ky dominim nuk ishte rezultat i epërsisë psikologjike apo morale, por i një sistemi pushteti. Në reagim ndaj kësaj historie, disa narrativa moderne kanë tentuar ta përmbysin skemën duke promovuar dominimin e femrës si formë “barazie”. Por kjo është thjesht një përmbysje e të njëjtit model problematik. Ndërrimi i roleve nuk e shëron problemin; e riprodhon atë në një formë tjetër. Barazia nuk është dominim i ndërsjelltë, por mungesë e nevojës për dominim. Nga këndvështrimi psikologjik, një marrëdhënie e shëndetshme bazohet në tre shtylla kryesore:

Autonomi personale.

Ndërvarësi emocionale e shëndetshme.

Vendimmarrje e përbashkët.

Në këtë kuadër, pyetja “kush duhet të dominojë?” zëvendësohet me pyetjen më funksionale:

Si ndahet përgjegjësia, pushteti dhe ndikimi në mënyrë fleksibile dhe të drejtë? Ka momente kur njëri partner mund të udhëheqë më shumë, jo sepse është “më i fortë”, por sepse ka më shumë kompetencë, qartësi apo stabilitet emocional në një situatë konkrete. Në një kontekst tjetër, rolet mund të ndërrohen natyrshëm. Ky është bashkëpunim dinamik, jo dominim. Psikologjikisht, nevoja për të dominuar shpesh buron nga pasiguria, frika nga humbja e kontrollit dhe trauma të mëparshme. Një individ i sigurt emocionalisht nuk ka nevojë të dominojë; ai ka aftësinë të dialogojë, të tolerojë mospajtimin dhe të ndajë pushtetin. Në këtë kuptim, dominimi nuk është shenjë force, por simptomë e brishtësisë së brendshme. Një çift ku njëri “fiton” gjithmonë dhe tjetri “përshtatet” vazhdimisht, nuk është çift i fortë, por sistem i paekuilibruar.

Këshillë praktike për çiftet

Nga një perspektivë këshilluese dhe terapeutike:

Mos kërkoni të dominoni, por të kuptoni.

Mos luftoni për epërsi, por për qartësi dhe respekt.

Mos e matni vlerën tuaj duke ulur tjetrin.

Vendosni kufij të shëndetshëm, jo mure pushteti.

Pyetja që çdo çift duhet t’i bëjë vetes nuk është:

“Kush nga ne ka fjalën e fundit?”

por: “A ndihemi të dy të dëgjuar, të respektuar dhe të vlefshëm?”

Pra, as mashkulli dhe as femra nuk duhet të dominojnë në një çift. Dominimi është një koncept i mbrapshtë për marrëdhënie të shëndetshme. Ajo që duhet të dominojë është ndërgjegjja, empatia, përgjegjësia e përbashkët dhe pjekuria emocionale. Një çift nuk është arenë pushteti, por hapësirë rritjeje. Dhe aty ku ka rritje të përbashkët, nuk ka vend për dominim por vetëm për bashkëjetesë të vetëdijshme.

(25)

Sa i urrej aplikacionet…

Sa i urrej aplikacionet. Jo sepse janë thjesht teknologji, por sepse janë simptomë. Simptomë e një bote që po largohet gjithnjë e më shumë nga njeriu dhe po afrohet verbërisht drejt numrit. Sot çdo gjë blihet me kartë krediti, me një klik, me një dritë të vogël në ekran që të thotë pagesa u krye. Sheh vetëm shifra që hyjnë dhe dalin. Nuk ndien asgjë. Nuk dëgjon asgjë. Nuk sheh askënd. Ndërsa dje… dje merrje lekë kesh në dorë. Dhe të linin bakshish. Dje lekët kishin peshë. Kishin erë. Kishin histori. Kur i merrje në dorë, e ndieje lodhjen e atij që t’i jepte. Ishin të palosura nga djersa, nga xhepat e punëtorëve, nga duart e kallosura të njerëzve që kishin punuar gjithë ditën. Dhe kur dikush të linte bakshish, nuk të linte thjesht disa monedha më shumë. Të linte respekt. Mirënjohje. Një faleminderit që nuk shkruhej në ekran, por lexohej në sy. Sot bakshishi është zhdukur jo sepse njerëzit janë bërë më të varfër, por sepse janë bërë më të shkëputur. Aplikacionet kanë vrarë ritualin njerëzor. Kanë shuar dialogun e vogël, atë shkëmbimin midis shërbimit dhe nderimit. Sot nuk sheh fytyra, sheh fatura dixhitale. Nuk dëgjon zëra, dëgjon njoftime. Nuk prek dorë, prek xham. Historikisht, paraja nuk ka qenë kurrë thjesht mjet pagese. Ajo ka qenë marrëdhënie sociale. Që nga monedhat e para metalike, deri te kartëmonedhat, shkëmbimi financiar ka qenë gjithmonë edhe shkëmbim besimi. Kur i jepje lekë dikujt në dorë, po i thoje: Unë të njoh. Të shoh. E vlerësoj mundin tënd. Sot karta nuk njeh askënd. Aplikacioni nuk ndien asgjë. Algoritmi nuk falënderon. Kjo epokë na ka mpirë. Na ka mësuar të mos ndiejmë humbjen e parave dhe, bashkë me to, as vlerën e punës. Kur nuk i sheh paratë të ikin nga dora, nuk e kupton realisht çfarë po jep. Dhe kur nuk e kupton çfarë po jep, nuk kupton as çfarë po merr. Prandaj sot gjithçka duket e shtrenjtë, por asgjë nuk duket e vlefshme. Dje, një kamerier, një shofer, një zejtar e dinte që bakshishi ishte një gjykim për punën e tij. Sot, një vlerësim me yje nga një profil anonim. Pa fytyrë. Pa ndjeshmëri. Pa shpirt. Një klik që mund të shkatërrojë ose të lavdërojë, pa marrë asnjë përgjegjësi morale. Aplikacionet nuk e kanë shpejtuar jetën; thjesht e kanë fragmentuar atë. Kanë kthyer çdo veprim njerëzor në transaksion. Miqësia matet me “online”. Vlera matet me “rating”. Ndjenja matet me emoji. Dhe puna, puna e ndershme, matet me statistika. Por njeriu nuk është statistikë. Nuk është grafik. Nuk është numër në ekran. Bakshishi ishte simbol. Ishte edukatë. Ishte kulturë. Ishte një mënyrë për të thënë: E di që paga jote nuk mjafton, por njerëzimi im po. Sot kjo fjali është zhdukur. Jo se nuk ka para, por sepse nuk ka kohë për ndjeshmëri. Sepse aplikacionet nuk lejojnë pauza emocionale. Ato rrjedhin, rrëshqasin, vazhdojnë. Pa ndalur askënd të reflektojë. Dhe kështu humbim dalëngadalë. Pa zhurmë. Pa revoltë. Humbim kontaktin me njeriun përballë nesh. Humbim gjestin e vogël që e bënte shoqërinë më njerëzore. Humbim dinjitetin e punës së thjeshtë. Humbim ndjesinë që jemi pjesë e të njëjtës lodhje kolektive.

Nuk është urrejtje ndaj teknologjisë. Është dhimbje për atë që ajo po zëvendëson. Sepse problemi nuk është karta e kreditit. Problemi është se po mësohemi të jetojmë pa mirënjohje, pa bakshish shpirtëror, pa kontakt njerëzor. Dhe një shoqëri që nuk di më të lërë bakshish, është një shoqëri që ka harruar të falënderojë.

Një shoqëri që sheh vetëm numra… por nuk sheh më njerëz.

(26)

Sëmundjet e egos 

Jetojme ne nje kohe ku gara per armatim po shfaqet se kush do vrase me shume, jo kush do sjelle paqen.

Jetojme ne nje kohe ku ne emer te paqes po mbizoteron lufta, ndersa paqja ngelet nje utopi.

Jetojmë në një kohë ku veshjen e quajnë prapambetje, ndërsa zhveshjen e quajnë art.

Jetojmë në një kohë ku homoseksualët, pederastët, lesbiket, etj., po kërkojnë të drejta, ndërsa familjet po humbasin për shkak të pamundësisë për t’u martuar.

Jetojmë në një kohë ku i degjeneruari dhe i përvesuri tregon “moral” në TV, ndërsa i moralshmi kritikohet si i prapambetur.

Besimin në Zot e quajnë terror, ndërsa terrorizmin e quajnë paqe.

Kriminelëve u japin çmime për paqe, ndërsa viktimave u japin njollën “terrorist”.

Punëve të zeza u japin famë, ndërsa virtytin e burgosin.

Qeverisjen e marrin në dorë të pasurit, jo të arsimuarit, ndërsa të arsimuarit ngelen pa punë për shkak të partisë.

Jetojmë në një kohë ku e vërteta relativizohet sipas interesit, ndërsa gënjeshtra formalizohet dhe vishet me kostum ligjor. Ku fjalët kanë humbur peshën morale dhe janë bërë mjete manipulimi, jo ura mirëkuptimi. Ku kush flet me ndershmëri quhet naiv, ndërsa kush mashtron me zgjuarsi quhet i suksesshëm.

Jetojmë në një kohë ku mendimi kritik shihet si kërcënim dhe heshtja si virtyt. Ku masat ushqehen me spektakël, jo me dije; me emocione të shkurtra, jo me reflektim të thellë. Ku njeriu më i zhurmshëm fiton vëmendje, ndërsa njeriu i mençur humbet në harresë.

Jetojmë në një kohë ku nderi është bërë barrë dhe dinjiteti pengesë për karrierë. Ku integriteti të mbyll dyer, ndërsa kompromisi i ulët t’i hap të gjitha. Ku parimet nuk mbahen për të jetuar, por shiten për të mbijetuar.

Jetojmë në një kohë ku fëmijët rriten më shumë nga ekranet sesa nga prindërit, ku edukimi është zëvendësuar nga argëtimi, dhe vlerat nga algoritmet. Ku librat mbledhin pluhur, ndërsa thashethemet bëhen lajme. Ku dijenia nuk shpërblehet, por banaliteti promovohet.

Jetojmë në një kohë ku njeriu flet për liri, por jeton më i kontrolluar se kurrë; ku pretendon individualitet, por mendon njësoj si turma. Ku frika maskohet si tolerancë dhe konformizmi si urtësi.

Jetojmë në një kohë ku dashuria është kthyer në konsum dhe marrëdhëniet në statistika. Ku premtimet bëhen lehtë dhe thyhen më lehtë. Ku njerëzit ikin sapo gjërat kërkojnë durim, përgjegjësi dhe sakrificë.

Jetojmë në një kohë ku e drejta blihet, drejtësia vonohet dhe padrejtësia normalizohet. Ku ligji nuk është më mburojë për të dobëtin, por armë për të fortin. Ku shpresa mbahet gjallë vetëm për t’u shfrytëzuar në zgjedhjet e radhës.

Jetojmë në një kohë ku ndërgjegjja trajtohet si pengesë për “progresin”, dhe heshtja si zgjedhje e mençur për të ruajtur rehatinë personale. Ku pak njerëz guxojnë të thonë “mjaft”, sepse çmimi i të vërtetës është izolimi.

Jetojmë në ego të sëmurë, ku secili kërkon të duket, por pak kush kërkon të jetë. Ku pamja ka zëvendësuar thelbin dhe forma ka mbytur përmbajtjen. Ku njeriu ka harruar jo vetëm çfarë është e drejtë, por edhe pse duhet të jetë i drejtë.

Dhe ndoshta tragjedia më e madhe nuk është ajo që po ndodh rreth nesh, por fakti që po mësohemi me të. Po e quajmë normale anormalen, po e arsyetojmë padrejtësinë dhe po e relativizojmë të keqen. Sepse kur egoja sëmuret, nuk shkatërrohet vetëm individi, por e gjithë shoqëria bashkë me të.

Politika eshte kthyer ne biznes ndersa biznesi ne politike.

(27)

Civilizimi i ndërtuar mbi gënjeshtra 

Nuk jetojmë në një botë të varfër. Jetojmë në një botë të varfëruar me qëllim.

Në një planet ku uji është dhuratë natyrore, etja është kthyer në mall.

Në një trup të krijuar për vetëshërim, sëmundja është kthyer në industri.

Në një mendje që lind e lirë, frika është kthyer në sistem qeverisjeje.

Kjo nuk është rastësi. Është strategji. 

Sepse në një shoqëri ku dija duhej të ishte çlirim, arsimi u kthye në filtrues bindjeje.

Jo për të ndriçuar mendjen, por për ta standardizuar.

Jo për të mësuar si të mendosh, por çfarë të mendosh.

Diplomat u bënë më të rëndësishme se mendimi kritik, ndërsa inteligjenca që nuk bindet u etiketua rrezik.

Në një botë me bollëk ushqimi, uria u organizua.

Jo si mungesë ushqimi, por si mekanizëm presioni.

Toka prodhon mjaftueshëm për të gjithë, por shpërndarja kontrollohet nga pak duar.

Uria nuk është fatkeqësi natyrore; është vendim politik dhe ekonomik.

Një fëmijë që fle i uritur nuk është statistikë, është aktakuzë.

Në një epokë komunikimi të shpejtë, e vërteta u bë e lodhshme, ndërsa gënjeshtra virale.

Algoritmet nuk ushqejnë ndërgjegjen, por reagimin.

Zemërimin e drejtojnë, frikën e amplifikojnë, turpin e shesin si moral.

Njeriu nuk hesht sepse nuk ka zë, por sepse është i mbytur nga zhurma.

Në një sistem që premton siguri, liria u shpall rrezik.

Në emër të rendit, u normalizua mbikëqyrja.

Në emër të mbrojtjes, u justifikua ndërhyrja.

Hapi i vogël drejt kontrollit shitet si domosdoshmëri, derisa zinxhiri bëhet i zakonshëm dhe prangat duken si bizhuteri.

Në një ekonomi që flet për sukses, dështimi u personalizua.

Nëse varfërohesh, faji është yti.

Nëse sëmuresh, nuk u kujdese.

Nëse rrëzohesh, nuk u mundove mjaft.

Sistemi lau duart, ndërsa individi u ngarkua me gjithë peshën morale të një strukture të padrejtë.

Në një kulturë që glorifikon produktivitetin, njeriu u kthye në mjet.

Vlera nuk matet më me karakter, por me shpejtësi dhe performancë.

Pushimi u konsiderua dembelizëm.

Qetësia, humbje kohe.

Djegia psikologjike u quajt ambicie.

Në një botë të traumatizuar, shërimi u bë trend.

Dhimbja u estetikua, u postua, u komercializua.

Por rrënjët e plagës nuk u prekën kurrë, sepse plaga pa rrënjë nuk kërkon ndryshim sistemi, vetëm konsum të ri.

Në një planet të gjallë, natyra u trajtua si mall i pajetë.

Pyjet u prenë me leje.

Detet u shfrytëzuan me kontrata.

Ajri u ndot “brenda normave”.

Krimi u legalizua përmes gjuhës teknike dhe dokumenteve zyrtare.

Në një botë që flet për paqe, lufta u bë industri.

Jo gjithmonë me tanke, por me embargo, destabilizim, borxhe dhe përçarje.

Luftërat nuk krijohen nga popujt, por mbi shpinën e tyre.

Armët shiten si mbrojtje, ndërsa viktimat quhen dëme kolaterale.

Dhe mbi të gjitha, në një njerëzim të lodhur, shpresa u privatizua.

Na mësuan të shpresojmë individualisht, jo kolektivisht.

Të shpëtojmë vetëm veten, jo njëri-tjetrin.

Sepse një shoqëri e bashkuar është e rrezikshme për çdo sistem që ushqehet me ndarje.

Por e vërteta mbetet kokëfortë:

Njeriu nuk është problem.

Problemi është një botë e ndërtuar për ta mbajtur njeriun të vogël, të frikësuar dhe të varur.

Dhe çdo herë që dikush e kupton këtë,

çdo herë që dikush refuzon ta quajë normale një padrejtësi,

çdo herë që dikush zgjedh ndërgjegjen mbi rehatinë, sistemi çahet pak.

Sepse varfërimi me qëllim funksionon vetëm derisa njerëzit ta besojnë narrativën.

Zgjimi nuk kërkon leje.

Dhe kur mendja zgjohet, asnjë mekanizëm kontrolli nuk është më i mjaftueshëm.

Në një realitet ku teknologjia premtoi liri, varësia u bë normë.

Telefoni nuk është më mjet por është zgjatim i sistemit nervor.

Vëmendja u fragmentua, durimi u shkatërrua, heshtja u bë e frikshme.

Njeriu që nuk rri dot vetëm me mendimet e tij është më i lehtë për t’u drejtuar.

Sepse kush kontrollon vëmendjen, kontrollon zgjedhjet.

Në një epokë identitetesh të shpallura, identiteti i vërtetë u shpërbë.

Njerëzit u ndanë në etiketa, jo në vlera.

Në kampe emocionale, jo në parime morale.

Përçarja u shfaq si progres, ndërsa bashkimi si kërcënim.

Një shoqëri e ndarë grindet me veten dhe harron kush e shfrytëzon.

Në një sistem që flet për zgjedhje të lira, alternativat u programuan.

Zgjidh mes kësaj marke ose asaj.

Mes këtij mendimi ose atij, të dy të pranuar nga e njëjta strukturë.

Liria e rreme është të zgjedhësh brenda kufijve të vendosur nga të tjerë.

Liria e vërtetë është të dyshosh mbi vetë kornizën.

Në një botë që e quan veten moderne, njeriu u shkëput nga trupi i vet.

Dhimbja u mbyt me ilaçe, nuk u dëgjua.

Lodhja u mbulua me stimulues, nuk u kuptua.

Trupi flet, por sistemi nuk ka kohë për dialog, vetëm për heshtje kimike.

Në një shoqëri që adhuron shpejtësinë, thellësia u bë pengesë.

Reflektimi u quajt vonesë.

Dyshimi u bë dobësi.

Njeriu i menduar është i rrezikshëm për një sistem që jeton nga reagimi i shpejtë dhe nga harresa e shpejtë.

Në një rend që predikon ligjin, drejtësia u relativizua.

Ligji u bë tekst, jo etikë.

Ai ndryshon sipas interesit, interpretohet sipas pushtetit dhe zbatohet sipas pozitës.

Barazia para ligjit u kthye në slogan, jo në realitet.

Në një shoqëri që flet për shëndet mendor, shkaqet sociale të vuajtjes u injoruan.

Ankthi u personalizua.

Depresioni u izolua.

Por nuk u pyet kurrë pse kaq shumë njerëz janë të thyer në të njëjtën kohë.

Sepse po të pranosh se problemi është strukturor, duhet të ndryshosh strukturën.

Në një botë që respekton “suksesin”, dështimi u kriminalizua.

Askush nuk pyet më çfarë humbe për të arritur, vetëm çfarë fitove.

Empatia u zëvendësua me krahasim.

Solidariteti me konkurrencë.

Një shoqëri pa ndjeshmëri është shoqëri e gatshme për çdo padrejtësi.

Në një planet të mbipopulluar nga mallra, kuptimi u bë i rrallë.

Njerëzit blejnë për të mbushur boshllëqe që nuk vijnë nga mungesa e sendeve, por nga mungesa e lidhjes, e qëllimit, e dinjitetit.

Konsumimi u kthye në terapi të përkohshme për një plagë ekzistenciale.

Dhe ndoshta fenomeni më i rrezikshëm nga të gjithë:

Normalizimi i abnormalitetit.

Kur padrejtësia nuk na trondit më.

Kur dhimbja e tjetrit nuk na ndal më.

Kur e keqja nuk na zemëron më, por na lodh.

Sepse sistemi nuk fiton vetëm kur njerëzit janë të shtypur. Fiton kur ata janë të mësuar me shtypjen.

Ndërgjegjësimi nuk është luks intelektual.

Është akt mbijetese morale.

Të reflektosh sot do të thotë të mos pranojë nesër gjithçka si të pashmangshme.

Të pyesësh nuk është rebelim i dhunshëm, por mbrojtje e dinjitetit njerëzor.

Sepse bota nuk ndryshon kur të gjithë bërtasin.

Ndryshon kur mjaft njerëz refuzojnë të mashtrohen më.

A keni reflektuar ndonjëherë për këto probleme të përditshme?

Kanë ndotur burimet, lumenjtë, nëntokën dhe rubinetat, dhe pastaj na kanë ofruar “zgjidhjen”: ujin në shishe.

Njeriu, që dikur pinte nga toka, sot pi nga plastika.

Na bindën se natyra është e rrezikshme, ndërsa tregu “i sigurt”.

Në emër të industrializimit, helmuan burimin dhe shitën pastrimin.

Kjo nuk është ekonomi, është shantazh biologjik.

Mjekësia tradicionale, bimore, përvoja shekullore e trupit njerëzor u shpall “jo shkencore”.

Jo sepse nuk funksiononte, por sepse nuk mund të patentoheshin barishtet.

Aty ku shërimi ishte i lirë, u shpall herezi.

Aty ku trupi kishte zë, u imponua receta.

Shëndeti u shkëput nga natyra dhe u lidh pas laboratorit, jo gjithmonë për shpëtim, por për kontroll.

Sëmundja nuk është më tragjedi njerëzore; është model biznesi.

Njeriu i shëndetshëm nuk gjeneron fitim.

Por njeriu kronik, i varur, i frikësuar, po.

Nuk shitet shërimi; shitet simptomë pas simptome.

Jo gjithmonë kërkohet zhdukja e dhimbjes, mjafton menaxhimi i saj.

Kështu krijohet skllevëria moderne: jo me pranga, por me receta mujore.

Frika është arma më e vjetër dhe më efikase.

Frika nga sëmundja.

Frika nga varfëria.

Frika nga vdekja.

Frika nga “ekspertët”.

Kur njeriu ka frikë, ai nuk pyet. Nuk kundërshton. Nuk rebelon.

Ai bindet. Dhe bindja është valuta më e vlefshme e pushtetit.

Ushqimi nuk është më ushqim, është produkt kimik me shije nostalgjie.

Toka lodhet, por prodhon më shumë.

Trupi dobësohet, por duket i ngopur.

Helmi vjen ngadalë, që të mos duket vrasje, por stil jetese.

Sëmuremi jo sepse jemi të dobët, por sepse jemi të ekspozuar qëllimisht.

Borxhi është burgu më i sofistikuar.

Ai nuk të mban brenda, të mban të varur.

Punon jo për të jetuar, por për të shlyer.

Nuk ke kohë të mendosh, sepse ke këste.

Nuk ke energji të rebelohesh, sepse ke faturë.

E vërteta shpërndahet në copa.

Gënjeshtra në formë spektakli.

Njeriu nuk informohet, bombardohet.

Nuk edukohet, shpërqendrohet.

Një popull i hutuar është popull i bindur.

Cilat janë pyetjet që nuk duan të bëjmë? 

Nëse gjithçka është për “të mirën tonë”,

pse jemi më të lodhur?

më të sëmurë?

më të varur?

më të frikësuar?

Pse teknologjia rritet, por qetësia zhduket?

Pse kemi më shumë ilaçe, por më pak shërim?

Pse kemi më shumë informacion, por më pak mençuri?

Rebelimi nuk fillon me dhunë, por me vetëdije.

Rebelimi fillon kur njeriu kupton se nuk është problem vetë, por është futur në një sistem që përfiton nga dobësimi i tij.

Kur fillon të pyesë.

Kur fillon të lexojë etiketat, jo reklamat.

Kur rikthen marrëdhënien me trupin, tokën, mendjen.

Ky shkrim nuk kërkon bindje.

Kërkon zgjim.

Sepse një njeri i zgjuar nuk është i rrezikshëm për shoqërinë, është i rrezikshëm për ata që ndërtojnë perandori mbi injorancën.

Dhe kjo është arsyeja pse zgjimi gjithmonë është frikësues për pushtetin.

(28)

Vlora dhe memet 

Më shumë se mungesa e ujit, ajo që trondit vërtet është mungesa e ndjeshmërisë. Sepse uji, edhe kur mungon, mbetet një fakt material, i matshëm, i riparueshëm me investime, plane, përgjegjësi. Por empatia, kur shteron, është shenjë e një krize shumë më të thellë: kriza e ndërgjegjes kolektive. Të bësh humor me fatkeqësinë e një qyteti që vuan për ditë e net pa ujë, sidomos në ditë të ftohta, nuk është thjesht shaka e keqe. Është simptomë psikologjike dhe shoqërore. Është mekanizëm mbrojtës i një shoqërie të lodhur, të zhgënjyer, të çarmatosur moralisht, që përballë padrejtësisë zgjedh të qeshë, sepse nuk di më as të zemërohet si duhet, as të reagojë siç duhet.

Historikisht, shqiptarët janë përkufizuar nga ndihma në fatkeqësi. Kjo nuk është thjesht mit folklorik apo vetë-lavdërim romantik. Është fakt social: mikpritja, buka e ndarë, dera e hapur, fjala “hajde brenda” edhe kur vetë shtëpia ishte e varfër. Në kohë lufte, urie, tërmeti, shqiptari nuk pyeste se nga je, por a ke nevojë. Sot, në epokën e rrjeteve sociale, ku fatkeqësia dokumentohet në kohë reale, reagimi nuk është ndihmë, por meme. Jo reflektim, por tallje. Jo revoltë, por cinizëm.

Kjo sjellje ka rrënjë psikologjike të thella. Kur një shoqëri përjeton për vite me radhë zhgënjim politik, varfëri strukturore, pabarazi, mungesë drejtësie dhe pandëshkueshmëri, ndodh një zhvendosje e rrezikshme: normalizohet anormalja. Mungesa e ujit nuk shihet më si skandal kombëtar, por si material për humor. Sepse truri kolektiv është lodhur nga zemërimi që nuk prodhon ndryshim. Atëherë njeriu qesh, jo sepse është i lumtur, por sepse është i mpirë.

Kjo është faza kur shoqëria kalon nga tragjikja në groteske. Kur vuajtja nuk ngjall më dhembshuri, por argëtim. Hannah Arendt do ta quante banalizim të së keqes: jo se e keqja është zhdukur, por sepse është bërë e përditshme, e zakonshme, e padallueshme nga normalja. Kur mungesa e ujit, bukës, dritave, punës, bëhet “normë shqiptare”, atëherë njeriu nuk revoltohet më -ai ironizon.

Por këtu lind pyetja thelbësore: kundër kujt i përdorim nervat? Kundër kujt derdhim gjithë atë energji emocionale? Për politika partiake sterile, për përçarje fetare, për debate boshe identiteti, për sharje mes nesh. Ndërsa për mirëqenien kolektive, për shërbimet bazë, për dinjitetin njerëzor, reagojmë me të qeshura. Ky është paradoksi ynë moral: zemërohemi për simbole, por jo për jetesën. Nga perspektiva sociale, memet për mungesën e ujit nuk janë thjesht humor i errët; ato janë akt i pafuqisë së brendshme. Një formë dorëzimi e maskuar si ironi. Por kjo ironi nuk godet pushtetin, nuk denoncon strukturat, nuk kërkon llogari. Përkundrazi, e shpërqendron vëmendjen, e relativizon problemin, e bën të tretshëm. Dhe pushteti e do pikërisht këtë: qytetarin që qesh me fatkeqësinë e vet, jo që kërkon përgjegjësi. Nga pikëpamja etike, kjo nuk është rrugë e shëndetshme. Shoqëritë që mbijetojnë janë ato që ruajnë ndjeshmërinë, edhe kur janë të lodhura. Revolta pa dhunë, por me ndërgjegje. Ironia që shënjestron lart, jo që poshtëron viktimën. Humori që denoncon padrejtësinë, jo që normalizon mjerimin. Vlora sot është vetëm një shembull. Nesër do të jetë një qytet tjetër, një sektor tjetër, një brez tjetër. Pyetja nuk është pse mungon uji, por pse mungon reagimi. Pse mungon turpi kolektiv. Pse mungon ndjenja se ky nuk është “fat i keq”, por pasojë e keq-qeverisjes, e heshtjes sonë, e talljes sonë me vetveten. Një popull me tradita nuk matet nga krenaria që deklaron, por nga dhimbja që ndjen për tjetrin. Kur fatkeqësia e tjetrit bëhet argëtim, atëherë nuk kemi thjesht krizë infrastrukture; kemi krizë shpirti. Dhe kjo është shumë më e ftohtë se dimri pa ujë.

(29)

Patriotizmi i kamufluar 

Kur çmenduria kolektive ngrihet në piedestal dhe konfliktet fetare brenda një populli pagëzohen si patriotizëm, unë ndalem dhe pyes veten me zë të lartë, sikur të flisja me historinë vetë: Ku e humbe kujtesën, o popull? Ku i varrose mësimet që t’i lanë brezat para teje? Sepse historia nuk harrohet rastësisht; ajo harrohet me qëllim, ose nga frika për t’u përballur me të vërtetat e saj. Një popull që e ngatërron përçarjen me krenarinë, urrejtjen me dashurinë për atdheun, thirrjet kundër vëllait me thirrjet për liri, është një popull që ka hapur plagë të thella në trupin e vet. Dhe plagët e hapura, dihet, nuk kanë nevojë për armiq të fortë për t’u lënduar; mjafton një dorë e vogël, një fjalë e helmuar, një frymë që vjen nga jashtë dhe gjen brenda mish të çarë, imunitet të rënë, mendje të lodhura. Kjo është gropa e parë dhe më e madhe që një shoqëri hap për ta fundosur vetveten: kur fillon të godasë veten duke menduar se po mbron atdheun. Kur shkatërron mburojën më të fortë që ka pasur ndonjëherë -unitetin në shumëllojshmëri- dhe e quan këtë “pastërti ideologjike” apo “besnikëri kombëtare”. Por mburojat nuk thyhen nga jashtë; ato thyhen kur fillojnë të çahen nga brenda. Unë flas me veten dhe me ju, si në një pasqyrë kolektive ku secili duhet të shohë fytyrën e vet. Sepse kur një popull fillon të dëmtojë vetveten, nuk dëmton vetëm trupin e momentit; ai dëmton kujtesën, traditat, kulturën, harmoninë, dashurinë dhe respektin që e kanë mbajtur gjallë për shekuj. Ai fillon të fshijë ngadalë identitetin e një vendi të lashtë, të cilit historia i ka dhënë ngjyra të ndryshme, jo për ta bërë kaotik, por për ta bërë të fortë. Kultura nuk është kurrë monokrome. Kombet që kanë mbijetuar nuk e kanë bërë këtë duke u bërë njësoj, por duke pranuar ndryshimin si pasuri. Patriotizmi nuk është një flamur i vetëm që tundet kundër tjetrit; është një ndjenjë e fortë përgjegjësie ndaj tokës ku je rritur, gjuhës që flet, gjakut që të lidh me tjetrin edhe kur nuk mendon njësoj. Patriotizmi nuk është një ngjyrë e vetme, sepse jeta vetë nuk është bardh e zi. Patriotizmi është dashuri për vatanin pavarësisht dallimeve në pamje, në rite, në besime, në mënyrën si secili i lutet Zotit apo ndërgjegjes së vet. Është aftësia për të thënë: “Ti je ndryshe nga unë, por je i imi.” Është zgjedhja për të mbrojtur shtëpinë e përbashkët, jo duke djegur dhomat e saj të brendshme, por duke i rregulluar ato me durim dhe mençuri.

Historikisht, popujt nuk janë shkatërruar vetëm nga pushtimet e huaja. Ata janë shembur më shpesh nga përçarjet e brendshme, nga luftërat simbolike mes vëllezërve, nga gara se kush është “më i pastër”, “më patriot”, “më i denjë”. Këto gara nuk prodhojnë fitues; prodhojnë vetëm rrënoja mbi të cilat më pas ecin të huajt pa hasur rezistencë.

Urrejtja brenda familjes kombëtare është shenjë e pasigurisë kolektive. Kur një shoqëri nuk është e sigurt në identitetin e vet, ajo kërkon armiq brenda, sepse është më e lehtë të godasësh atë që flet gjuhën tënde sesa të përballesh me sfida reale. Por ky është një rebelim i rremë, një guxim i sajuar që maskon frikën dhe boshllëkun. Unë e them qartë dhe pa diplomaci: kush e do dhe kush lufton për vendin e tij, për drejtësinë, për dinjitetin njerëzor, për paqen sociale, ai është patriot. Kush ndërton ura mes njerëzve, edhe kur nuk pajtohet me ta në bindje, ai është patriot. Por kush lufton pjesëtarët e familjes kombëtare, kush nxit urrejtje, përçarje dhe përbuzje, ai nuk është mbrojtës i atdheut; ai është një tradhtar që kamuflohet me fjalë të mëdha dhe simbole të zbrazëta.

Kjo thirrje është për vetëdije. Jo për uniformitet, por për pjekuri. Jo për të fshehur dallimet, por për t’i menaxhuar ato me urtësi. Rebelimi i vërtetë sot nuk është të bërtasësh kundër vëllait, por të refuzosh lojën e përçarjes. Është të mos pranosh narrativat që të ushqejnë me urrejtje të shpejtë dhe patriotizëm të rremë. Sepse atdheu nuk ka nevojë për roje që rrahin njëri-tjetrin në emrin e tij. Ka nevojë për mendje të kthjellta, zemra të gjera dhe kujtesë historike. Sepse vetëm një popull që e njeh veten, e pranon shumëllojshmërinë e vet dhe e mbron unitetin e brendshëm, mund të përballet me botën pa frikë. Dhe vetëm atëherë patriotizmi pushon së qeni slogan dhe bëhet vlerë e gjallë.

(30)

Thirrje për çdo lexues 

Po ju flas si një zë i brendshëm që ju kërkon llogari, jo si një gisht që akuzon. Po ju flas si historia kur lodhet nga keqleximi, si filozofia kur sheh se po përdoret në copa slogani, si psikologjia kur vëren se emocionet po zëvendësojnë arsyen. Po ju flas si një zë i ndërgjegjes sonë kolektive, që kërkon të zgjohet përpara se të bëhet vegël.

Ne, shqiptarët, kemi një zakon të rrezikshëm: reagojmë shpejt, replikojmë me pasion, mbrojmë me zell, por lexojmë pak dhe mendojmë akoma më pak. Shpesh nuk pyesim çfarë po lexojmë, kush e shkruan, për kë shërben, në ç’rrethanë historike e politike lind ajo që na nxit. Na mjafton që diçka të preki bindjet tona dhe menjëherë e shohim veten si ushtarë të një kauze, pa e kuptuar se kauza, ashtu e paketuar, mund të jetë një kurth i rafinuar manipulimi.

Historia jonë është e mbushur me shembuj se si përçarja e brendshme ka qenë armiku më i madh. Jo gjithmonë armët vinin nga jashtë; shpesh mjaftonte të ndiznin një debat fetar, një konflikt identitar, një ndarje artificiale mes “ne” dhe “ata”, që energjia e një populli të harxhohej duke u përplasur me vetveten. Kjo është një metodë klasike e pushtetit dhe e ndikimit: kur nuk mund ta mposhtësh një shoqëri nga jashtë, dobësoje nga brenda.

Në mënyrë akademike, çdo tekst, çdo mesazh, çdo thirrje emocionale duhet parë në tri plane: kontekst, interes dhe pasojë. Pa këto tre filtra, leximi është i verbër. Psikologjikisht, emocionet janë të domosdoshme, por kur ato aktivizohen pa reflektim kritik, kthehen në leva manipulimi. Në mënyrë filozofike, besimi qoftë fetar apo kombëtar, e humbet dinjitetin kur shndërrohet në instrument për të urrejtur tjetrin, për të heshtur mendimin ndryshe, apo për të thyer unitetin shoqëror.

Feja, në thelbin e saj, synon ta disiplinojë shpirtin, jo ta armatosë atë kundër tjetrit. Kombi, në kuptimin e tij më të lartë, është bashkim vlerash, historie dhe përgjegjësie të përbashkët, jo një flamur për t’u valëvitur në luftë verbale apo reale kundër vëllait. Kur feja dhe kombi përdoren për të ndezur konflikte mes nesh, atëherë nuk kemi të bëjmë as me fe, as me atdhetari, por me manipulim të pastër.

Mos pranoni gjithçka në mënyrë shabllone. Mos u kënaqni me tituj, me fjali bombastike, me fjali që ju bëjnë të ndiheni “të zgjedhur” ose “të rrezikuar”. Këto janë dy emocionet më të përdorura për të komanduar turmat: ndjenja e superioritetit dhe frika. Një mendje e lirë nuk komandohet nga asnjëra pa kaluar fillimisht në sitën e arsyes.

Reflektoni për pasojat. Çfarë ndodh kur ne grindemi për fe? Çfarë ndodh kur ne armiqësohemi për identitet? Ndodh pikërisht ajo që historia e dëshmon pa pushim: dobësohet shteti, shpërbëhet solidariteti, humbet energjia krijuese, dhe hapet rruga për interesa që nuk kanë lidhje me të mirën tonë kolektive. Asnjë vend nuk forcohet duke luftuar me vetveten.

Kritikoni, por kritikoni me argument. Kundërshtoni, por kundërshtoni me dije. Mbroni bindjet tuaja, por mos i shndërroni ato në armë kundër bashkëqytetarit. Liria e mendimit nuk është zhurmë; është përgjegjësi. Është guximi për të thënë: “Nuk jam i sigurt, dua të lexoj më shumë, dua të kuptoj më thellë.”

Ky është një apel për maturi, jo për heshtje. Për thellim, jo për fanatizëm. Për unitet të arsyetuar, jo për bashkim të rremë nën sloganë. Nëse duam një shoqëri më të fortë, më të pjekur dhe më të drejtë, duhet të fillojmë nga mënyra si lexojmë, si reagojmë dhe si mendojmë. Sepse një popull që mendon thellë është i vështirë për t’u manipuluar, dhe një popull i vështirë për t’u manipuluar është një popull realisht i lirë.

(31)

Analizë 

A po afron një luftë e tretë botërore?

Në këndvështrimin tim i cili mbetet i hapur për korrigjim dhe debat për zhvillimet e viteve të fundit tregojnë se bota po hyn në një fazë ristrukturimi të thellë gjeopolitik, ideologjik dhe strategjik. Nuk bëhet fjalë thjesht për luftëra të izoluara apo kriza të përkohshme, por për një zhvendosje sistemike të qendrave të fuqisë dhe të narrativave që justifikojnë këtë fuqi. Një nga këto narrativa, sipas perceptimit tim, lidhet me sionizmin politik si projekt ideologjik dhe gjeostrategjik, i cili duhet dalluar qartësisht nga judaizmi si fe dhe nga hebrenjtë si komunitete njerëzore.

Historikisht, sionizmi lindi në fund të shekullit XIX si një lëvizje politike nacionaliste, në kontekstin e krizës së Perandorive Evropiane dhe rritjes së antisemitizmit në Europë. Me kalimin e kohës, kjo lëvizje u shndërrua në një projekt shtetëror dhe më pas në një ideologji me ambicie rajonale dhe globale, e mbështetur fuqishëm nga interesa financiare, ushtarake dhe mediatike. Në këtë kuptim, kritika ndaj sionizmit është kritikë politike dhe jo fetare apo etnike.

Sot, ajo që vërehet me shqetësim është përdorimi instrumental i feve, veçanërisht i krishterimit, për qëllime gjeopolitike. Ka individë, grupe dhe organizata që flasin në emër të krishterimit, por që në thelb promovojnë interesa politike që nuk lidhen domosdoshmërisht me parimet morale, shpirtërore dhe ungjillore të kësaj feje. Fenomeni i të ashtuquajturit “krishterim sionist” në disa vende perëndimore është shembulli më i dukshëm i këtij instrumentalizimi, ku doktrina fetare përshtatet për të justifikuar projekte pushteti, lufte dhe dominimi.

Në planin gjeopolitik, dobësimi i rendit ndërkombëtar liberal është gjithnjë e më i dukshëm. Lufta në Ukrainë, polarizimi në Amerikën Latine, presionet mbi zona strategjike si Groenlanda, Arktiku apo Kanadaja, si dhe prirjet izoluese të Shteteve të Bashkuara ndaj institucioneve ndërkombëtare, tregojnë se sistemi i pas Luftës së Dytë Botërore po shpërbëhet gradualisht. NATO, si aleancë ushtarake, përballet me kriza identiteti dhe qëndrueshmërie, ndërsa shtetet anëtare po përgatiten gjithnjë e më shumë për skenarë individualë mbijetese dhe vetëmbrojtjeje.

Në këtë kontekst, disa vende evropiane si Gjermania, Greqia apo Qipro perceptohen nga shumë analistë si të ekspozuara ndaj ndikimeve të forta lobiste dhe strategjike pro-Izraelit, shpesh në dëm të interesave të tyre afatgjata kombëtare apo të ekuilibrave rajonalë. Kjo nuk do të thotë se këto shtete “kontrollohen” në mënyrë absolute, por se politika e tyre e jashtme ndikohet ndjeshëm nga aleanca, interesa ekonomike dhe narrativa të importuara.

Një zhvillim veçanërisht interesant është afrimi i kujdesshëm, por i dukshëm, midis disa qarqeve ortodokse dhe myslimane. Ky afrim nuk bazohet në unitet fetar, por në një ndjenjë të përbashkët kërcënimi kulturor, politik dhe civilizues. Të dyja këto botë - ortodokse dhe islame - kanë përjetuar historikisht presione, demonizim dhe ndërhyrje nga projekte të jashtme që synojnë kontroll, fragmentarizim dhe varësi.

Nëse kjo prirje do të formalizohet në aleanca strategjike apo do të mbetet në nivel diskursi dhe bashkëpunimi të kufizuar, mbetet për t’u parë. Megjithatë, ajo që është e qartë është se bota po hyn në një fazë përplasjesh të reja, jo vetëm ushtarake, por ideologjike, kulturore dhe shpirtërore. Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh: kur feja vishet me petkun e pushtetit dhe pushteti fshihet pas gjuhës së Zotit, viktima e parë është e vërteta dhe njeriu i thjeshtë.

Prandaj, çdo analizë serioze duhet të jetë e matur, të dallojë konceptet, të shmangë përgjithësimet dhe të ruajë sensin kritik. Jo për të ndezur urrejtje, por për të kuptuar mekanizmat e pushtetit dhe për të mbrojtur dinjitetin njerëzor përballë çdo ideologjie që kërkon dominim total, pavarësisht se çfarë emri apo feje mban.

Është e domosdoshme të kthehemi pas në histori, sepse asnjë proces gjeopolitik nuk lind në vakum. Çdo projekt pushteti është trashëgim i një logjike të mëparshme, i një përvoje historike dhe i një arkitekture interesash të ndërtuara ndër dekada, madje shekuj.

Pas Luftës së Dytë Botërore, bota u organizua mbi një rend bipolar, ku SHBA dhe Bashkimi Sovjetik ndanë sferat e ndikimit. Në këtë rend, Lindja e Mesme u konsiderua që herët si zonë strategjike kyçe, jo për arsye fetare, por për energjinë, rrugët tregtare dhe pozicionin gjeografik. Krijimi i shtetit të Izraelit në vitin 1948, me mbështetjen e fuqishme të Perëndimit, nuk ishte thjesht një akt humanitar pas Holokaustit siç shpesh paraqitet por edhe një vendosje gjeostrategjike në zemër të botës arabe, që garantonte një aleat të përhershëm në një rajon të trazuar.

Me kalimin e kohës, ky aleat u shndërrua në një nyje të fuqishme lobimi politik, ekonomik dhe ushtarak, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara. Komitetet lobuese, ndikimi në media, financimi i fushatave elektorale dhe depërtimi në qendrat akademike kanë krijuar një ekosistem ku kritika ndaj politikave izraelite shpesh barazohet padrejtësisht me antisemitizëm. Ky mekanizëm e ka mbytur debatin racional dhe ka penguar analizën kritike të fakteve historike, përfshirë shkeljet e së drejtës ndërkombëtare ndaj popullit palestinez.

Paralelisht me këtë, krishterimi perëndimor ka kaluar një transformim të thellë. Nga një fe me theks te morali, sakrifica dhe drejtësia sociale, në disa rryma është shndërruar në një ideologji politike që justifikon luftën, dominimin dhe përjashtimin. “Krishterimi sionist”, i zhvilluar kryesisht në SHBA, bazohet në interpretime selektive të Shkrimeve të Shenjta, ku konfliktet e sotme paraqiten si profeci biblike të pashmangshme. Kjo ka krijuar një masë besimtarësh që mbështesin politika agresive jo për arsye morale apo strategjike, por sepse i konsiderojnë ato “vullnet hyjnor”.

Nga ana tjetër, bota ortodokse - Rusia, Ballkani, Lindja e Evropës - ka ruajtur historikisht një raport më të distancuar mes fesë dhe projektit globalist. Ortodoksizmi, i lidhur më shumë me identitetin kulturor dhe përvojën historike të vuajtjes kolektive, e sheh me dyshim çdo ideologji që kërkon uniformizim dhe nënshtrim. Kjo shpjegon edhe përplasjen e thellë aktuale mes Rusisë dhe Perëndimit, e cila nuk është vetëm ushtarake apo ekonomike, por thellësisht civilizuese.

Në këtë kuadër, afrimi i disa qarqeve ortodokse me botën islame nuk është një anomali, por një rikthim te logjika historike e aleancave kundër hegjemonisë. Gjatë shekujve, pavarësisht konflikteve, këto dy botë kanë bashkëjetuar, kanë ndarë hapësira dhe kanë ndërtuar ura kundër dominimeve të jashtme. Sot, përballë një rendi që imponon modele kulturore, politike dhe ekonomike të unifikuara, ato gjejnë pika të përbashkëta në mbrojtjen e sovranitetit, identitetit dhe shumëzëshëmërisë së qytetërimeve.

Armatosja masive që po ndodh sot - rritja e buxheteve ushtarake në Evropë, Azi dhe Lindjen e Mesme - nuk është rastësi. Historia na mëson se kur sistemi ndërkombëtar hyn në fazë tranzicioni, fuqitë përgatiten për skenarë përplasjeje. Para Luftës së Parë Botërore, para Luftës së Dytë Botërore, e njëjta gjuhë “sigurie” dhe “parandalimi” përdorej për të justifikuar grumbullimin e armëve. Rezultati dihet.

Prandaj, rreziku sot nuk qëndron vetëm te një konflikt i drejtpërdrejtë ushtarak, por te normalizimi i një ideologjie që e ndan botën në “të zgjedhur” dhe “të tepërt”, në aleatë absolutë dhe armiq të përhershëm. Sa herë që historia ka ndjekur këtë logjikë, ka prodhuar shkatërrim, zhvendosje masive dhe humbje të thella njerëzore.

Nëse nuk rikthehet arsyeja kritike, ndarja e qartë mes fesë dhe pushtetit, dhe respekti për ligjin ndërkombëtar si bazë minimale e bashkëjetesës globale, atëherë përplasjet që po afrohen nuk do të jenë thjesht luftëra për territore, por kriza të vetë qytetërimit njerëzor. Dhe në këto kriza, si gjithmonë, nuk humbasin ideologjitë e mëdha, por njerëzit e vegjël, popujt, fëmijët dhe e vërteta historike.

Nëse duam ta kuptojmë seriozisht drejtimin ku po lëviz bota sot, është e pashmangshme të ndalemi te dy ngjarjet më të mëdha shkatërrimtare të historisë moderne: Lufta e Parë dhe Lufta e Dytë Botërore. Jo për t’i përsëritur si data dhe beteja, por për të kuptuar mekanizmat e padukshëm që i prodhuan ato dhe ngjashmëritë alarmante me realitetin aktual.

Lufta e Parë Botërore nuk shpërtheu thjesht për atentatin e Sarajevës. Kjo ishte vetëm shkëndija. Thelbi i konfliktit qëndronte te përplasja e perandorive, lufta për sfera influence, kontroll ekonomik dhe rrugë tregtare. Perandoria Britanike dhe ajo Franceze synonin ruajtjen e dominimit global; Gjermania kërkonte hapësirë jetike dhe njohje si superfuqi; Rusia mbronte botën sllavo-ortodokse dhe daljen në dete të ngrohta. Feja përdorej shpesh si element identitar për mobilizim popullor, por vendimet reale merreshin në tryeza bankash, industrish armësh dhe diplomacie sekrete.

Një fakt thelbësor që lidhet drejtpërdrejt me temën aktuale është Deklarata Balfour (1917). Në kulmin e Luftës së Parë Botërore, qeveria britanike i premtoi mbështetje politike krijimit të një “atdheu kombëtar hebre” në Palestinë, territor që në atë kohë ishte ende nën Perandorinë Osmane dhe i banuar kryesisht nga palestinezë. Kjo deklaratë nuk buronte nga ndjeshmëri fetare apo humanitare, por nga një kalkulim strategjik: sigurimi i mbështetjes financiare dhe politike të qarqeve hebraike ndërkombëtare për përpjekjen ushtarake britanike. Këtu shohim qartë se si feja dhe identiteti përdoren si monedhë gjeopolitike.

Pas Luftës së Parë Botërore, ndarja artificiale e territoreve në Lindjen e Mesme nga fuqitë fituese (marrëveshja Sykes–Picot) krijoi shtete të brishta, konflikte etnike dhe fetare të pazgjidhura, dhe një destabilitet të qëllimshëm afatgjatë. Kjo strategji “përça dhe sundo” është një nga themelet historike të krizave që shohim sot dhe një model që po ripërsëritet në forma të reja.

Lufta e Dytë Botërore e çoi këtë logjikë në ekstrem. Ajo lindi nga poshtërimi ekonomik i Gjermanisë pas Traktatit të Versajës, nga krizat financiare globale dhe nga ngritja e ideologjive totalitare. Nazizmi përdori identitetin, mitin dhe frikën për të mobilizuar masat, duke shpallur popuj “të zgjedhur” dhe “armiq të brendshëm”. Kjo ndarje midis “ne” dhe “ata” është një nga paralelizmat më të rrezikshme me diskursin e sotëm global.

Holokausti ishte një tragjedi njerëzore e paprecedentë dhe një krim që duhet dënuar pa asnjë relativizim. Por pas vitit 1945, vuajtja e hebrenjve u përdor politikisht për të justifikuar projekte shtetformuese dhe gjeopolitike që shpesh shkelnin të drejtat e popujve të tjerë. Krijimi i shtetit të Izraelit në vitin 1948, pa një proces real konsensusi me popullsinë vendase palestineze, mbolli një konflikt të përhershëm që vazhdon deri sot dhe që është mbështetur vazhdimisht nga fuqitë perëndimore për arsye strategjike, jo morale.

Një element tjetër kyç i Luftës së Dytë Botërore ishte industria e luftës. Kompanitë e mëdha të armëve, bankat që financonin palë të ndryshme dhe kompleksi ushtarak-industrial u shndërruan në përfituesit kryesorë të shkatërrimit. Kjo logjikë nuk u zhduk pas vitit 1945; ajo u institucionalizua. Sot, rritja masive e buxheteve ushtarake, konfliktet e “menaxhuara” dhe luftërat me ndërmjetës janë vazhdimësi direkte e këtij modeli.

Pas Luftës së Dytë Botërore u krijua një rend i ri ndërkombëtar me OKB-në, marrëveshjet e Bretton Woods dhe institucionet financiare globale. Në teori, ky rend synonte paqen dhe stabilitetin. Në praktikë, ai krijoi një sistem hierarkik, ku disa shtete kanë të drejtën e vetos, ndërsa të tjerët mbeten konsumatorë vendimesh. Kur ky sistem fillon të prishet, siç po ndodh sot, historia na mëson se rruga shpesh çon drejt përplasjeve të mëdha.

Paralelja më e frikshme me të kaluarën është kjo: para të dy luftërave botërore, bota ishte e mbushur me marrëveshje sigurie, aleanca ushtarake, armatime “mbrojtëse” dhe retorikë morale për paqen. Dhe megjithatë, lufta erdhi. Jo sepse popujt e dëshironin, por sepse interesat e ngushta e shtynë sistemin drejt përplasjes.

Prandaj, kur sot shohim përdorimin e fesë për legjitimim politik, demonizimin e kundërshtarit, përqendrimin e pushtetit ekonomik dhe ushtarak në pak duar, si dhe shpërbërjen e rendit ndërkombëtar, historia nuk na flet si kujtim i largët, por si paralajmërim i fortë. Nëse nuk mësojmë nga gabimet e bëra nga Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore, rrezikojmë të mos jemi dëshmitarë të një lufte të tretë botërore klasike, por të një krize globale të fragmentuar, të vazhdueshme dhe shkatërruese, ku humbja më e madhe do të jetë humanizmi vetë.

(32)

Paradoksi i estetikës: kur bukuria na verbon ndaj së vërtetës

Historia e mendimit njerëzor është një fushëbetejë e vazhdueshme mes formës dhe përmbajtjes. Ne jetojmë në një epokë ku informacioni është i bollshëm, por urtësia e pakët. Shpesh, ne biem pre e një kurthi mendor: pranojmë si të vërtetë çdo gjë që është e paketuar bukur, që rezonon me emocionet tona të çastit ose që ushqen paragjykimet tona të rrënjosura thellë. Ky shkrim është një thirrje për zgjim ndaj shkrimtarit dhe lexuesit, për të parë përtej shkëlqimit të stilit dhe për të kërkuar thelbin e vërtetë të mençurisë.

Nga pikëpamja psikologjike, truri ynë është i programuar për të kërkuar harmoni. Një fjali e ndërtuar mirë, me ritëm dhe metafora goditëse, krijon një lloj "kënaqësie estetike" që shpesh e ngatërrojmë me vërtetësinë. Kjo njihet si efekti i rrjedhshmërisë kognitive: nëse diçka lexohet lehtë dhe bukur, ne priremi ta besojmë më shpejt.

Megjithatë, historia na tregon se rreziku më i madh vjen nga demagogët që përdorin retorikën si maskë. Sofistët e Greqisë së lashtë ishin mjeshtra të fjalës, por Sokrati i kundërshtoi ata sepse e dinte se bukuria pa të vërtetën është thjesht një mjet manipulimi. Një gënjeshtër e shkruar bukur mbetet gënjeshtër, por ajo bëhet më helmuese sepse depërton në mbrojtjen tonë kritike përmes rrugës së ndjenjave.

Një tjetër fenomen shqetësues është prirja për t'i peshuar gjërat me "kandarin e logjikës personale". Ne shpesh nuk kërkojmë të vërtetën, por konfirmimin. Lexojmë autorë që thonë atë që ne tashmë e besojmë, dhe e quajmë këtë "mençuri".

E vërteta shabllon: Ne adoptojmë citate të gatshme, shprehje klishe dhe filozofi sipërfaqësore sepse ato "duken" inteligjente nëpër rrjete sociale apo biseda tavolinash.

Subjektivizmi i rrezikshëm: Kur logjika jonë personale bëhet masa e vetme e gjërave, ne humbasim objektivitetin. Mençuria kërkon që ne të sfidojmë veten, të lexojmë atë që na shqetëson dhe të pranojmë se e bukura mund të jetë edhe e dhimbshme nëse na tregon një të vërtetë të hidhur.

Ne duhet të bëjmë një dallim rrënjësor: Jo çdo gjë që shkruhet bukur është mençuri, por ajo që është mençuri do të jetë gjithnjë e bukur.

Pse ndodh kjo? Sepse mençuria mbart në vete një lloj "bukurie ontologjike". Ajo ka një simetri të brendshme, një përputhje me ligjet e natyrës dhe shpirtit njerëzor. Kur lexojmë një rresht nga Marcus Aurelius, Dostojevski apo Shekspiri, ne nuk mahnitemi vetëm nga fjalët, por nga drita që ato hedhin mbi errësirën tonë të brendshme. Kjo lloj bukurie nuk është dekorative; ajo është organike.

"Bukuria është shkëlqimi i së vërtetës." Thotë Plotini. 

Për ju që shkruani: Mos u mjaftoni me gjetjen e epitetit perfekt. Pyetni veten: "A është kjo që po them e vërtetë, apo thjesht tingëllon mirë?" Shkrimi nuk duhet të jetë një akt narcisizmi ku ne admirojmë veten në pasqyrën e fjalëve, por një akt shërbimi ndaj të vërtetës.

Për ju që lexoni: Bëhuni skeptikë ndaj kënaqësisë së menjëhershme. Mos i gllabëroni mendimet "shabllon". Një shkrim apo libër i mirë nuk është ai që të thotë atë që ti e di apo që të përkëdhel bindjet e tua, por ai që të detyron të mendosh atë që nuk e kishe imagjinuar kurrë.

Të kërkosh mençurinë do të thotë të kesh guximin të thyesh kallëpet e bukurisë sipërfaqësore. Ne duhet të mësojmë të dallojmë arin nga bižuteria e fjalëve. Vetëm kur t'i peshojmë idetë me peshoren e arsyes universale dhe integritetit moral, dhe jo me kandarin e komoditetit tonë, do të jemi vërtet të lirë. Mençuria nuk ka nevojë për makijazh; ajo shkëlqen nga brenda jashtë. Le të mos jemi adhurues të ambalazhit, por kërkues të palodhur të thelbit.

Një reflektim mbi autorët që nuk na "përkëdhelën" bindjet por na zgjuan dyshimet, dhe një manual mbijetese për integritetin tonë intelektual.

Thyerja e pasqyrave të bukura

Kur flasim për mençurinë që është gjithnjë e bukur, nuk mund të mos ndalemi te figura e Fjodor Dostojevskit. Ai nuk shkroi për tu pëlqyer. Librat e tij shpesh janë të rëndë, të ethshme, pothuajse të sëmura në intensitetin e saj. Por, pse ai mbetet kulmi i bukurisë letrare? Sepse ai nuk i pranoi kurrë "të vërtetat shabllon". Në "Shënime nga nëntoka", ai sulmon idenë se njeriu është një qenie thjesht logjike që kërkon vetëm interesin e tij. Ai tregon se njeriu, në dëshirën e tij për liri, mund të shkatërrojë edhe bukurinë nëse ajo i imponohet si një formulë matematikore (2 + 2 = 4).

Dostojevski na mëson se mençuria e vërtetë është e bukur sepse është e zhveshur. Ajo nuk fshihet pas rreshtave të lëmuara, por del nga hiri i vuajtjes dhe analizës së pamëshirshme të vetes. Po ashtu, Friedrich Nietzsche, me stilin e tij aforistik, shpesh keqkuptohet si një adhurues i thjeshtë i fuqisë. Por, nëse e peshojmë me kandarin e duhur, shohim se proza e tij është një thirrje për të thyer "idhujt" - ato të vërteta që ne i pranojmë vetëm sepse janë të traditës ose sepse na bëjnë të ndihemi sigurt.

Këta autorë na thonë: Bukuria e vërtetë nuk është ajo që të lë të flesh rehat, por ajo që të zgjon me një rrufe kuptimi. Ata nuk përdorin "shabllone" morale. Ata krijojnë një etikë të re, ku e bukura dhe e vërteta bashkohen në pikën e sinqeritetit radikal. Kur lexojmë "Vëllezërit Karamazov", ne nuk admirojmë thjesht teknikën e shkrimit; ne admirojmë dritën që del nga errësira e shpirtit njerëzor. Kjo është mençuria që bëhet estetikë.

Shoshitja e shpirtit në epokën e zhurmës

Sot, ne jetojmë në një "Panair të Kotësive" digjitale. Informacioni na vjen i paketuar si ushqim i shpejtë (fast-food) intelektual. Ne jemi të rrethuar nga citate të shkëputura, meme filozofike dhe opinione që kanë vetëm një qëllim: të na konfirmojnë atë që tashmë mendojmë. Ky është "kandari i logjikës personale" në kulmin e tij të rrezikshëm.

Për të mbijetuar si qenie mendimtare, ne kemi nevojë për një proces shoshitjeje. Shoshitja nuk është thjesht kritikë, është një akt pastrimi shpirtëror.

Shpërbërja e paradigmit të "pëlqimit"

Hapi i parë drejt mençurisë është të dyshojmë te gjërat që na pëlqejnë menjëherë. Nëse një shkrim të bën të ndihesh shumë mirë me veten, nëse ai thjesht rreh shpatullat e paragjykimeve të tua, ka shumë mundësi që nuk është mençuri, por narcisizëm kolektiv. Mençuria ka një veti: ajo të "shpon". Ajo të detyron të ndryshosh. Shoshitja fillon kur ne pyesim: "A po e besoj këtë sepse është e vërtetë, apo sepse po ma thotë bukur atë që unë dua të dëgjoj?"

Distanca intelektuale dhe analiza historike

Në epokën e shpejtësisë, shoshitja kërkon ngadalësi. Ne duhet t'i marrim idetë dhe t'i vendosim në kontekstin e kohës. Një mendim që duket "modern" dhe "i bukur" sot, mund të jetë thjesht një riciklim i një gabimi të vjetër historik. Duke njohur historinë e ideve, ne krijojmë një filtër mbrojtës. Ne nuk i hamë gjërat shabllon sepse e dimë se ku çojnë ato rrugë të shtruara me lule retorike por që përfundojnë në humnerën e dogmës.

Asketi i leximit

Ne duhet të kultivojmë një lloj "asketizmi" intelektual. Nuk kemi nevojë të lexojmë çdo gjë që shkëlqen. Shoshitja do të thotë të zgjedhësh atë që ka peshë. Nëse logjika jote personale është kandari, sigurohu që ky kandar të jetë i kalibruar me dyshimin, me përulësinë dhe me gatishmërinë për të dalë gabim.

Thirrja drejt esencës

Në fund të fundit, të shkruash dhe të lexosh është një akt dashurie për të vërtetën. Një shkrimtar që kërkon vetëm duartrokitje është një tregtar maskash. Një lexues që kërkon vetëm konfirmim është një i burgosur i vetvetes.

Le të kthehemi te pika fillestare: Mençuria do të jetë gjithnjë e bukur. Por kjo bukuri nuk është ajo e sipërfaqes së lëmuar. Është bukuria e një skulpture të Mikelanxhelos që del nga guri i papërpunuar përmes goditjeve të forta të daltës. Është bukuria e një të vërtete që na çliron, edhe pse na dhemb. Mos i merrni gjërat shabllon. Mos u dehni nga muzika e fjalëve nëse ato nuk mbartin simfoninë e kuptimit. Shkruani me gjakun e përvojës dhe lexoni me sytë e një shpirti që kërkon dritë, jo thjesht ngushëllim. Sepse vetëm kur e bukura buron nga e vërteta, ajo bëhet e pavdekshme.

(33)

Dallimi i dijes dhe i urtësisë

Njeriu me dije shpesh fillon me përgjigje. Njeriu i urtë fillon gjithmonë me pyetje. Pyetja nuk është shenjë paditurie, por shenjë vetëdijeje epistemike. Filozofikisht, pyetja është akti i parë i lirisë mendore. Psikologjikisht, ajo kërkon përulësi: pranimin se e panjohura ekziston. Ai që “ka dije” pyet për të konfirmuar veten. Ai që ka urtësi pyet për të kuptuar botën dhe tjetrin. Këtu lind dallimi i parë: dija kërkon siguri; urtësia pranon pasigurinë si hapësirë mësimi.

Kërkimi për njeriun e ditur shpesh reduktohet në mbledhje faktesh, citimesh, autorësh. Kërkimi për njeriun e urtë është proces filtrimi, krahasimi, dyshimi metodik. Ai nuk pyes “çfarë thonë të tjerët?”, por “pse e thonë?” dhe “ku qëndron njeriu këtu brenda?”. Nga këndvështrimi kritik, shoqëritë moderne prodhojnë shumë njerëz të informuar, por pak njerëz të thelluar. Informacioni rrit dijen; reflektimi rrit urtësinë. Pa reflektim, kërkimi kthehet në konsum intelektual dhe jo në rritje mendore.

Hipoteza është një parashikim i arsyetuar, por kurrë një dogmë. Njeriu që ka vetëm dije e shndërron hipotezën në bindje absolute. Ai mbrohet prej saj. Njeriu i urtë e sheh hipotezën si një urë të përkohshme drejt së vërtetës. Psikologjikisht, kjo tregon fleksibilitet kognitiv. Filozofikisht, kjo tregon etikë mendimi. Urtësia nuk ka frikë të gabojë; dija e zbrazët ka frikë të rrëzohet.

Eksperimenti në kuptimin e gjerë njerëzor nuk është vetëm laboratorik; është jeta vetë. Ai që ka dije flet bukur për parimet. Ai që ka urtësi i vë ato në provë përmes veprimit, marrëdhënieve, vuajtjes, dështimit. Këtu shfaqet dallimi etik: a përputhet fjala me sjelljen? Urtësia është dije e kaluar nëpër karakter. Ndryshe, dija mbetet dekor intelektual.

Kur rezultatet dalin, njeriu i dijes kërkon të ketë të drejtë. Njeriu i urtë kërkon të kuptojë. Analiza për të parin është mbrojtje e imazhit; për të dytin është pastrim i mendimit. Kritika e vërtetë nuk është ndaj të tjerëve, por ndaj vetes. Këtu urtësia tregon maturi psikologjike dhe pjekuri filozofike: aftësinë për të parë kufijtë e vet.

Kur hipoteza bie, njeriu i dijes ofendohet. Njeriu i urtë falënderon realitetin. Sepse për urtësinë, gabimi është mësues. Për mendjen dogmatike, gabimi është kërcënim. Kjo është pika ku shumica ndalen dhe pak vazhdojnë. Urtësia lind aty ku dija pranon humbjen si fitore njohjeje.

Struktura e metodës shkencore nuk është vijë e drejtë, por rreth. Ashtu është edhe urtësia njerëzore. Ajo kthehet, rishikon, riformulon. Njeriu që di shumë ecën shpejt. Njeriu i urtë ecën thellë.

Në fund, vjen akti më i vështirë: transmetimi. Jo kushdo që di, di të shpjegojë. Jo kushdo që shpjegon, ndriçon. Urtësia di të flasë sipas nivelit të tjetrit, jo sipas egos së vet. Filozofikisht, transmetimi është akt etik. Psikologjikisht, është empati kognitive. Akademikisht, është përgjegjësi sociale. Njeriu i urtë nuk dominon me dije; ai çliron tjetrin për të menduar.

Dija është çfarë ke në mendje.

Urtësia është si e përdor atë.

Dija ndan. Urtësia bashkon.

Dija grumbullon. Urtësia ndriçon.

Në një botë të mbushur me informacion, kriza nuk është mungesa e dijes, por mungesa e urtësisë dhe e aftësisë për ta bërë dijen njerëzore, të kuptueshme dhe shëruese.

(34)

Logjika hetimore 

Mësimi i logjikës shkencore të hetimit burimor dhe i metodave të verifikimit të referencave nuk është një luks akademik, por një domosdoshmëri intelektuale, kulturore dhe politike për shoqëritë moderne. Në një epokë ku informacioni prodhohet, riprodhohet dhe shpërndahet me shpejtësi eksponenciale, aftësia për të dalluar midis burimit autentik dhe narrativës së fabrikuar është bërë një formë e re e alfabetizmit kritik. Pa këtë aftësi, individi dhe shoqëria mbeten të pambrojtur ndaj manipulimit, mitizimit të rremë, autoritetit të rrejshëm dhe instrumentalizimit ideologjik të dijes.

Logjika shkencore dhe hetimi burimor: bazat metodologjike

Logjika shkencore e hetimit burimor mbështetet mbi disa parime thelbësore: verifikueshmërinë, falsifikueshmërinë, koherencën e brendshme dhe kontekstualizimin historik. Çdo thënie, ide apo tekst, qoftë i lashtë apo modern, duhet të kalojë përmes filtrit kritik të pyetjeve bazë: Kush është autori? Kur është prodhuar teksti? Në çfarë konteksti historik, kulturor dhe politik? Si është transmetuar? Cili është zinxhiri i transmetuesve dhe a ka ndërprerje, shtrembërime ose interpolime?

Këto pyetje nuk janë formale; ato janë themeli i çdo kërkimi serioz shkencor. Historianët përdorin kritikën e jashtme (autenticiteti i dokumentit, datimi, autorësia) dhe kritikën e brendshme (përmbajtja, gjuha, qëllimi i autorit). Në shkencë dhe mjekësi, këto parime shfaqen përmes rishikimit nga kolegët (peer review), replikimit të rezultateve dhe standardizimit të metodave.

Rreziku i pranimit të pakushtëzuar të autoritetit

Një nga gabimet më të zakonshme epistemologjike është argumentum ad verecundiam, pra pranimi i një pretendimi thjesht sepse i atribuohet një autoriteti të famshëm, një filozofi të lashtë, një mjeku të njohur apo një “libri të vjetër”. Historia është e mbushur me shembuj ku shumë thënie janë atribuar gabimisht Aristotelit, Hipokratit, Galenit, Platonit, Avicenës, apo figurave fetare, për t’i dhënë peshë ideve që nuk kanë asnjë bazë autentike në veprat e tyre origjinale. Në kontekstin politik dhe ideologjik, kjo praktikë është përdorur për të legjitimuar pushtet, për të ndërtuar identitete kombëtare mitike, apo për të justifikuar politika shtypëse. Një narrativë historike e pavërtetuar, e paraqitur si “e lashtë” ose “tradicionale”, shpesh fiton status dogmatik dhe pengon debatin racional.

Zinxhiri i transmetimit dhe problemi i deformimit

Çështja e zinxhirit të transmetuesve është qendrore, veçanërisht për tekstet e lashta dhe për traditat gojore. Çdo hallkë e këtij zinxhiri mbart rrezikun e gabimit, keqinterpretimit, interesit ideologjik ose censurës. Filologjia historike dhe paleografia kanë treguar se shumë tekste ekzistojnë në variante të ndryshme, me ndryshime të vogla që shpesh prodhojnë kuptime thelbësisht të ndryshme. Në mjekësi dhe shkencat natyrore, mungesa e një zinxhiri të qartë verifikimi çon në përhapjen e pseudo-shkencës: kura “tradicionale” pa prova klinike, keqinterpretime të studimeve, apo citime selektive që anashkalojnë kontekstin statistikor dhe metodologjik.

Dimensioni shkencor dhe mjekësor

Në shkencë, e vërteta nuk përcaktohet nga autorësia, por nga prova. Një studim i vetëm nuk mjafton; kërkohet konsensus i arsyetuar, meta-analiza, transparencë e të dhënave dhe përsëritshmëri. Pranimi i pakushtëzuar i librave apo tezave “alternative” pa evidencë empirike ka pasoja reale për shëndetin publik, duke ushqyer mosbesim ndaj mjekësisë bazuar në prova dhe duke rrezikuar jetën e njerëzve.

Narrativat historike dhe identiteti kolektiv

Historia nuk është thjesht një rrëfim i së shkuarës; ajo është një instrument i fuqishëm i ndërtimit të identitetit. Kur burimet nuk verifikohen, historia shndërrohet në mitologji politike. Objekte arkeologjike, figura historike apo ngjarje madhore shpesh i atribuohen një populli të caktuar pa baza solide, për qëllime legjitimuese. Kjo jo vetëm deformon të vërtetën shkencore, por prodhon konflikt, nacionalizëm agresiv dhe përçarje.

Dimensioni politik i dijes dhe manipulimit

Kontrolli i narrativës është kontroll pushteti. Regjimet autoritare dhe strukturat propagandistike kanë kuptuar herët rëndësinë e burimeve dhe referencave. Duke prodhuar libra, citate dhe “fakte” të rreme, ato krijojnë një realitet paralel. Vetëm një publik i trajnuar në logjikën e hetimit burimor mund të rezistojë ndaj këtij manipulimi.

Edukimi kritik si domosdoshmëri shoqërore

Prandaj, mësimi i logjikës së hetimit burimor duhet të jetë pjesë thelbësore e edukimit: jo vetëm në universitete, por që në arsimin bazë. Ai zhvillon mendimin kritik, përulësinë intelektuale dhe përgjegjësinë epistemike, vetëdijen se të vërtetat nuk merren hua nga autoriteti, por ndërtohen mbi prova, arsyetim dhe transparencë.

Të mos pranosh çdo libër, thënie apo narrativë si të saktë pa verifikuar burimin, zinxhirin e transmetimit dhe kontekstin, nuk është shenjë mosbesimi patologjik, por shenjë pjekurie intelektuale. Logjika shkencore e hetimit burimor është mburoja më e fortë kundër mashtrimit, mitizimit dhe instrumentalizimit të dijes. Ajo është themeli i shkencës, i historisë serioze, i mjekësisë së përgjegjshme dhe i një shoqërie që aspiron të jetë e lirë, e vetëdijshme dhe e drejtë.

Referenca orientuese (për studim të mëtejshëm):

– Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery

– Marc Bloch, The Historian’s Craft

– Richard J. Evans, In Defence of History

– Thomas S. Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions

– Ernst Mayr, This Is Biology

– Umberto Eco, Six Walks in the Fictional Woods

Këto vepra ofrojnë korniza teorike dhe metodologjike për të kuptuar se pse verifikimi burimor nuk është thjesht teknikë akademike, por një etikë e dijes dhe e përgjegjësisë njerëzore.

Temat fetare që qarkullojnë në hapësirën publike: domosdoshmëria e kritikës burimore dhe metodologjike

Një nga fushat më të ndjeshme dhe më të ekspozuara ndaj keqinterpretimit, deformimit dhe manipulimit është pikërisht fusha fetare. Në diskursin publik qarkullojnë me shpejtësi thënie, rrëfime, histori “të shenjta”, interpretime morale, madje edhe rregulla praktike, të cilat shpesh i atribuohen teksteve hyjnore, profetëve, dijetarëve të hershëm apo traditës fetare, pa asnjë verifikim serioz të burimit, autenticitetit dhe kontekstit. Kjo e bën analizën burimore në temat fetare jo vetëm një çështje akademike, por një nevojë thelbësore shpirtërore, etike dhe shoqërore.

a) Problemi i atribuimit të rremë dhe autoritetit fetar

Në shumë raste, thënie morale, këshilla psikologjike apo ide politike i vishen një figure fetare për t’u dhënë peshë absolute dhe për të mbyllur debatin racional. Ky mekanizëm funksionon sepse autoriteti fetar perceptohet si i pakontestueshëm. Mirëpo, historia e studimeve fetare tregon se atribuimet e rreme janë të shumta: tekste apokrife, ajete, hadithe ose tradita të dobëta, interpretim i shkëputur nga konteksti, apo përzierje e besimit me zakone lokale e interesa politike.

Pa njohjen e metodave klasike të kritikës burimore, si analiza e zinxhirit të transmetimit, vlerësimi i transmetuesve, krahasimi i varianteve tekstuale dhe kontekstit historik, besimtari dhe studiuesi kthehen në konsumatorë pasivë të “fjalëve të shenjta” të prodhuara artificialisht.

b) Zinxhiri i transmetimit dhe përgjegjësia epistemike në fe

Ashtu si në histori dhe shkencë, edhe në traditat fetare ekziston koncepti i zinxhirit të transmetimit dhe i autenticitetit. Çdo hallkë bart përgjegjësi morale dhe intelektuale. Kur ky zinxhir anashkalohet ose thjeshtohet, feja rrezikon të reduktohet në folklor emocional, propagandë moralizuese ose mjet kontrolli social.

Studimi kritik nuk e dobëson besimin; përkundrazi, e pastron atë nga shtresimet ideologjike dhe nga manipulimet historike. Një fe e ndërtuar mbi burime të verifikuara dhe kuptim kontekstual është më rezistente ndaj ekstremizmit, literalizmit të verbër dhe instrumentalizimit politik.

c) Keqpërdorimi i temave fetare në politikë dhe propagandë

Narrativat fetare janë përdorur historikisht për të legjitimuar pushtet, për të justifikuar dhunë, për të ndarë shoqëri dhe për të prodhuar identitete antagoniste. Nxjerrja selektive e vargjeve, tregimeve apo mësimeve, pa kontekst historik dhe hermeneutik, krijon një fe të fragmentuar dhe funksionale për interesa afatshkurtra politike.

Pa logjikë burimore dhe kritike, publiku nuk është në gjendje të dallojë midis mësimit autentik fetar dhe narrativës ideologjike të maskuar si fe. Kjo është veçanërisht e rrezikshme në epokën digjitale, ku citatet e shkëputura dhe video-tezat emocionale kanë zëvendësuar studimin e thelluar.

d) Pseudofetarizmi dhe deformimi i dijes shpirtërore

Një fenomen bashkëkohor është përhapja e pseudofetarizmit: përzierje e psikologjisë popullore, mistikës së paqartë, teorive konspirative dhe elementeve fetare të nxjerra jashtë kontekstit. Këto narrativa shpesh paraqiten si “urtësi e lashtë” ose “sekrete hyjnore”, duke shmangur çdo kriter verifikimi. Pa edukim në logjikën e hetimit burimor, individi humbet aftësinë për të dalluar midis besimit të ndërtuar mbi dije dhe manipulimit emocional të paketuar si spiritualitet.

e) Hermeneutika dhe konteksti: kundër literalizmit të verbër

Një tjetër aspekt thelbësor është domosdoshmëria e interpretimit kontekstual (hermeneutik). Tekstet fetare janë prodhuar në realitete historike, gjuhësore dhe kulturore të caktuara. Shkëputja e tyre nga ky kontekst prodhon literalizëm të rrezikshëm, i cili i kundërvihet arsyes, shkencës dhe bashkëjetesës shoqërore. Logjika e hetimit burimor ndihmon të kuptohet dallimi midis parimit universal dhe zbatimit historik, midis mesazhit etik dhe formës së tij të përkohshme.

f) Feja, arsyeja dhe përgjegjësia morale

Feja e lirë nga manipulimi është aleate e arsyes, jo kundërshtare e saj. Verifikimi i burimeve, saktësimi i referencave dhe analiza kritike nuk e sekularizojnë besimin, por e çlirojnë nga mitologjitë artificiale dhe nga autoritarizmi fetar. Një besimtar i arsimuar në logjikën e hetimit burimor është më pak i manipulueshëm, më pak dogmatik dhe më i përgjegjshëm moralisht, sepse e di se edhe në emër të së shenjtës është kryer padrejtësi.

Nëse historia, shkenca dhe mjekësia kërkojnë verifikim rigoroz për të mbrojtur të vërtetën dhe jetën njerëzore, temat fetare e kërkojnë këtë edhe më shumë, sepse ndikojnë drejtpërdrejt ndërgjegjen, moralin dhe vendimmarrjen kolektive. Prandaj, të mësosh logjikën shkencore të hetimit burimor në çështjet fetare nuk është mosrespekt ndaj besimit, por respekt maksimal ndaj së vërtetës dhe dinjitetit njerëzor.

Referenca orientuese shtesë:

– Wilfred Cantwell Smith, The Meaning and End of Religion

– Jonathan Z. Smith, Imagining Religion

– Fazlur Rahman, Islam and Modernity

– Hans-Georg Gadamer, Truth and Method

– Karen Armstrong, Fields of Blood

Këto vepra ndihmojnë të kuptohet se si feja, historia, interpretimi dhe pushteti ndërthuren, dhe pse verifikimi burimor mbetet kushti minimal për një besim të shëndetshëm dhe një shoqëri të vetëdijshme.

(35)

Simboli si histori, pushtet dhe manipulim

Çdo shtet, para se të jetë kufi gjeografik, kushtetutë apo aparat administrativ, është mit. Dhe çdo mit kërkon një shenjë për t’u mishëruar: një kafshë, një figurë, një shenjë gjeometrike, një objekt i "shenjtë" apo i frikshëm. Simboli është gjuha më e vjetër e pushtetit. Ai lind para ligjit, para shtetit modern, madje para shkrimit. Ai është mjeti me të cilin njeriu i hershëm përpiqej të kuptonte kaosin, frikën, natyrën, tjetrin dhe vetveten. Më pas, po ky mjet u bë arma më e rafinuar e politikës. Në lashtësi, simboli nuk ishte dekor. Ai ishte kontratë psikologjike midis pushtetit dhe masës. Në momentin që një popull pranon simbolin, ai pranon narrativën që fshihet pas tij. Pranon hierarkinë. Pranon rolin e vet në histori. Pranon edhe dhunën, nëse ajo justifikohet në emër të simbolit. Këtu fillon problemi.

Rusia

Rusia dhe ariu nuk janë rastësi zoologjike. Ariu është forca e egër, durimi i rrezikshëm, qenia që fle gjatë, por kur zgjohet, shkatërron. Ky simbol nuk flet për demokraci, as për delikatesë diplomatike. Ai flet për territor, për instinkt, për dominim. Ariu rus është vazhdimësi e psikologjisë perandorake cariste dhe më pas sovjetike: shteti si kafshë e madhe, jo si kontratë shoqërore. Një shtet që nuk kërkon të dashurohet, por të frikësojë. Kjo nuk është vetëm propagandë moderne; është trashëgimi mitologjike sllave, e përforcuar nga historia e pafund e pushtimeve dhe mbrojtjeve brutale.

India 

India dhe lopa janë paradoks i pastër për mendjen perëndimore. Një superfuqi demografike dhe bërthamore që e ngre një kafshë të pambrojtur në nivel hyjnor. Por pikërisht këtu qëndron thellësia filozofike: lopa simbolizon durimin, mëshirën, ciklin jetësor, ushqimin pa agresion. Megjithatë, në Indinë moderne, ky simbol është politizuar deri në ekstrem, duke kaluar në adhurim ekstrem, duke u kthyer nga një metaforë shpirtërore në instrument identitar dhe përjashtues. Kur simboli shndërrohet në mjet përjashtimi, ai pushon së qeni shpirtëror dhe bëhet ideologjik.

Amerika 

Amerika me shqiponjën me një kokë paraqet qartësinë e drejtimit dhe individualizmin imperial. Një kokë, një vështrim, një qiell. Është simbol i dominimit ajror, i lirisë së deklaruar dhe i fuqisë reale. Por edhe këtu ironia është e thellë: shqiponja që flet për liri, shpesh fluturon mbi toka të huaja me bomba. Një simbol që predikon individualizëm, por ushqen një sistem ekonomik që homogjenizon botën. Kapitalizmi amerikan nuk ka nevojë për shumë koka; i mjafton një drejtim i vetëm: fitimi.

Arabia

Arabia me dy shpatat dhe palmën flet hapur, pa komplekse. Shpata është pushtet, palma është burim. Forcë dhe mbijetesë. Tokë e ashpër, ligj i ashpër. Një simbol që nuk tenton të jetë romantik dhe poetik, por funksional. Ai dëshmon një rend shoqëror të ndërtuar mbi kontrollin, traditën dhe pasurinë natyrore. Dy shpatat flasin për unitetin përmes forcës; palma për jetën që blihet dhe shitet në tregjet globale të energjisë. Këtu simboli është më i sinqerti: ai nuk fsheh asgjë.

Irani

Persia/Irani me kalin me krahë dhe bri i përket një bote mitike shumë më të vjetër se teokracia aktuale. Është simbol i transcendencës, i dijes, i fuqisë intelektuale dhe ushtarake njëkohësisht. Persia ishte perandori e filozofisë përpara se të ishte perandori e mullahëve shiit. Tragjedia moderne e Iranit është se ky simbol është mbytur nga dogma politike. Kali fluturon ende në memorien e popullit, por i janë prerë krahët në realitet.

Turqia 

Turqia me ujkun përfaqëson mitin e mbijetesës dhe nacionalizmit të ashpër. Ujku është kafshë e tufës, por edhe e territorit. Ai nuk negocion; ai ruan. Ky simbol ushqen një psikologji politike që sheh gjithmonë armiq përreth dhe veten si qendër historike e rrethuar. Ujku nuk ndërton demokraci; ai ndërton disiplinë.

Greqia 

Greqia me kryqin është përzierje e fesë me shtetin, e ortodoksisë me identitetin kombëtar. Paradoksi është se një komb që i dha botës filozofinë racionale, sot identifikohet më shumë me simbol teologjik sesa me logos-in e vet të lashtë. Kryqi këtu nuk është thjesht besim, por kufi kulturor dhe politik.

Serbia

Serbia me shqiponjën me dy koka, kurorën dhe kryqin paraqet një simbolikë të ngarkuar me pretendime perandorake dhe shenjtëri, të trashëguara nga Bizanti. Kryqi dhe kurora e shkrijnë shtetin me fenë dhe mitin mesjetar, duke ndërtuar një identitet që shpesh mbështetet më shumë te viktimizimi sesa te vetëkritika. Shqiponja me dy koka nuk funksionon si thirrje për ekuilibër historik, por si mjet për kontroll fetar: një vështrim drejt së kaluarës mitike dhe një tjetër drejt justifikimit politik të së tashmes. Në këtë kontekst, simboli shërben më tepër si mburojë morale, sesa përgjegjësi historike dhe etike.

Shqipëria 

Shqiptari tradicional me shqiponjën me dy koka është ndoshta simboli më i keqkuptuar. Dy koka, por një trup. Lindje dhe Perëndim. Tokë dhe qiell. Por problemi është se ky ambiguitet simbolik nuk është shoqëruar kurrë me strategji politike afatgjatë. Simbol i madh, shtet i vogël. Ide e lartë, praktikë e cunguar. Shqiponja jonë shpesh rri e ngujuar në flamur, jo në institucione.

Izraeli 

Izraeli me yllin me gjashtë cepa është simbol kompleks: për hebrenjtë është gjeometri e shenjtë, identitet fetar, projekt politik. Një figurë që bashkon mistiken me realpolitiken. Ylli nuk është vetëm shenjë besimi, por arkitekturë e një shteti që e ka ndërtuar veten mbi historinë, frikën dhe teknologjinë e mbijetesës. Këtu simboli është njëkohësisht mburojë dhe armë morale.

Këtu nuk kemi të bëjmë me simpati apo antipati. Kemi të bëjmë me anatomizimin e pushtetit. Simbolet nuk janë naive. Ato edukojnë, formësojnë, justifikojnë. Kush nuk i analizon simbolet, do të manipulohet prej tyre. Kush i adhuron verbërisht, humb aftësinë për të menduar kritikisht.

Nga miti në propagandë: simboli si industri pushteti

Nëse pjesa e parë ndaloi tek lindja dhe kuptimi i simboleve, pjesa e dytë është më e pakëndshme. Sepse këtu simboli zhvishet nga romantizmi i lashtësisë dhe shfaqet siç është sot: instrument propagande, mekanizëm kontrolli, mall tregu dhe justifikim dhune. Në modernitet, simbolet nuk jetojnë më në tempuj apo legjenda; ato jetojnë në flamuj, logo ushtarake, bankënota, libra historie të redaktuara dhe algoritme digjitale.

Simboli modern nuk synon më të shpjegojë botën, por ta administrojë atë.

Simboli dhe propaganda: emocioni përpara arsyes

Propaganda moderne nuk u flet mendjeve; u flet reflekseve. Dhe refleksi formohet përmes simbolit. Një figurë e thjeshtë, e përsëritur pa pushim, krijon ndjesinë e përkatësisë edhe tek ata që nuk e kuptojnë përmbajtjen ideologjike.

Ariu rus shfaqet jo vetëm si metaforë kombëtare, por si justifikim psikologjik: “ne jemi të fortë, prandaj kemi të drejtë të shtypim”. Shqiponja amerikane shfaqet mbi uniforma, aeroplanë dhe dollarë, duke krijuar barazimin e rremë midis fuqisë ekonomike dhe moralit universal. Ujku turk shndërrohet në simbol të rezistencës kombëtare, ndërsa në praktikë legjitimon centralizimin e pushtetit dhe frikën nga “armiku i brendshëm”.

Propaganda funksionon kur simboli thjeshton realitetin. Dhe realiteti është gjithmonë i pakëndshëm për pushtetin.

Simboli dhe ekonomia: nga shenja në mall

Në kapitalizmin global, edhe simboli shitet. Ai stampohet në bluza, suvenire, reklama, marka shtetërore dhe fushata turistike. Këtu ndodh një degradim i fshehtë: simboli humb sakralitetin dhe fiton vlerë tregu.

Shqiponja amerikane nuk është më vetëm emblemë politike; është brand. Ylli me gjashtë cepa nuk është vetëm shenjë identitare; është pjesë e një ekosistemi financiar, teknologjik dhe ushtarak. Kryqi grek nuk është thjesht besim; është edhe mjet për të përthithur kapital kulturor dhe turistik.

Në këtë fazë, kombi nuk prodhon më vetëm qytetarë, por konsumatorë të simbolit të vet. Patriotizmi shndërrohet në marketing. Flamuri në një produkt. Ndjenja në një çmim.

Simboli dhe historia: redaktimi i kujtesës

Çdo simbol ka një histori të zgjedhur, jo një histori të plotë. Shtetet investojnë më shumë energji në atë që duan të mbajnë mend, sesa në atë që kanë jetuar realisht.

India e lopës harron kastat dhe dhunën strukturore. Amerika e shqiponjës harron genocidin ndaj popullsive indigjene. Rusia e ariut harron gulagët. Turqia e ujkut harron popujt e zhdukur nga narrativa. Serbia e mitit kombëtar harron gjenocidet reale duke u fshehur pas viktimizimit simbolik. Izraeli i yllit harron dallimin midis kujtesës historike dhe politikës aktuale.

Këtu simboli bëhet fshirëse. Ai nuk kujton; ai selekton. Dhe çdo selektim është akt politik.

Simboli dhe lufta: shenjtërimi i dhunës

Asnjë luftë nuk fillon pa simbol. Ushtari nuk vdes për interesa gjeopolitike; vdes për flamur. Flamuri është përkthimi emocional i një konflikti ekonomik apo strategjik.

Shpata arabe, shqiponja amerikane, ylli izraelit, kryqi, ujku - të gjitha këto janë shenja që e shndërrojnë vrasjen në sakrificë dhe pushtimin në mision. Pa simbol, lufta do të ishte thjesht krim i organizuar. Me simbol, ajo quhet histori.

Kjo është ironia më e errët: simboli që dikur u krijua për ti dhënë kuptim jetës, sot përdoret për të justifikuar vdekjen.

Populli dhe mashtrimi simbolik

Popujt rrallë rebelohen kundër simboleve të tyre. Ata rebelohen kundër varfërisë, por jo kundër flamurit që e valëvit varfërinë. Ata vuajnë nga korrupsioni, por mbrojnë simbolet që korrupsioni i përdor si mburojë morale.

Këtu ndodh tragjedia e vërtetë: simboli bëhet më i rëndësishëm se njeriu. Kush e kritikon simbolin, shpallet tradhtar. Kush e analizon, anatemohet. Kush e shenjtëron, shpërblehet.

Shqipëria është shembull tipik: simbol i fuqishëm, shoqëri e pafuqishme. Retorikë e lartë, institucione të dobëta. Shqiponja fluturon vetëm në ceremoni.

Simbolet nuk janë gënjeshtra në vetvete. Gënjeshtra lind kur simboli shkëputet nga etika, përgjegjësia dhe e vërteta historike. Një simbol pa vetëkritikë është totalitar. Një simbol pa reflektim është i rrezikshëm. Një simbol pa njerëzoren brenda është vetëm dekor për dhunën.

Çmontimi i simboleve: rebelimi etik kundër shenjës së shenjtë

Tani vjen radha për çmontimi e tyre. Jo me shkatërrim vulgar, jo me tallje naive, por me demitizimi racional. Sepse simboli, kur nuk vihet më në dyshim, pushon së qeni gjuhë dhe shndërrohet në urdhër.

Shoqëritë moderne nuk vuajnë nga mungesa e simboleve; vuajnë nga tepria e tyre. Flamuj kudo, slogane kudo, ceremoni, rituale, përvjetorë, data të shenjta, heronj të idealizuar. Por ndërkohë: pabarazi strukturore, korrupsion, dhunë simbolike dhe reale, varfëri mendimi. Simboli ka zëvendësuar etikën. Shenja ka zëvendësuar drejtësinë.

Kur simboli bëhet më i shenjtë se jeta

Këtu ndodh përmbysja më e frikshme: njeriu sakrifikohet për simbolin, ndërsa simboli kurrë për njeriun. Kjo është logjika e çdo totalitarizmi, pavarësisht ngjyrës, fesë apo ideologjisë.

Në emër të shqiponjës, qytetari hesht.

Në emër të yllit, fëmija vdes.

Në emër të kryqit, urrejtja legjitimohet.

Në emër të ujkut, dhuna normalizohet.

Simboli nuk mban përgjegjësi. Ai nuk i vuan pasojat. Ai vetëm kërkon besnikëri. Dhe pushteti e do pikërisht për këtë arsye: sepse simboli nuk kërkon llogari.

Demitizimi si akt kulturor dhe politik

Demitizimi nuk është tradhti. Përkundrazi, është forma më e lartë e besnikërisë ndaj së vërtetës. Një shoqëri që nuk guxon të analizojë simbolet e veta, është një shoqëri ende fëmijë.

Filozofët e mëdhenj nuk i shkatërruan mitet; i zbërthyen.

- Nietzsche e demaskoi moralin e shenjtëruar.

- Freud tregoi se shumë simbole burojnë nga frika dhe dëshira e pavetëdijshme.

- Foucault ekspozoi lidhjen mes dijes, pushtetit dhe shenjës.

Demitizimi është proces emancipues. Ai i rikthen simbolit përmasën njerëzore, e zbret nga qielli në tokë dhe e vendos përballë përgjegjësisë historike.

A ka nevojë bota për simbole të reja?

Pyetja thelbësore nuk është “a duhet t’i heqim simbolet?”, por: çfarë simbolizojmë sot? Nëse simboli nuk përfaqëson drejtësinë, dinjitetin, barazinë, historinë e ndershme dhe jetën njerëzore, ai është relike e dhunshme. Një shoqëri e pjekur nuk jeton për flamurin; ajo jeton për standardin etik që flamuri pretendon, por shpesh nuk e përmbush.

Simboli i së ardhmes nuk duhet të jetë kafshë, armë apo shenjë mistike. Duhet të jetë parim. Duhet të jetë marrëdhënie dhe përgjegjësi.

Rebelimi i vërtetë sot nuk është të djegësh flamurin. Është të refuzosh gënjeshtrën që fshihet pas tij.

Rasti shqiptar: simbol i madh, përgjegjësi e vogël

Shqiptari ka një nga simbolet më të fuqishme në Evropë, por një nga raportet më të dobëta me shtetin e vet. Shqiponja me dy koka është metaforë e një identiteti të copëtuar mes lavdisë së kaluar dhe paaftësisë së së tashmes.

Këtu simboli përdoret si alibi:

- për dështimin institucional,

- për varfërinë strukturore,

- për mungesën e meritokracisë.

Sa herë kritikohet realiteti, valëvitet simboli. Sa herë kërkohet drejtësi, përmendet historia. Sa herë dështojmë në të tashmen, strehohemi në mit.

Ky nuk është patriotizëm. Kjo është arratisje simbolike.

Nga adhurimi i shenjës te etika e njeriut

Simbolet nuk janë armiku. Verbëria ndaj tyre po. Një shoqëri e lirë nuk është ajo që ka simbolet më të mëdha, por ajo që ka guximin t’i vërë në pyetje. Një shtet i pjekur nuk i fsheh krimet pas flamurit, por i pranon për të mos i përsëritur. Një popull i emancipuar nuk kërkon shenjtëri nga shenja, por drejtësi nga pushteti.

Nëse simboli nuk i shërben njeriut, ai duhet rishikuar.

Nëse historia përdoret për të mbyllur gojën e së tashmes, ajo duhet rishkruar.

Nëse identiteti përdoret për të justifikuar padrejtësinë, ai duhet çliruar.

Sepse në fund, historia nuk do të gjykojë flamujt.

Do të gjykojë atë që u bë në emër të tyre.

REFERENCA (orientuese, akademike dhe filozofike)

• Benedict Anderson – Imagined Communities

• Michel Foucault – Power/Knowledge

• Roland Barthes – Mythologies

• Friedrich Nietzsche – On the Genealogy of Morals

• Eric Hobsbawm – Nations and Nationalism since 1780

• Carl Jung – Man and His Symbols

• Hannah Arendt – The Origins of Totalitarianism

• Edward Said – Orientalism

(36)

BALLKANI: SIMBOLI SI ARMË, HISTORIA SI PLAGË, FEJA SI JUSTIFIKIM

Gjeografia e thyer dhe lindja e mitit të përhershëm

Ballkani nuk është thjesht një hapësirë gjeografike; është një gjendje historike e tensionuar, një laborator i përhershëm i konflikteve ku simbolet, fetë, identitetet dhe mitet kanë funksionuar për shekuj me radhë si zëvendësues të institucioneve, si justifikime për dhunën dhe si mekanizma mbijetese kolektive. Në asnjë rajon tjetër të Evropës simboli nuk ka qenë kaq i ngarkuar me gjak, kujtesë, faj, viktimizim dhe krenari të sëmurë sa në Ballkan. Ballkani është hapësira ku historia nuk ka kaluar; ajo ka mbetur pezull. Ku e shkuara nuk studiohet, por përdoret. Ku simboli nuk shërben për të bashkuar, por për të ndarë. Ku feja nuk është rrugë shpirtërore, por vijë fronti.

Ballkani si kryqëzim perandorish dhe trauma e trashëguar

Që nga antikiteti e deri në shekullin XX, Ballkani ka qenë territor përplasjeje perandorake: romake, bizantine, osmane, austro-hungareze, ruse. Asnjëra prej tyre nuk e pa Ballkanin si subjekt; gjithmonë si objekt. Kjo ka prodhuar një psikologji kolektive specifike: popuj që nuk e ndërtuan shtetin si projekt racional, por si reagim ndaj pushtimit. Në këtë terren, simboli u bë strehë. Flamuri, feja, heroi mitik dhe armiku historik morën funksion mbijetese psikologjike. Kur mungonte shteti, simboli u bë shtet. Kur mungonte ligji, miti u bë drejtësi. Kjo është rrënja e problemit ballkanik: simboli erdhi para institucioneve.

Feja në Ballkan: nga besim në identitet politik

Në Ballkan, feja rrallëherë ka qenë vetëm çështje ndërgjegjeje individuale. Ajo u shndërrua shumë herët në shenjë identitare, në kartë politike dhe në kriter përkatësie kombëtare. Ortodoksia, katolicizmi dhe islami nuk bashkëjetuan thjesht si besime; ato u instrumentalizuan nga perandoritë dhe më vonë nga elitat lokale për të ndërtuar narrativa përjashtuese. Në shumë raste, nuk pyetej “çfarë beson?”, por “kë ke kundër?”. Kryqi, gjysmëhëna dhe ikonografia fetare nuk mbetën simbole shpirtërore; u shndërruan në vula territoriale. Luftërat nuk u quajtën për toka, por për “shenjtëri”. Masakrat nuk u kryen për interesa, por “në emër të Zotit”. Kështu, feja u keqpërdor dhe u alibia më e fuqishme për dhunën, sepse ajo nuk kërkon përgjegjësi tokësore.

Miti i viktimës: arma më e rrezikshme ballkanike

Çdo komb ballkanik e sheh veten si viktimën më të madhe të historisë. Ky nuk është perceptim; është doktrinë. Serb, kroat, boshnjak, grek, shqiptar, bullgar - secili ka ndërtuar identitetin mbi një plagë historike, shpesh jo realë, por të ngrirë në kohë dhe të shndërruar në justifikim dhune. Në këtë logjikë, viktima kurrë nuk mund të jetë fajtore. Dhe kur viktima merr pushtet, ajo nuk e sheh dhunën si krim, por si kompensim historik. Kjo e bën Ballkanin ciklikisht të dhunshëm: e shkuara përdoret për të justifikuar të tashmen, ndërsa e tashmja prodhon plagë të reja për të ardhmen. Simboli këtu nuk kujton vuajtjen për të mos e përsëritur; e mban gjallë për ta shfrytëzuar.

Luftërat ballkanike dhe shenjtërimi i historisë

Nga luftërat ballkanike të fillimshekullit XX deri te konfliktet e viteve ’90, modeli ka qenë i njëjtë: historia mitizohet, feja politizohet, simboli shndërrohet në thirrje lufte. Në Bosnje, identitetet fetare u kthyen në vija fronti. Në Kosovë, simbolika historike dhe fetare u përdor për të justifikuar spastrim etnik. Në Kroaci dhe Serbi, flamuri dhe himni u bënë prelud i gjakderdhjes. Në Maqedoni, simboli etnik mbajti peng shtetin. Ballkani nuk luftoi për të ardhmen; luftoi për interpretimin e së shkuarës.

Elitat politike dhe tregtia e simbolit

Një element konstant në Ballkan është roli i elitave politike që e shfrytëzojnë simbolin si kapital pushteti. Kur mungon programi ekonomik, nxirret flamuri. Kur mungon drejtësia, kujtohet historia. Kur mungon perspektiva, ringjallet armiku i vjetër.

Kjo strategji ka funksionuar për dekada sepse popujt ballkanikë janë edukuar emocionalisht, jo kritikisht. Shkollat kanë prodhuar mite, jo analiza. Tekstet historike kanë krijuar heronj të pastër dhe armiq absolutë, jo realitete komplekse. Kështu simboli bëhet qark i mbyllur: prodhon frikë, frika prodhon bindje, bindja prodhon pushtet.

Ballkani si periferi e përhershme ideologjike

Një tjetër tragjedi ballkanike është se rajoni rrallë ka prodhuar ide politike origjinale. Ai ka importuar ideologji, fe, modele shteti dhe narrativa, duke i përzier me trauma lokale. Kjo ka krijuar hibride të rrezikshme: nacionalizëm fetar, socializëm etnik, demokraci formale me mentalitet klanor. Simboli këtu nuk është evolucion; është riciklim i dhimbjes.

Simbolet ballkanike si kundër-identitete, feja si diplomaci e dhunshme dhe politika e historisë së ngrirë.

Simboli si kundër-pasqyrë: “ne” sepse “ata” ekzistojnë

Shumë simbole ballkanike nuk lindën nga filozofia, kultura apo vizioni i brendshëm, por nga nevoja për t’u diferencuar. Flamuri, heroi, miti dhe feja u ndërtuan si kundër-identitete.

- Kryqi u theksua kundër gjysmëhënës.

- Gjuha u shenjtërua kundër gjuhës tjetër.

- Heroi u ngrit përballë “armikut historik”.

Kjo krijoi një identitet reaktiv, jo krijues. Një identitet që nuk pyet “çfarë jemi?”, por “kë urrejmë?”. Në këtë logjikë, pa armik nuk ka kuptim simboli. Pa konflikt, identiteti zbrazet. Prandaj Ballkani e ka të vështirë paqen: paqja i rrezikon simbolet.

Heroi ballkanik: nga figurë historike në totem politik

Heroi në Ballkan rrallë trajtohet si qenie historike me kontradikta. Ai kthehet në totem. Në momentin që heroizimi fillon, analiza mbaron. Heroi nuk kritikohet; ai adhurohet. Dhe çdo adhurim pa kritikë është formë e infantilizmit politik.

Heronjtë ballkanikë shërbejnë për tri funksione kryesore:

1. Legjitimimin e dhunës së kaluar

2. Justifikimin e dështimeve të së tashmes

3. Mobilizimin emocional për konflikt të ardhshëm

Në këtë kuptim, historia nuk studiohet si proces, por përdoret si arsenal. Dhe simboli i heroit kthehet në thirrje kolektive për bindje, jo për mendim.

Feja si politikë e jashtme dhe e brendshme

Në Ballkan, feja nuk u kufizua në sferën shpirtërore. Ajo u shndërrua në instrument diplomatik dhe gjeopolitik.

- Ortodoksia u lidh me interesa ruse dhe greke.

- Katolicizmi u orientua drejt Perëndimit.

- Islami u instrumentalizua nga Perandoria Osmane dhe më vonë nga aktorë të rinj rajonalë dhe globalë.

Kjo i dha fesë një rol të dyfishtë: brenda shtetit, si vijë ndarëse identitare; jashtë shtetit, si kanal influence. Nuk ishte në pyetje besimi, por orientimi strategjik. Luftërat ballkanike me “ngjyra fetare” nuk ishin teologjike; ato ishin politike që flisnin gjuhën e Zotit. Dhe kjo gjuhë është e rrezikshme, sepse kur politika flet si fe, ajo nuk pranon kompromis.

Tekstet shkollore dhe prodhimi i urrejtjes 

Një nga burimet më pak të diskutuara, por më ndikueset, të konfliktit ballkanik është arsimimi historik. Tekstet shkollore në shumë vende të rajonit nuk ndërtojnë qytetar kritik, por kujtesë selektive dhe emocionale.

 Ato: - theksojnë vuajtjet e “tonat”

- minimizojnë ose justifikojnë krimet e “tonat”

- demonizojnë tjetrin

- mitizojnë episodet historike

Ky edukim nuk prodhon urrejtje të menjëhershme, por urrejtje të ngadaltë, hap pas hapi, që aktivizohet në krizë. Simboli këtu mbillet herët, që të korrë dhunë më vonë.

Politika ballkanike: administrim i frikës përmes simbolit

Në mungesë të shteteve funksionale, politikanët ballkanikë kanë zhvilluar një mjeshtëri të veçantë: menaxhimin e frikës historike. Sa herë që qytetari kërkon llogari për ekonomi, punë, shëndetësi apo drejtësi, politika e ridrejton debatin te identiteti, flamuri, feja, rreziku nga tjetri. Kjo është arsyeja pse simboli është gjithmonë gati: për t’u valëvitur kur realiteti dështon. Ai nuk zgjidh problemet; ai i shtyn. Dhe ndërkohë, elitat përfitojnë nga një shoqëri e bllokuar në emocione historike.

Ballkani dhe marrëdhënia patologjike me historinë

Ndryshe nga Evropa Perëndimore, që e trajtoi historinë si mësim për të ndërtuar institucione, Ballkani e trajtoi historinë si identitet të përhershëm. E shkuara nuk kalon; ajo sundon.

Kjo krijon një paradoks tragjik: popujt ballkanikë ndihen njëkohësisht krenarë dhe viktima. Krenarë për një të kaluar të mitizuar. Viktima të një të tashmeje të dështuar. Simboli shërben për të mbajtur këtë tension gjallë, sepse pa të, do të duhej përballje reale me përgjegjësinë.

A mund të çlirohet Ballkani nga simbolet pa humbur identitetin?

A duhet të ketë një përballje e Ballkanit me vetveten. Sepse tashmë pyetja thelbësore nuk është më se si u ndërtuan simbolet, as si u përdorën në luftëra, por pse ende sundojnë dhe çfarë çmimi shoqëritë ballkanike paguajnë për këtë sundim të pandërprerë. Ballkani sot nuk është i bllokuar nga mungesa e resurseve, por nga mbi-ngarkesa simbolike. Identiteti është kthyer në mbrojtje obsesive, historia në dogmë, feja në shenjë territoriale, dhe politika në art manipulimi emocional. Në këtë realitet, çdo përpjekje për racionalitet perceptohet si tradhti, çdo analizë kritike si kërcënim, çdo relativizim si herezi.

Çlirimi nga simboli nuk është fshirje e historisë

Një keqkuptim i madh në Ballkan është ideja se demitizimi i simboleve do të thotë humbje identiteti. Në fakt, ndodh e kundërta. Një identitet i bazuar vetëm në simbol është i brishtë, sepse nuk mbështetet te institucionet, etika dhe përgjegjësia kolektive.

Shoqëritë që nuk e kritikojnë simbolin e vet: - nuk mësojnë nga gabimet

- nuk zhvillojnë ndjeshmëri ndaj tjetrit

- nuk ndërtojnë drejtësi afatgjatë

Demitizimi nuk do të thotë të mohosh vuajtjen historike, por ta kontekstualizosh atë. Të kuptosh se viktima e djeshme mund të jetë agresor i sotëm. Ky është hapi më i vështirë për Ballkanin, sepse kërkon pjekuri morale, jo vetëm histori emocionale.

Pajtim real apo bashkëjetesë e ngrirë?

Ballkani shpesh flet për pajtim, por në praktikë ndërton vetëm bashkëjetesë të tensionuar, ku konfliktet nuk zgjidhen, por shtyhen. Simbolet këtu nuk shërbejnë për të shëruar plagët, por për t’i mbajtur të hapura, sepse plagët prodhojnë mobilizim.

Pajtimi real kërkon: - njohje të ndërsjellë të krimeve

- çmitizim të heronjve

- reformë arsimore historike

- ndarje të qartë mes fesë dhe shtetit

Por këto procese janë të rrezikshme për elitat politike, sepse u marrin armën kryesore: frikën simbolike. Prandaj Ballkani ecën përpara ekonomikisht, por mbetet i bllokuar historikisht.

Qytetaria si antidot ndaj tribalizmit simbolik

Zgjidhja nuk qëndron në krijimin e simboleve të reja, por në zhvendosjen e fokusit nga simboli te qytetari. Një shoqëri qytetare nuk pyet më “çfarë flamuri mban?”, por “çfarë përgjegjësie mban?”.

Qytetaria kërkon: - barazi para ligjit

- institucione të forta

- edukim kritik

- etikë publike

Pa këto, simboli mbetet sundues absolut. Me këto, simboli kthehet në atë që duhet të jetë: shenjë kulturore, jo komandë politike.

Ballkani dhe frika nga normaliteti

Një aspekt i rrallë i trajtuar është se Ballkani shpesh ka frikë nga normaliteti. Normaliteti kërkon funksionim, jo heroizëm. Kërkon rregull, jo mit. Kërkon punë të përditshme, jo lavdi historike. Për këtë arsye, kriza shpesh preferohet ndaj stabilitetit. Sepse kriza ringjall simbolet, ndërsa stabiliteti i bën të padobishme. Këtu qëndron rezistenca e fortë ndaj transformimit kulturor dhe institucional.

Nga Ballkani simbolik te Ballkani etik

Ballkani nuk ka nevojë të harrojë historinë. Ka nevojë ta rrëfejë ndershëm. Nuk ka nevojë të heqë simbolet, por t’i çlirojë nga funksioni i dhunës. Nuk ka nevojë për identitete më të zhurmshme, por për etikë më të fortë. Simboli që nuk i shërben jetës, bëhet justifikim për vdekjen. Historia që nuk rishkruhet me ndershmëri, përsëritet si tragjedi.

Feja që përdoret si armë politike, humb shpirtin.

Ballkani do të dalë nga rrethi vicioz jo kur të ketë flamuj më të mëdhenj, por kur të ketë përgjegjësi më të mëdha. Kjo nuk është çështje optimizmi. Është çështje zgjedhjeje morale.

REFERENCA AKADEMIKE (orientuese)

1. Maria Todorova - Imagining the Balkans

2. Eric Hobsbawm & Terence Ranger - The Invention of Tradition

3. Benedict Anderson - Imagined Communities

4. Tony Judt - Postwar: A History of Europe Since 1945

5. Hannah Arendt - Between Past and Future

6. Mark Mazower - The Balkans: A Short History

7. Rogers Brubaker - Ethnicity without Groups

8. Miroslav Hroch - Social Preconditions of National Revival in Europe

(37)

THIRRJE PËR MATURI, PËR DËGJIM DHE PËR TË ARDHMEN

Ka fjalë që nuk janë thjesht fjalë. Janë shkëndija. Dhe ka tema që nuk janë thjesht tema. Janë plagë ende të hapura. Kush i prek pa maturi, nuk shkruan, nuk analizon, nuk argumenton - ai ndez. Dhe zjarri, sapo ndizet, nuk pyet më kush e nisi, as pse. Prandaj kjo nuk është një akuzë. Është një thirrje. Një ndalesë në mes të rrugës, ku secili prej nesh duhet të pyesë veten: A po ndihmoj të shëroj, apo po kontribuoj në një konflikt tjetër që nuk e kontrolloj dot? Të flasësh për fe, histori, politikë, identitet, racë, simbole, heronj...nuk është akt neutral. Është akt përgjegjësie morale. Sepse këto tema nuk jetojnë në libra; ato jetojnë në psikikën kolektive të njerëzve. Në kujtesën e tyre emocionale. Në frikën, zemërimin, krenarinë dhe dhimbjen e trashëguar. Një fjali e thënë pa maturi mund të ringjallë urrejtje shekullore. Një interpretim i cekët mund të kthehet në slogan dhune. Një hero i idealizuar verbërisht mund të justifikojë krime të sotme. Ne shpesh harrojmë se fjala është gjithashtu veprim.

Të ndalemi një çast!

Nuk jemi përgjegjës për atë që ndodhi shekuj më parë. Por jemi plotësisht përgjegjës për atë që zgjedhim të bëjmë sot me atë trashëgimi. E shkuara nuk ka nevojë për hakmarrës të rinj.

Ka nevojë për mendje të qeta, për njerëz që dallojnë mes historisë dhe helmimit emocional.

Sepse kur flasim për mite, simbole dhe heronj të largët, rreziku më i madh nuk është deformimi historik. Rreziku është zhvendosja e jetës reale. Fëmijët tanë nuk jetojnë në epokën e legjendave. Ata jetojnë në një botë që kërkon bashkëpunim, inteligjencë emocionale, dialog dhe aftësi për ta parë tjetrin si njeri, jo si kërcënim simbolik.

“Tjetri” nuk është armik. “Tjetri” është pasqyrë.

Është njeri me frikë, me histori, me dhimbje të ndryshme, por jo më pak legjitime se tonat. Sa më shumë e demonizojmë tjetrin, aq më shumë ngushtohet e ardhmja jonë. Sepse shoqëritë që jetojnë duke luftuar fantazmat e së shkuarës, humbin aftësinë për të ndërtuar diçka të re. Ne nuk kemi nevojë të biem dakord për gjithçka.

Por kemi detyrim moral të mos e shndërrojmë dallimin në armiqësi. Simboli nuk është më i rëndësishëm se jeta. Asnjë flamur nuk vlen më shumë se një fëmijë. Asnjë fe nuk fiton kur përdoret për të përçarë. Asnjë histori nuk shenjtërohet duke prodhuar viktima të reja. Kur simboli bëhet më i shtrenjtë se njeriu, diçka thelbësore ka humbur. Kur e shkuara përdoret për të kontrolluar të tashmen, e ardhmja sakrifikohet.

Le t’i mbajmë simbolet si histori kulturore, jo si armë. Le t’i studiojmë heronjtë si njerëz historikë, jo si justifikime absolute. Le ta nderojmë historinë duke mos e përsëritur në formën e saj më të errët.

Kjo është një përgjegjësi e përbashkët. Kjo thirrje është veçanërisht për ata që shkruajnë, flasin, mësojnë, ndikojnë. Për intelektualët, analistët, historianët, klerikët, politikanët, edukatorët, krijuesit e opinionit.

Fjala juaj ka peshë.

Zëri juaj formëson mendësi.

Heshtja juaj, po ashtu.

Të jesh kritik nuk do të thotë të jesh përçarës.

Të jesh i vetëdijshëm nuk do të thotë të jesh i ftohtë.

Të kërkosh paqe nuk do të thotë të mohosh dhimbjen, por të mos e trashëgosh urrejtjen.

Duhet të shkojmë drejt një të ardhmeje të çliruar nga pengu i së shkuarës. E ardhmja nuk ndërtohet duke mohuar historinë, por duke e çarmatosur atë emocionalisht. Duke mos lejuar që plagët e vjetra të diktojnë reagimet tona të sotme.

Le të punojmë për një shoqëri ku: - dallimi nuk është kërcënim,

- debati nuk është luftë,

- kujtesa nuk është hakmarrje,

- dhe e ardhmja nuk pengohet nga mitet e së kaluarës.

Sepse paqja nuk fillon në traktate. Fillon në gjuhë.

Fillon në mënyrën si flasim.

Në mënyrën si mendojmë.

Në mënyrën si e shohim tjetrin.

Dhe ndonjëherë, akti më i guximshëm nuk është të flasësh fort, por të flasësh me maturi.

(38)

“Konstatimi nuk është argument” 

Makiaveli 

Kjo thënie, që mund t’i vishet me lehtësi frymës makiaveliane, hap një portë themelore për të kuptuar dallimin midis të pohuarit dhe të arsyetuarit, midis opinionit dhe dijes, midis retorikës së pushtetit dhe logjikës së së vërtetës. Në thelb të saj fshihet një kritikë e ashpër ndaj një prirjeje njerëzore dhe shoqërore: të ngatërrojmë faktin e deklaruar me të vërtetën e provuar.

Konstatimi si akt gjuhësor, argumenti si strukturë logjike

Në logjikën klasike, që nga Aristoteli, konstatohet një dallim themelor midis pohimit (apofansis) dhe arsyetimit (logos). Një konstatim është thjesht një fjali deklarative: “Kjo është kështu.” Ai mund të jetë i vërtetë ose i rremë, por nuk justifikohet vetvetiu. Argumenti, përkundrazi, është një strukturë e ndërtuar: premisa → arsyetim → përfundim.

Aristoteli e bën të qartë se e vërteta nuk fitohet nga intensiteti i pohimit, por nga koherenca e arsyes. Prandaj, një konstatim pa premisa është logjikisht i zbrazët, edhe nëse përputhet rastësisht me realitetin.

Makiaveli: pushteti i konstatimit pa argument

Edhe pse Makiaveli nuk ishte logjicien në kuptimin formal, ai e kuptonte më mirë se kushdo fuqinë politike të konstatimit. Në librin Princi, ai nuk mundohet gjithmonë të bindë përmes argumenteve morale, por përmes pohimeve të ftohta që duken si fakte të pakundërshtueshme:

“Njerëzit janë mosmirënjohës, të paqëndrueshëm, mashtrues.” Këto janë konstatime, jo prova. Por Makiaveli e dinte se, në politikë, përsëritja e konstatimit mund të zëvendësojë argumentin, sidomos kur auditori është i frikësuar ose i lodhur nga mendimi kritik. Kjo është arsyeja pse thënia “konstatimi nuk është argument” merr edhe një dimension etik: ajo denoncon manipulimin.

Sofistët dhe mashtrimi i konstatimit

Sofistët e Greqisë së lashtë ishin mjeshtra të këtij konfuzioni. Ata e dinin se shumica e njerëzve ngatërrojnë bindjen me arsyen. Gorgiasi, me paradokset e tij, tregonte se një fjali e thënë bukur dhe me autoritet mund të pranohet si e vërtetë pa asnjë provë. Sokrati, përkundrazi, ndërtoi metodën e tij pikërisht mbi zbrazëtinë e konstatimeve. Pyetja e tij e famshme “Çfarë do të thuash me këtë?” ishte një thirrje për argumentim. Për Sokratin, konstatimi pa arsyetim ishte një formë injorance e maskuar.

Nga Dekarti te Kanti: dyshimi si antidot

Dekarti e institucionalizon këtë parim përmes dyshimit metodik. Ai nuk pranonte asnjë konstatim që nuk kalonte filtrin e arsyes së qartë dhe të dallueshme. “Unë mendoj, pra jam” nuk është një konstatim i thjeshtë, por një përfundim i nxjerrë nga një proces rigoroz mendimi. Kanti shkon edhe më tej: ai dallon midis gjykimeve faktike dhe gjykimeve të arsyetuara kritikisht. Një pohim empirik pa strukturë kategorike mbetet i rastësishëm; vetëm argumenti e bën dijen universale dhe të nevojshme.

Psikologjia e konstatimit: pse njerëzit mjaftohen me të

Nga këndvështrimi psikologjik, konstatimi është më i lehtë se argumenti. Argumenti kërkon përpjekje njohëse, koherencë, dhe ekspozon individin ndaj gabimit. Konstatimi, në anën tjetër, jep një ndjenjë kontrolli dhe sigurie. Kjo shpjegon pse në diskursin publik - politik, mediatik, fetar, madje edhe shkencor- konstatimet përdoren shpesh si armë autoritare: “Është kështu sepse e them unë.” Kjo formë mendimi është thellësisht anti-filozofike.

Konstatimi si fillim, jo si fund

Filozofia dhe logjika nuk e mohojnë konstatimin; përkundrazi, e vendosin atë në vendin e duhur. Konstatimi është pikënisje, jo përfundim. Pa argument, ai është i vdekur; me argument, bëhet dije. Në këtë kuptim, thënia “konstatimi nuk është argument” nuk është vetëm një rregull logjik, por një parim emancipues: ajo kërkon që njeriu të mos nënshtrohet ndaj pohimit të fortë, por të kërkojë arsyen; të mos respektojë autoritetin e fjalës, por autoritetin e mendimit.

Një shoqëri që jeton me konstatime është një shoqëri e lehtë për t’u sunduar. Një shoqëri që kërkon argumente është një shoqëri e vështirë për t’u manipuluar. Në këtë dallim qëndron kufiri midis propagandës dhe dijes, midis pushtetit dhe së vërtetës. Prandaj, kjo thënie, e thjeshtë në dukje, është në fakt një thirrje filozofike e thellë: mos prano atë që thuhet por kupto pse duhet të jetë e vërtetë. Vetëm aty fillon mendimi i lirë.

Këtu lind përgjegjësia më e madhe e individit modern: të mos jetë konsumator pasiv i narrativës, por aktor i vetëdijshëm i mendimit të tij. Historia e mendimit njerëzor na mëson se rënia më e shpeshtë e njeriut nuk ka qenë mungesa e informacionit, por mungesa e filtrimit racional të tij. Narrativat pa argumente nuk mbijetojnë sepse janë të vërteta, por sepse gjejnë mendje të lodhura, të frikësuara ose të paduruara për të menduar. Kjo është arsyeja pse filozofia, që nga fillimi i saj, ka qenë një akt rebelimi kundër pranimt të verbër. Herakliti paralajmëronte se shumica jetojnë “sikur të kishin mendje private”, duke e marrë opinionin e përditshëm për ligj të botës. Platoni, me alegorinë e shpellës, nuk kritikonte vetëm injorancën, por rehatinë psikologjike të mosvënies në dyshim. Hija është më e lehtë për t’u pranuar se drita, sepse drita të obligon të shohësh dhe të përgjigjesh. Në plan psikologjik, njeriu bie viktimë e narrativës jo sepse është i lig, por sepse kërkon kuptim, përkatësi dhe siguri. Narrativat e gatshme, sidomos ato fetare, historike ose kombëtare, ofrojnë një identitet të paketuar: kush jemi, kë duhet të duam, kë duhet të urrejmë, çfarë duhet të besojmë. Por kur këto narrativa nuk kalojnë nëpër sitën e arsyes, ato shndërrohen nga mjete kuptimi në instrumente manipulimi.

Historia fetare e njerëzimit është një shembull i qartë. Besimi, në thelbin e tij filozofik, është një akt reflektimi dhe përulësie përballë Fuqisë Hyjnore. Por kur reduktohet në slogane, citime të shkëputura dhe dogma të paarsyetuara, ai humb dimensionin e tij etik dhe shndërrohet në armë. Teologët e mëdhenj -nga Augustini te Averroesi- nuk kërkonin bindje pa mendim; përkundrazi, ata e konsideronin arsyen si aleate të besimit. Aty ku ndalohet pyetja, aty nuk kemi më besim, por frikë të institucionalizuar. E njëjta vlen për historinë. Historia pa metodë kritike nuk është shkencë, por mit. Kur ngjarjet e së kaluarës rrëfehen pa burime, pa kontekst, pa krahasim dhe pa vetëdije për interesat e kohës, ato shndërrohen në narrativa që ushqejnë urrejtje të trashëguara. Konfliktet e vjetra, të interpretuara përmes konstatimeve emocionale dhe jo analizave historike, rikthehen vazhdimisht si plagë që refuzojnë të shërohen. Kështu, e shkuara keqpërdoret për të justifikuar padrejtësitë e së tashmes. Edhe simbolet kombëtare, që në thelb duhet të jenë ura identitare dhe kulturore, rrezikojnë të bëhen idhuj kur nuk kuptohen në kompleksitetin e tyre historik dhe filozofik. Respekti ndaj simbolit nuk qëndron në adhurimin e verbër, por në kuptimin e vlerave që ai simbolizon. Nacionalizmi i pafiltruar nga arsyeja nuk ndërton identitet; ai ndërton mure mendore. Prandaj, kjo është një thirrje e qartë dhe e drejtpërdrejtë: mos prano asgjë vetëm sepse thuhet me zë të lartë, sepse përsëritet shpesh, apo sepse vjen nga një autoritet i supozuar. Mendja kritike nuk është mohim sistematik, por hapje e vetëdijshme ndaj provës, argumentit dhe dialogut. Të jesh mendjehapur nuk do të thotë të besosh gjithçka; do të thotë të jesh i gatshëm të rishikosh çdo gjë nën dritën e arsyes. Në një epokë ku informacioni qarkullon më shpejt se reflektimi, akti më revolucionar mbetet mendimi i ngadaltë, i thellë dhe i argumentuar. Ai që mëson të dallojë konstatimin nga argumenti, shpëton jo vetëm nga mashtrimi i të tjerëve, por edhe nga tirania e paragjykimeve të veta. Dhe vetëm aty, në këtë disiplinë të brendshme mendore, lind njeriu i lirë: ai që nuk beson sepse i thanë, por sepse e kuptoi.

(39)

" Logjika e mbrapshtë është logjikë edhe pse është e mbrapshtë. Të dish ta përdorësh me mjeshtëri këtë mbrapshtësi në kohën dhe vendin e duhur, ke mësuar artin e diplomacisë."

Makiaveli 

Kjo thënie, në dukje paradoksale, hap një fushë të gjerë reflektimi mbi natyrën e arsyetimit njerëzor, mbi dallimin midis së vërtetës dhe bindjes, si dhe mbi kufirin e brishtë që ndan logjikën si instrument njohjeje nga logjika si mjet pushteti.

Logjika si formë dhe jo domosdoshmërisht si e vërtetë

Në filozofinë klasike, sidomos te Aristoteli, logjika u konceptua si organon, si mjet formal i mendimit korrekt. Një arsyetim mund të jetë formalisht i vlefshëm (valid), edhe kur premisat e tij janë të rreme. Këtu lind hapësira e asaj që mund ta quajmë “logjikë e mbrapshtë”: një strukturë e saktë arsyetimi e ndërtuar mbi baza të shtrembëruara, selektive ose manipuluese.

Shembulli klasik:

Premisa 1: Të gjithë ata që duken të fortë kanë të drejtë.

Premisa 2: Ky shtet duket i fortë.

Përfundimi: Ky shtet ka të drejtë.

Forma silogjistike është e saktë, por përmbajtja është ideologjike. Logjika funksionon, e vërteta jo. Pikërisht këtu qëndron rreziku dhe fuqia e saj.

Sofistët dhe arti i bindjes

Në Greqinë e Lashtë, sofistët ishin mjeshtra të kësaj mbrapshtësie. Ata nuk synonin të vërtetën, por fitoren në debat. Për ta, logjika nuk ishte mjet i së mirës, por teknikë e ndikimit. Platoni i kritikoi ashpër, sepse i shihte si manipulues të mendjes publike, si njerëz që e kthenin arsyen në vegël interesi. Megjithatë, historia tregoi se sofistët kuptuan diçka thelbësore për psikologjinë njerëzore: njeriu bindet më lehtë nga ajo që tingëllon koherente sesa nga ajo që është e vërtetë. Kjo njohuri u trashëgua në diplomaci, politikë, gjyqësi dhe propagandë.

Schopenhauer dhe dialektika eristike

Arthur Schopenhauer, në veprën e tij mbi dialektikën eristike, e shpjegon hapur këtë fenomen: si të kesh të drejtë edhe kur nuk ke. Ai liston dhjetëra teknika argumentimi që nuk kanë lidhje me të vërtetën, por me dominimin e debatit: zhvendosja e temës, keqinterpretimi i qëndrimit të tjetrit, sulmi personal, ekzagjerimi i pasojave. Këto janë forma të pastra të logjikës së mbrapshtë, por mbeten logjike sepse ndjekin rregulla të njohura të ndikimit mendor. 

Diplomacia: mes mashtrimit dhe racionalitetit strategjik

Në diplomaci, e vërteta e plotë është shpesh luks. Makiaveli e pranoi hapur: shteti nuk mbijeton vetëm me moral, por me arsye shtetërore. Një diplomat që thotë gjithçka drejt, në çdo moment, nuk është i ndershëm - është naiv.

Shembuj historikë janë të shumtë:

Traktatet e përkohshme që prishen sapo ndryshojnë interesat.

Premtime të paqes që shërbejnë vetëm për të fituar kohë.

Gjuhë ambiguoze që lejon interpretime të shumëfishta.

Këtu, logjika e mbrapshtë nuk është gabim, por strategji. Ajo nuk synon të zbulojë të vërtetën, por të menaxhojë realitetin.

Dallimi kritik: përdorim apo abuzim?

Kanti do të paralajmëronte se përdorimi instrumental i arsyes, pa moral, e shndërron njeriun në mjet. Ndërsa Hegeli do të thoshte se historia ecën përpara pikërisht përmes këtyre kontradiktave: e vërteta lind nga përplasja e tezës dhe antitezës, edhe kur të dyja janë pjesërisht të gabuara. Problemi nuk është ekzistenca e logjikës së mbrapshtë, por mungesa e vetëdijes për të. Kur masa nuk e dallon, ajo manipulohet. Kur elita e përdor pa kufij, ajo korrupton diskursin publik.

Logjika e mbrapshtë është logjikë sepse mendja njerëzore nuk funksionon vetëm mbi të vërtetën, por mbi koherencën, frikën, interesin dhe shpresën. Të dish ta përdorësh është shenjë inteligjence strategjike; të mos dish ta dallosh është shenjë robërie mendore. Diplomacia, në formën e saj më të lartë, nuk është gënjeshtër e ulët, por balancë midis asaj që thuhet, asaj që fshihet dhe asaj që nënkuptohet. Ndërsa filozofia dhe logjika kanë për detyrë të na mësojnë këtë dallim: jo për të na bërë manipulues, por për të mos u bërë të manipuluar. Në fund, mendja e pjekur nuk i beson as spontanitetit të fjalës, as bukurisë së argumentit, por pyet gjithmonë:

kuj i shërben kjo logjikë dhe pse tani?

Pra, le ta vazhdojmë këtë analizë jo si ligjëratë, por si reflektim ndërgjegjeje, si thirrje drejtuar mendjes që shpesh bëhet rob i vetvetes.

Ti që beson gjithçka që të përkëdhel bindjet, ndalu një çast. Nuk je aq i lirë sa mendon. Liria nuk fillon aty ku dikush tjetër ta thotë atë që do të dëgjoje, por aty ku guxon të dëgjosh edhe atë që të shqetëson. Sepse mendja nuk rritet nga dakordësia e vazhdueshme, por nga tensioni me të panjohurën. Ti nuk po kërkon të vërtetën; po kërkon rehati. Dhe rehatia intelektuale është forma më e sofistikuar e vetë-mashtrimit. Psikologjia e njeh mirë këtë mekanizëm: confirmation bias - prirja për të pranuar vetëm informacionin që përforcon besimet tona dhe për të refuzuar çdo fakt që i sfidon. Nuk është çështje inteligjence, por sigurie emocionale. E vërteta shpesh kërkon guxim, sepse rrëzon identitete, mite dhe narrativa që na kanë mbajtur “të rreshtuar” për vite apo shekuj. Ti që refuzon çdo gjë vetëm sepse vjen nga “armiku”, pyet veten: a po mendon, apo po reagon? Historia është e mbushur me shembuj ku urrejtja shekullore, fetare apo politike ka verbuar mendje të tëra. Galileu u hodh poshtë jo për shkak të gabimeve logjike, por sepse e vërteta e tij vinte nga një kënd që kërcënonte autoritetin. Ibn Rushdi u dogj në libra dhe u shpall heretik jo sepse arsyetonte dobët, por sepse mendonte lirshëm. Spinoza u përjashtua sepse guxoi të mendojë për Zotin jashtë dogmës kishtare. Burimi nuk e bën idenë të gabuar; as historia e tij nuk e bën automatikisht të vërtetë. Logjika nuk ka komb, fe apo parti. Ajo ka vetëm koherencë, prova dhe argument.

Reflektim i dhimbshëm por i domosdoshëm: shumë njerëz nuk e mbrojnë të vërtetën, por identitetin e plagosur. Ata nuk refuzojnë një ide sepse është e gabuar, por sepse pranimi i saj do të nënkuptonte se “ne” mund të mos kemi pasur gjithmonë të drejtë. Dhe kjo është psikologjikisht e papërballueshme për një mendje që e ka ndërtuar veten mbi ndarjen “ne të mirët - ata të këqijtë”.

Këtu logjika e mbrapshtë bëhet dogmë, bëhet ideologji, bëhet turmë. Dhe turmat nuk mendojnë; ato reagojnë.

Këshillë e thjeshtë, por e vështirë për t’u zbatuar: mëso ta ndash idenë nga burimi.

Mos pyet fillimisht kush e thotë, por çfarë po thuhet dhe si argumentohet.

Mos e refuzo automatikisht një fakt vetëm sepse vjen nga një kamp që s’e do. As mos e pranoni një gënjeshtër vetëm sepse vjen nga një kamp që e ndien “tënden”. Ky nuk është neutralitet i ftohtë; është ndershmëri intelektuale.

Mos u bëj roje e paragjykimeve të trashëguara.

Mos u bëj shërbëtor i një narrative që ushqehet me urrejtje.

Mos e shndërro mendimin në refleks dhe bindjen në identitet të shenjtë.

Sepse dita që refuzon të dëgjosh vetëm për shkak të burimit, është dita që ke hequr dorë nga arsyeja. Dhe pa arsye, njeriu nuk është më qenie menduese, por mjet në duart e atyre që dinë ta përdorin logjikën e mbrapshtë më mirë se ti. Mendja e lirë nuk ka frikë nga e vërteta, edhe kur ajo vjen nga vendi që ke mësuar ta urresh.

Ajo frikësohet vetëm nga një gjë: të jetojë gjithë jetën duke besuar gënjeshtra që i duken të ëmbla.

(40)

Një Bej kundër gjithë Bejlerëve 

Në Perandorinë Osmane, titulli “Bej” (Bey) nuk ishte thjesht një dekoratë nderi, por një institucion social, ushtarak dhe administrativ, i lidhur drejtpërdrejt me mënyrën se si shteti osman ndërtonte pushtetin, hierarkinë dhe besnikërinë ndaj Portës së Lartë. Kuptimi dhe funksioni i këtij titulli ndryshoi me kohën, por thelbi i tij mbeti lidhja midis autoritetit lokal dhe sovranitetit qendror.

Fjala Bej vjen nga tradita turko-mongole dhe do të thotë në thelb prijës, zotëri, udhëheqës, dikush që ka autoritet mbi të tjerët. Në periudhën e hershme osmane, Beu ishte kryesisht:

udhëheqës ushtarak,

prijës fisi ose klani,

zotërues toke dhe njerëzish.

Me institucionalizimin e Perandorisë Osmane, ky titull u formalizua dhe u përfshi në administratën shtetërore.

Kush e merrte titullin Bej?

a) Pronarë tokash dhe spahinj të mëdhenj

Një kategori e rëndësishme ishin spahinjtë, ushtarakë që merrnin tokë (timar, zeamet ose has) në këmbim të shërbimit ushtarak. Ata që zotëronin prona më të mëdha dhe kishin ndikim real mbi popullsinë lokale shpesh titulloheshin Bej.

Arsyeja:

Perandoria kishte nevojë për një klasë ndërmjetëse që:

siguronte mbledhjen e taksave,

ruante rendin,

mobilizonte trupa në kohë lufte.

Beu ishte garant i stabilitetit lokal.

b) Funksionarë administrativë dhe ushtarakë

Shumë Bejlerë ishin:

sanxhakbejlerë (drejtues krahinash),

komandantë ushtarakë,

funksionarë që kishin kryer shërbime të rëndësishme për shtetin.

Titulli jepej si shpërblim për besnikëri dhe aftësi, jo domosdoshmërisht për prejardhje fisnike.

c) Familje të fuqishme lokale (bejlerët shqiptarë)

Në Shqipëri dhe në Ballkan, titulli Bej u lidh ngushtë me elitat lokale, shpesh familje që:

kishin influencë tradicionale para pushtimit osman,

u integruan në sistemin osman,

pranuan islamin dhe administratën osmane.

Këto familje u shndërruan në ndërmjetëse midis popullit dhe Perandorisë, duke ruajtur pushtetin lokal në këmbim të lojalitetit.

d) Trashëgimi familjare (në periudhën e vonë)

Megjithëse teorikisht titulli nuk ishte trashëgimor, në praktikë, sidomos nga shek. XVIII–XIX:

titulli Bej filloi të kalonte nga babai te i biri,

u shndërrua në një status social aristokratik.

Kjo ndodhi për shkak të dobësimit të pushtetit qendror dhe rritjes së autonomisë lokale.

Për çfarë arsyeje jepej titulli Bej?

Titulli Bej jepej për disa arsye kryesore:

1. Shërbim ushtarak ndaj Perandorisë

Trimëria, besnikëria dhe aftësia në fushëbetejë ishin një nga rrugët kryesore drejt këtij titulli.

2. Administrim i suksesshëm i territorit

Një Bej duhej të garantonte:

rendin,

sigurinë,

mbledhjen e taksave,

zbatimin e ligjit osman (kanuni osman).

3. Besnikëri politike

Beu ishte një figurë mbi të cilën Porta e Lartë mbështetej. Titulli shërbente si:

mjet kontrolli,

mjet shpërblimi,

mjet për të thyer opozitën lokale.

4. Legjitimim i pushtetit lokal

Duke i dhënë titullin Bej një familjeje lokale, Perandoria:

shmangte kryengritjet,

siguronte stabilitet,

integronte strukturat tradicionale në sistemin shtetëror.

Në plan shoqëror, Beu nuk ishte vetëm administrator, por:

simbol pushteti,

figurë autoriteti patriarkal,

përfaqësues i rendit osman.

Nga këndvështrimi psikologjik, titulli krijonte:

ndarje të fortë klasore,

marrëdhënie varësie,

hierarki ku nderi, fjala dhe frika funksiononin bashkë.

Në shek. XIX, shumë Bejlerë:

u shndërruan në çifligarë gjysmë-autonomë, përfaqësonin interesa private, shpesh përplaseshin me reformat e Tanzimatit. Kjo shënon kalimin e Beut nga funksionar shteti në aristokrat feudal lokal, një figurë që do të mbetej e gjallë në kujtesën historike dhe kulturore shqiptare.

Titulli Bej ishte një kompromis historik midis pushtetit qendror dhe realitetit lokal. Ai u dha atyre që dinin:

të sundonin pa krijuar kaos,

të bindnin pa përdorur gjithmonë dhunë,

të shërbenin për Perandorinë duke ruajtur interesat e tyre. Në këtë kuptim, Beu nuk ishte thjesht një titull, por një rol politik, social dhe psikologjik, i cili shpjegon shumë nga struktura e shoqërisë ballkanike edhe sot.

Beu që u kthye në simbol: paradoksi historik i Skënderbeut

Skënderbeu ishte si një luan që u rrit në xhunglat e Perandorisë Osmane. Jo një luan i lindur në liri, por një luan i rritur në kafazin e disiplinës, hierarkisë dhe fuqisë së një perandorie që dinte të thyente, të përvetësonte dhe të rikrijonte identitete. Aty ai nuk u bë thjesht luftëtar; aty u bë strateg, politikan, komandant, mendje ushtarake. Aty mësoi gjuhën e pushtetit, psikologjinë e frikës, dhe artin e bindjes. Dhe aty, si shumë të tjerë që i shërbyen Portës së Lartë, mori titullin Bej, një titull që shënonte autoritet, besim dhe përfshirje në elitat e sundimit osman. Por historia e Skënderbeut nuk është lineare. Ajo është dialektike. Ai është figura që mishëron konfliktin midis formimit dhe qëllimit, midis edukimit dhe revoltës, midis titullit dhe misionit. Dhe pikërisht këtu lind paradoksi i madh historik dhe filozofik: pse titulli “Bej” nuk iu hoq kurrë, as nga osmanët, as nga Evropa, as nga shqiptarët?

Në logjikën formale të Perandorisë Osmane, një Bej që ngrinte krye kundër Sulltanit duhej jo vetëm të dënohej, por të fshihej nga kujtesa institucionale. Emri i tij duhej të zhvishej nga titujt, nderi të zhbëhej, figura të demonizohej. Por kjo nuk ndodhi plotësisht me Skënderbeun. Osmanët e mallkuan, e shpallën tradhtar, por titulli i tij mbeti i lidhur me emrin, si një vulë që nuk largohet dot nga trupi. Pse? Sepse Beu, në rastin e Skënderbeut, nuk ishte më një funksion politik; ishte një fakt historik i pakthyeshëm. Ai nuk e mori titullin si dhuratë servilizmi, por si njohje aftësish. Ishte Bej sepse e meritonte sipas kritereve të vetë Perandorisë. Ta hiqje këtë titull, do të thoshte të mohoje sistemin që e prodhoi. Kjo është ironia e madhe historike: Perandoria Osmane krijoi me duart e veta njeriun që do ta sfidonte.

Skënderbeu nuk e mohoi titullin, por e përmbysi kuptimin e tij. Skënderbeu nuk doli kundër Perandorisë duke mohuar gjithçka që kishte qenë. Ai nuk u rebelua si një i paditur, por si një i ditur. Ai nuk e hodhi poshtë identitetin e formuar në Stamboll; e përdori atë kundër vetë Stambollit. Titulli Bej, në këtë kuptim, nuk ishte më shenjë nënshtrimi, por dëshmi kompetence. Filozofikisht, kjo është figura e njeriut që e njeh sistemin nga brenda dhe, pikërisht për këtë arsye, e sheh kufirin e tij moral. Skënderbeu është produkt i perandorisë, por jo pronë e saj. Ai është nxënës që e tejkalon mësuesin. Luan që e njeh xhunglën, por zgjedh malin.

Po Evropa? Evropa e ruajti titullin “Bej” jo nga simpatia për Perandorinë Osmane, por nga respekti për autenticitetin historik. Për Evropën mesjetare, Skënderbeu ishte hero pikërisht sepse vinte nga bota e armikut. Ai nuk ishte kalorës i zakonshëm; ishte një ish-gjeneral osman që ktheu shpatën kundër Perandorisë më të fuqishme të kohës. Titulli “Bej” e bënte figurën e tij më të frikshme, më të besueshme, më epike përballë Evropës. Ai nuk ishte thjesht një rebel lokal; ishte një komandant i formuar nga vetë armiku. Evropa nuk kishte nevojë t’ia hiqte këtë titull, sepse ky titull ishte pjesë e narrativës së madhështisë së tij.

Ndërsa për Shqiptarët titulli “Bej” ishte kujtesë, jo nënshtrim. Për shqiptarët, ruajtja e titullit “Bej” nuk ka qenë kurrë akt nostalgjie osmane. Ka qenë akt realizmi historik. Skënderbeu nuk u dashurua sepse ishte Bej, por megjithëse ishte Bej. Titulli nuk e zvogëlon figurën e tij; përkundrazi, e thellon dramën e saj. Ai ishte njeri që kishte pushtet, karrierë, siguri, por zgjodhi rrezikun. Kishte titull, por zgjodhi idealin. Kishte perandori, por zgjodhi popullin e tij. Dhe këtu qëndron dimensioni më i thellë psikologjik: ai nuk luftoi për t’u bërë dikush, por sepse nuk pranonte të ishte dikush pa identitet dhe me një mision pa kuptim.

Skënderbeu mbeti Bej në emër, por u bë antitezë e Beut në përmbajtje. Ai e çliroi titullin nga shërbimi dhe e shndërroi në kujtesë. Ai nuk i përkiste më hierarkisë osmane, por historisë universale të rezistencës. Në fund, titujt zakonisht u shërbejnë pushteteve. Por ka raste të rralla kur njeriu i shndërron titujt në dëshmi të lirisë së tij. Skënderbeu është një prej tyre. Ai ishte Bej sepse kështu e kishte formuar historia. U bë Skënderbe sepse kështu e zgjodhi ndërgjegjja.

Dhe pikërisht për këtë, titulli i tij nuk u hoq kurrë: jo sepse duhej ruajtur, por sepse nuk kishte më pushtet që ta zhdukte kuptimin që ai vetë i kishte dhënë.

(41)

Ky shkrim ju fton të gjithëve në një udhëtim të vështirë nëpër labirintet e identitetit njerëzor, aty ku kryqëzohen gjaku, besimi dhe zgjedhja individuale. Për të zbërthyer këtë realitet kompleks, duhet të zhvishemi nga paragjykimet dhe të shohim se si "unë" ndërtohet përtej kornizave të ngurta.

Feja përballë Kombit 

Në Ballkan dhe më gjerë, historia ka tentuar shpesh ta përdorë fenë si një mjet për homogjenizim kombëtar. Gjatë shekujve të 19-të dhe 20-të, u krijua një ekuacion i rrezikshëm: Serb = Ortodoks, Shqiptar = Mysliman = Turk (në sytë e fqinjëve), Grek = Ortodoks. Ky ishte një thjeshtim politik për të krijuar kufij të prerë.

Megjithatë, historia e vërtetë është shumë më "rebele". Kujtojmë se rilindasit tanë shqiptarë, me moton e famshme të Pashko Vasës, e kuptuan herët se kombësia është si një lum që rrjedh në vena, ndërsa feja është si një dritë që ndizet në shpirt. Një grek apo serb që përqafon Islamin nuk pushon së qeni trashëgimtar i gjuhës dhe kulturës së paraardhësve të tij; ai thjesht ndryshon mënyrën se si lidhet dhe komunikon me hyjnoren.

Në nivel gjuhësor, ne shpesh biem pre e "etiketave". Fjala turk dikur në Ballkan përdorej gabimisht për të treguar çdo mysliman, pavarësisht etnisë. Kjo është një vrasje gjuhësore e identitetit. Kur themi "një grek mysliman", mendja jonë e kushtëzuar pëson një lloj goditjeje logjike, sepse kemi ndërtuar mure semantike midis kombit dhe besimit. Por, gjuha që flasim është shtëpia e parë ku banojmë. Një mysliman polak apo një i krishterë japonez mendon dhe ëndërron në gjuhën e nënës. Besimi është një objektivi (mbiemër), ndërsa kombësia është substantivi (emri). Mbiemri mund të ndryshojë, por emri mbetet i rrënjosur në tokë.

Në planin psikologjik, njeriu është një qenie që kërkon përkatësi. Kombësia na jep përkatësinë horizontale: lidhjen me tokën, historinë e përbashkët, dhe gjyshërit. Feja na jep përkatësinë vertikale: lidhjen me kozmosin, moralin dhe amshimin.

Konflikti i brendshëm lind vetëm atëherë kur shoqëria e detyron individin të zgjedhë mes këtyre të dyjave. Një mysliman që jeton në një familje të krishterë përjeton një dualitet emocionues: ai ndan bukën dhe dhe hallet me të tijtë, por i ndan lutjen me një komunitet të përbashkët global. Kjo nuk e bën atë "më pak" të tyren, por e bën një urë lidhëse mes dy botëve.

Pranimi i faktit se feja nuk përcakton kombësinë është kulmi i lirisë njerëzore. Nëse njeriu lind në një komb pa dëshirën e tij, besimi është shpesh (ose duhet të jetë) një akt vullneti. Të jesh ateist turk do të thotë të sfidosh pritshmëritë kolektive për hir të së vërtetës tënde personale. Të jesh mysliman grek apo serb do të thotë të dëshmosh se shpirti nuk njeh kufij politikë.

Kjo na mëson se vatandashuria (patriotizmi) nuk kalon detyrimisht përmes rrugës së fesë. Mund ta duash tokën tënde deri në sakrificë, pa besuar në asnjë zot, ose duke besuar në një zot që flet një gjuhë tjetër nga shumica e bashkëkombësve të tu.

Të kuptuarit e këtij diversiteti është shenja më e lartë e emancipimit civilizues. Bota nuk është e ndarë në blloqe monolitike ngjyrash të pastra; ajo është si një mozaik ku nuancat përzihen. Një njeri mund të jetë njëkohësisht krenar për flamurin e tij kombëtar dhe i përulur para një besimi që e kapërcen atë flamur.

Në fund të fundit, humanizmi është ajo hapësirë ku greku, serbi, shqiptari, myslimani, i krishteri dhe ateisti takohen si qenie që vuajnë, dashurojnë dhe kërkojnë kuptimin e jetës. Kur ne pranojmë se tjetri mund të jetë ndryshe nga ne në lutje, por i njëjtë me ne në dashurinë për vendlindjen, atëherë kemi thyer prangat e fundit të injorancës.

 "Anatomia" e identitetit njerëzor.

 Shpeshherë, shoqëritë vuajnë nga një lloj "miopie kolektive" që nuk i lejon të shohin se njeriu është një qenie me shumë shtresa. Duhet të pranojmë se nocionet duhet të jenë paralele, por jo domosdoshmërisht të shkrira.

Për të qartësuar këto nocione, le t’i shohim si dy sferat e ekzistencës:

Kombësia (Identiteti tokësor): Është horizontale. Ajo lidhet me gjakun, gjuhën, territorin dhe kujtesën historike. Ti lind brenda një kombi; është një trashëgimi që e merr pa pyetur. Është "shtëpia" ku banojnë trupi dhe gjuha jote.

Feja (Identiteti shpirtëror): Është vertikale. Ajo lidhet me hyjnoren, moralin, vdekjen, etj. Në idealin e saj, feja është një zgjedhje e ndërgjegjes. Ajo është "drita" me të cilën shpirti yt zgjedh të shohë botën. Pra një njeri mund të ndërrojë "dritën" (fenë) pa e shembur "shtëpinë" (kombin).

Historia na ofron raste magjepsëse ku kombi dhe feja kanë udhëtuar në drejtime të ndryshme:  

Shqiptarët janë shembulli më unik në Evropë. Gjatë Rilindjes Kombëtare, intelektualë si Vaso Pasha (katolik), Naim Frashëri (mysliman) dhe Jani Vreto (ortodoks) punuan për një qëllim: Pavarësinë e Shqipërisë.

Paradoksi: Ata luftonin kundër pretendimeve turko-greko-serbe. Ky është rasti kur kombësia u bë qëllimi i përbashkët, duke lënë besimet individuale në sferën private.

"Lipovanët" dhe Rusët e vjetër në Rumani

Në Rumani jetojnë grupe etnike ruse (Lipovanët) që ikën nga Rusia për shkak të reformave fetare. Ata mbetën rusë në gjuhë e traditë, por u ndanë nga kisha zyrtare ruse. Kjo tregon se mund të jesh pjesë e një kombi, por të kesh një identitet fetar që të vë në konflikt me shtetin-amë, pa e humbur etninë.

Arabët e krishterë

Shumë njerëz gabimisht mendojnë se kjo logjikë është e saktë "Arab = Mysliman". Megjithatë, në Liban, Egjipt (Koptët) dhe në Palestinë, ka miliona arabë të krishterë që janë ndër nacionalistët më të flaktë arabë. Ata flasin arabisht, hanë ushqim arab dhe kanë histori arabe, por luten në kishë. Ata i luten Krishtit, por gjuha e Kuranit (arabishtja) është identiteti i tyre kulturor.

Janullarët dhe identiteti i ndryshuar

Gjatë Perandorisë Osmane, shumë serbë, grekë dhe shqiptarë u kthyen në myslimanë. Disa humbën gjuhën (u asimiluan), por shumë të tjerë, si myslimanët e Bosnjës, ruajtën gjuhën sllave por krijuan një identitet të ri. Kjo dëshmon se si feja mund të krijojë një "nën-komb" pa fshirë origjinën biologjike.

Analiza psikologjike: pse njerëzit i ngatërrojnë?

Njerëzit priren t'i thjeshtojnë gjërat për të krijuar "Armikun" ose "Vëllain" e tyre.

 Siguria kolektive: Është më e lehtë të thuash "Të gjithë grekët janë ortodoksë", sepse kjo krijon një grup kompakt. Kur shfaqet një grek mysliman, ai prish "rregullin" dhe krijon ankth te nacionalistët, sepse dëshmon se identiteti është i lëngshëm.

 Stigmatizimi: Kur dikush thotë "Nuk mund të jesh serb dhe mysliman", ai po përpiqet të dëbojë individin nga bashkësia. Kjo është një formë e dhunës psikologjike që kërkon të kontrollojë lirinë e besimit përmes shantazhit patriotik.

Koncepti i "patriotit pa fe" ose me "fe ndryshe"

Kjo tezë mbron idenë se dashuria për vendin nuk kalon nga altari apo minarja. Një ateist mund të jetë patriot i madh sepse dashuria e tij për vendin bazohet në etikën njerëzore dhe detyrimin ndaj tokës ku ka lindur, jo në shpresën për një shpërblim pas vdekjes.

Një mysliman në një familje të krishterë (ose anasjelltas) tregon se dashuria familjare dhe kombëtare është baza (hardueri), ndërsa feja është programi (softueri) që njeriu zgjedh të operojë.

Drejt një identiteti "Integral"

Ne duhet të përhapim një mesazh që kërkon një botë ku njeriu nuk shihet si një "skedar i mbyllur", por si një qenie komplekse. Të jesh serb, grek apo shqiptar është një fakt historik. Të jesh mysliman, i krishterë apo ateist është një rrugëtim shpirtëror. Të dyja mund të bashkëjetojnë pa e dëmtuar njëra-tjetrën.

Njeriu vërtetë i lirë është ai që mund të thotë: "Unë i përkas këtij kombi me mish e me shpirt, por Zotin tim (ose mungesën e tij) e zgjedh vetë."

Ky është rreziku më i madh ekzistencial i shoqërive moderne, e sidomos i atyre që kanë një histori të ngarkuar me trauma: konfuzioni i qëllimtë mes kombësisë dhe fesë. Kur këto dy nocione nuk ndahen me qartësi kirurgjikale, ato kthehen në "karburant" për konflikte që nuk kanë fund, sepse prekin dy pikat më të ndjeshme të njeriut: tokën (mbijetesën) dhe qiellin (përjetësinë).

Mekanizmi i konfliktit absurd

Përplasja bëhet absurde kur feja përdoret si "test i atdhetarisë". Në momentin që një shoqëri thotë: "Ti nuk mund të jesh patriot i mirë nëse nuk i përket kësaj feje", kjo automatikisht ka krijuar një armik të brendshëm.

Përjashtimi i vetvetes: Nëse një serb mysliman shihet si "tradhtar" nga serbët ortodoksë, ose një shqiptar i krishterë e sheh si "më pak shqiptar" një mysliman, kombi fillon të vetë-shkatërrohet. Ai po pret gjymtyrët e veta për shkak të ngjyrës së besimit.

Politizimi i hyjnores: Kur politika vesh mantelin e fesë, konfliktet territoriale (që mund të zgjidhen me negociata) kthehen në "lufta të shenjta". Një luftë për kufij mund të ketë një marrëveshje paqeje, por një luftë "fetare" nuk njeh kompromis, sepse secila palë beson se ka Zotin në anën e saj.

Rreziku i "Getoizimit" të shpirtit

Nëse nuk qartësohet se feja është zgjedhje dhe kombi është përkatësi, njerëzit do të jetojnë në geto mendore.

Në këtë diagram imagjinar, paqja ekziston vetëm atëherë kur rrethi i Kombit dhe rrethi i Fesë mbivendosen, por nuk gllabërojnë njëri-tjetrin. Kur njëri rreth tenton të fshijë tjetrin, rezultati është:

Teokracia: Ku feja dikton ligjin e shtetit, duke shtypur këdo që nuk beson (edhe nëse është i të njëjtit komb).

 Nacionalizmi radikal: Ku kombi kthehet në fe, duke persekutuar pakicat fetare si "trup i huaj".

Shembuj të absurditetit nga historia e përgjakshme :

Lufta në Bosnjë (1992-1995): Ky është shembulli më tragjik i konfuzionit. Njerëz që flisnin të njëjtën gjuhë, që kishin të njëjtët gjyshër dhe të njëjtën kulturë sllave, u vranë barbarisht sepse identiteti i tyre kombëtar u identifikua 100% me fenë. Serbët ortodoksë, Kroatët katolikë dhe Boshnjakët myslimanë harruan se ishin "vëllezër gjaku" dhe u panë vetëm si "armiq besimi".

Ndarja e Indisë dhe Pakistanit (1947): Një popull i tërë u nda në dysh mbi baza fetare. Miliona të vdekur dhe një konflikt që vazhdon edhe sot (Kashmiri), vetëm sepse nuk u arrit të ndërtohej një identitet kombëtar që i përfshinte të gjithë, pavarësisht nëse i luteshin Allahut apo hyjnive Hindu.

Rruga drejt shpëtimit: identiteti kushtetues

Për të shmangur këto konflikte të vazhdueshme, duhet të kalojmë nga identiteti i bazuar te "Miti dhe Feja" drejt identitetit të bazuar te "Qytetaria".

Shteti laik nuk është armik i fesë; është mbrojtësi i saj. Ai garanton që një grek mund të jetë mysliman dhe të ndihet 100% grek në sytë e ligjit. Apo një mysliman të ndihet shqiptar në një shoqëri të krishtere.

Edukimi: Fëmijët duhet të mësojnë se kombi është një platformë e madhe ku ka vend për të gjithë. Një shqiptar ateist nuk është "më pak shqiptar" se një hoxhë apo një prift. Ata ndajnë të njëjtën histori, të njëjtat taksa, të njëjtat rrugë dhe të njëjtën të ardhme.

Nëse nuk e ndajmë kombin nga feja, ne do të mbetemi robër të mesjetës në shekullin e 21-të. Konflikti është i pashmangshëm aty ku njeriu shihet si një "pako" e mbyllur: Nëse je X, duhet të besosh Y. Paqja e vërtetë vjen kur kuptojmë se njeriu është i lirë të udhëtojë nëpër qiejt e besimit pa braktisur tokën e të parëve të tij. Pa këtë qartësi, Ballkani dhe shumë rajone të tjera do të vazhdojnë të prodhojnë më shumë histori sesa mund të konsumojnë, dhe fatkeqësisht, një histori të shkruar me gjak.

Tashmë është koha të kuptojmë se kombi është djepi që na rrit, ndërsa besimi është horizonti që zgjedhim të shohim; djepi nuk mund të na diktojë se ku duhet t’i hedhim sytë, ashtu siç horizonti nuk mund të na mohojë tokën ku kemi vënë këmbët. Konfliktet që kanë përgjakur historinë tonë nuk kanë lindur nga besimi te Zoti apo dashuria për atdheun, por nga arroganca e atyre që kërkojnë t’i vrasin lirinë tjetrit në emër të një identiteti të cunguar.

Një komb që kushtëzon dashurinë e tij me ritualet fetare të qytetarëve, nuk është një shtëpi e përbashkët, por një burg shpirtëror. Një besim që kërkon të fshijë rrënjët gjuhësore dhe etnike të njeriut, nuk është dritë, por një mjegull asimiluese. Ne duhet të mbrojmë me forcë të vërtetën e madhe: se mund të jesh një serb i devotshëm në xhami, një grek që gjen paqen në budizëm, apo një shqiptar që kërkon kuptimin te shkenca dhe ateizmi, pa e humbur asnjë fije të qenies sate kombëtare.

Nëse nuk i ndajmë këto nocione sot, do të jemi të dënuar t'u lëmë fëmijëve tanë trashëgimi të njëjtat urrejtje absurde dhe të njëjtat mure të padukshme. Le të jetë ky udhërrëfyesi ynë: Feja është private, kombi është i përbashkët, dhe njerëzorja është universale. Vetëm duke pranuar këtë mozaik, ne mund t'i japim fund epokës së përplasjeve dhe të nisim epokën e bashkëjetesës, ku çdo njeri është i lirë të jetë vetvetja, i plotë dhe i paprekur në të gjitha dimensionet e tij.

(42)

Tronditja e rendit ndërkombëtar dhe rikthimi i politikës së forcës

Në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, pushtetet e mëdha rrallëherë kanë vepruar thjesht si “aktorë racionalë” në kuptimin idealist të teorive liberale. Ato kanë qenë dhe mbeten qendra graviteti interesash, frikërash, ambiciesh dhe kalkulimesh të ftohta strategjike. Megjithatë, ajo që po ndodh në vitet e fundit me rikthimin e Donald Trumpit në qendër të pushtetit amerikan ose më saktë, me rikthimin e një filozofie politike që ai përfaqëson ka prodhuar jo thjesht tensione, por një kaos global që po i çmonton gradualisht iluzionet mbi stabilitetin e rendit ndërkombëtar pas Luftës së Ftohtë. Trumpi nuk është vetëm një individ politik; ai është simptomë dhe katalizator njëherësh. Ai mishëron një Amerikë që po rishikon rolin e saj si “polic i botës”, një Amerikë që nuk e fsheh më lodhjen nga kostoja e aleancave, nga përgjegjësitë ushtarake globale dhe nga mbajtja artificiale gjallë e institucioneve ndërkombëtare që, sipas kësaj filozofie, përfitojnë më shumë të tjerët sesa vetë SHBA-ja. Kjo qasje - e përmbledhur në formulën e thjeshtuar “America First” - ka pasoja të thella politike, ekonomike, ushtarake, kulturore dhe gjeopolitike.

Çarja e aleancave: nga “miq strategjikë” në rivalë të dyshimtë

Aleancat ndërkombëtare, veçanërisht ato të ndërtuara pas vitit 1945, janë shitur shpesh si bashkësi vlerash: demokraci, liri, të drejta të njeriut, siguri kolektive. Por realiteti historik ka qenë gjithmonë më cinik. Trumpi, ndryshe nga politikanët tradicionalë amerikanë që e mbulonin këtë cinizëm me gjuhë diplomatike, e ekspozon atë hapur. Ai e trajton aleancën si një kontratë biznesi: nëse nuk përfiton, pse ta mbash?

Kështu, NATO -simboli i solidaritetit transatlantik- shndërrohet nga një “familje politike” në një barrë financiare. Bashkimi Evropian, dikur partner strategjik dhe ekonomik, shihet si konkurrent dhe madje si strukturë që “shfrytëzon” Amerikën. Japonia, Koreja e Jugut, madje edhe Izraeli, nuk trajtohen më si aleatë të pacënueshëm, por si marrëdhënie që duhet të rinegociohen vazhdimisht mbi bazën e interesit të ngushtë. Ky transformim i diskursit prodhon një efekt zinxhir: aleatët fillojnë të dyshojnë, të llogarisin, të armatosen më shumë dhe të kërkojnë alternativa. Besimi, që është themeli psikologjik i çdo aleance, zëvendësohet nga pasiguria. Dhe aty ku ka pasiguri, lind frika; aty ku ka frikë, lind agresiviteti.

Hipokrizia e aleancave dhe rikthimi i armiqësive historike

Historia na mëson se aleancat e bazuara vetëm në interes janë të destinuara të shpërbëhen sapo interesat të ndryshojnë. Lufta e Dytë Botërore na dha shembullin klasik: SHBA-ja dhe Bashkimi Sovjetik luftuan krah për krah kundër nazizmit, por sapo armiku i përbashkët u zhduk, aleanca u shndërrua në Luftë të Ftohtë. Trampi, në mënyrën e tij, po e rikujton botën për këtë ligj të pashkruar të politikës së fuqisë. Përplasjet e sotme midis aleatëve historikë -qoftë në formë tarifash ekonomike, presionesh diplomatike, apo deklaratash përçmuese- tregojnë se miqësia ndërkombëtare është shpesh një iluzion i përkohshëm. Gjermania dhe Amerika, Franca dhe Amerika, Turqia dhe Amerika- të gjitha këto marrëdhënie janë futur në faza tensioni të hapur. Dje flitej për “partneritet strategjik”; sot flitet për “interesa të papajtueshme”. Në plan më të gjerë, kjo zbulon një të vërtetë të hidhur: shtetet nuk kanë miq, kanë interesa. Retorika morale shërben vetëm për t’i legjitimuar këto interesa para opinionit publik. Trampi, duke e hequr këtë maskë, e bën sistemin më brutal, por njëkohësisht edhe më të sinqertë në cinizmin e tij.

Dimensioni ekonomik: luftërat tregtare si vazhdim i politikës me mjete të tjera

Në arenën ekonomike, politika trampiane ka sjellë një rikthim të hapur të proteksionizmit. Tarifat, sanksionet, presioni mbi zinxhirët globalë të furnizimit nuk janë thjesht masa ekonomike; ato janë instrumente gjeopolitike. Lufta tregtare me Kinën, përplasjet me BE-në, kërcënimet ndaj ekonomive më të vogla, tregojnë se ekonomia globale po kthehet gjithnjë e më shumë në një fushëbetejë. Kjo situatë prodhon pasoja sociale dhe politike: rritje të nacionalizmit ekonomik, dobësim të institucioneve multilaterale dhe thellim të pabarazive. Shtetet që deri dje mbështeteshin te tregtia e lirë, tani e kuptojnë se sistemi është i brishtë dhe se fuqia ekonomike është po aq armë sa tanku apo raketa.

Përgatitja për përplasje më të thella

Në planin ushtarak dhe gjeopolitik, kjo klimë pasigurie po e shtyn botën drejt një faze të re armatosjeje dhe ripozicionimi strategjik. Kur aleancat dobësohen, shtetet investojnë më shumë në kapacitetet e veta ushtarake. Kur fjala e një superfuqie bëhet e paparashikueshme, rritet rreziku i keqllogaritjeve fatale. Trampi, me stilin e tij konfrontues dhe shpesh impulsiv, ka kontribuar në këtë ndjesi paqëndrueshmërie globale. Edhe kur nuk shpërthen luftë e drejtpërdrejtë, klima psikologjike e konfliktit është gjithmonë e pranishme.

Përplasja e thellë e identiteteve, fuqisë dhe hipokrizisë globale

Më lart evidentova çarjen strukturore të aleancave dhe rikthimin brutal të interesit si bosht i politikës ndërkombëtare, ndërsa tani do zbres më thellë. Sepse ajo që po ndodh sot nën ndikimin e politikës së Trampit dhe më gjerë të trampizmit si fenomen, nuk është thjesht krizë diplomacie, por krizë identitetesh dhe përplasje qytetërimesh globale.

Dimensioni fetar dhe civilizues: feja si justifikim dhe instrument pushteti

Edhe pse bota moderne pretendon se është laike dhe e çliruar nga konfliktet fetare, realiteti gjeopolitik dëshmon të kundërtën. Feja, ose më saktë përdorimi politik i saj, mbetet një prej mjeteve më të fuqishme për mobilizim, polarizim dhe legjitimim dhune. Politika e Trampit, me afrimet selektive dhe deklaratat e forta ndaj botës myslimane, me mbështetjen e pakushtëzuar ndaj Izraelit dhe retorikën e “civilizimit perëndimor të kërcënuar”, ka ringjallur narrativa të vjetra të përplasjes së qytetërimeve. Këto narrativa nuk prodhojnë vetëm tension diplomatik, por ushqejnë ndasi të thella shoqërore. Ato i japin formë një lufte simbolike ku bota ndahet në “ne” dhe “ata”, duke e thjeshtuar realitetin kompleks në stereotipe të rrezikshme. Historikisht, çdo herë që politika ka përdorur fenë si armë ideologjike, rezultati ka qenë destabilizim afatgjatë - nga kryqëzatat, te kolonializmi, e deri te luftërat e Lindjes së Mesme. Trampi nuk e shpiku këtë logjikë, por e normalizoi në diskursin publik. Ai e bëri të pranueshme atë që dikur thuhej vetëm në prapaskenë: se politika globale nuk udhëhiqet nga vlera universale, por nga identitete të mbyllura dhe interesa të dhunshme.

Kujtesa historike dhe armiqësitë e pazgjidhura

Një tjetër element thelbësor është historia e pambyllur. Aleancat e sotme janë shpesh armëpushime të përkohshme mbi plagë të vjetra. Amerika dhe Evropa, Amerika dhe Rusia, Perëndimi dhe bota islame... këto marrëdhënie mbartin brenda tyre një trashëgimi mosbesimi, tradhtish dhe përplasjesh që nuk janë adresuar kurrë sinqerisht. Politika e Trampit funksionon si katalizator që nxjerr në sipërfaqe këto tensione të fjetura. Kur ai sulmon BE-në si rivale ekonomike, ai prek plagët e vjetra të rivalitetit tregtar. Kur relativizon marrëdhëniet me NATO-n, ai rrëzon mitin e sigurisë evropiane. Kur flet për Rusinë jo si armik ideologjik, por si partner të mundshëm pragmatik, ai shpërbën një narrativë 70-vjeçare të ndërtuar mbi frikën e “tjetrit”. Kjo sjell një pasiguri ekzistenciale për shumë shtete: kush jemi ne në këtë rend të ri? Kujt mund t’i besojmë? Historia kthehet si peshë e padukshme mbi vendimmarrjen e sotme, duke e bërë çdo veprim politik një rrezik potencial për konflikt të ri.

Psikologjia e pushtetit: narcisizmi shtetëror dhe politika e frikës

Nga një këndvështrim psikologjik, trampizmi si politikë ndërkombëtare reflekton një narcisizëm shtetëror: ideja se fuqia e vet është absolute dhe se të tjerët ekzistojnë vetëm në funksion të interesit tënd. Ky narcisizëm prodhon një diskurs përjashtues dhe agresiv, ku kompromisi shihet si dobësi, ndërsa bashkëpunimi si humbje sovraniteti. Frika bëhet instrument qeverisjeje: frika e humbjes së statusit, frika e tjetrit, frika e rënies ekonomike dhe frika e kaosit global. Në këtë klimë, politika e ashpër justifikohet si domosdoshmëri, edhe kur ajo shkel parime që dikur konsideroheshin të paprekshme. Kjo psikologji infiltrohet edhe te shtetet aleate, të cilat fillojnë të imitojnë këtë sjellje: më shumë nacionalizëm, më pak bashkëpunim, më shumë forcë simbolike dhe reale. Në këtë mënyrë, trampizmi nuk mbetet fenomen amerikan, por bëhet model politik global.

Shtetet e vogla: viktimat të lojës së madhe

Në këtë rend të ri të paqëndrueshëm, shtetet e vogla janë më të rrezikuarat. Ato që dikur mbështeteshin te rregullat ndërkombëtare dhe garancitë e aleancave, tani përballen me një realitet ku fjala e fuqisë ka më shumë peshë se ligji. Historia tregon se në periudha të tilla, shtetet e vogla ose detyrohen të rreshtohen verbërisht, ose bëhen fushë eksperimentimi për konfliktet e të mëdhenjve. Nga Ballkani te Lindja e Mesme, nga Afrika te Amerika Latine, pasiguria globale nënkupton rrezik të shtuar për destabilizim të brendshëm, për instrumentalizim etnik, fetar apo ekonomik. Kur superfuqitë përplasen, fatura paguhet gjithmonë nga shoqëritë më të brishta.

A po shembet rendi liberal ndërkombëtar?

Pyetja kryesore filozofike dhe politike është kjo: a po përjetojmë fundin e rendit liberal ndërkombëtar, apo thjesht një fazë transformimi të tij? Politika e Trampit ka ekspozuar dobësitë strukturore të këtij rendi - hipokrizinë e tij, selektivitetin moral dhe pabarazitë e thella që ka prodhuar. Megjithatë, ajo që po shembet nuk është vetëm një sistem, por edhe një iluzion: iluzioni se politika globale mund të drejtohet nga parime universale pa marrë parasysh marrëdhëniet reale të fuqisë. Në këtë kuptim, trumpizmi është një pasqyrë e pakëndshme, por reale, e botës sonë.

Drejt një bote më të rrezikshme, por më të sinqertë?

Bota e sotme ndodhet në një udhëkryq historik. Politika e Trampit ka përshpejtuar procese që kishin nisur prej kohësh: fragmentimin e aleancave, rikthimin e forcës si argument kryesor dhe zhveshjen e diplomacisë nga maskat morale. Kjo e bën botën më të rrezikshme, por njëkohësisht më të qartë në brutalitetin e saj. Pyetja që mbetet e hapur nuk është nëse kjo zhurmë globale do të vazhdojë, por nëse shoqëritë njerëzore do të arrijnë të ndërtojnë mekanizma të rinj bashkëjetese përtej hipokrizisë dhe frikës. Historia na mëson se pas çdo periudhe kaosi lind një rend i ri. Çështja është: a do të jetë ky rend më i drejtë, apo thjesht një version i ri i së njëjtës logjikë të vjetër të pushtetit? Ky mbetet diskutimi i madh i kohës sonë dhe përgjegjësia morale e çdo mendjeje kritike që refuzon të jetë spektatore pasive e rrëmujës globale.

(43)

Çmenduria "patriotike" dhe tallja me fenë e tjetrit. 

Ka një çmenduri të vazhdueshme në hapësirën publike, një kakofoni zërash që nuk prodhojnë mendim, por tym; që nuk ndriçojnë, por turbullojnë. Janë faqet bajate në rrjete sociale dhe kanalet televizive të lodhura nga mungesa e ideve, të cilat kanë gjetur formulën më të lirë dhe më të rrezikshme për të mbijetuar: të luajnë me identitetin. Të shkombëtarizojnë në emër të fesë dhe të fetarizojnë në emër të kombit. Një alkimí e pistë, ku përzihen qëllimisht gjëra që historikisht janë të ndërlikuara, por kurrë të paqarta për mendjen e arsyeshme. Këtu nuk kemi të bëjmë me debat intelektual, as me kërkim të së vërtetës. Kemi të bëjmë me tregti emocionale, me shitje frike, me fabrikim armiqsh imagjinarë për të mbajtur gjallë audiencën. Kombi shndërrohet në tabelë shahu, feja në gur shahu, ndërsa individi në një figurë pa mendje, që lëvizet sipas dëshirës së manipulatorit. Ironia është se këta predikues të rremë flasin për “zgjim”, ndërkohë që ushqejnë gjumin mendor më të thellë. Historikisht, sa herë që kombi dhe feja janë përdorur si armë kundër njëri-tjetrit, rezultati ka qenë i njëjtë: përçarje, dhunë, regres. Asnjë popull nuk është forcuar duke mohuar rrënjët e veta kulturore në emër të një interpretimi të ngushtë fetar, dhe asnjë fe nuk është nderuar duke u kthyer në vegël propagande nacionaliste. Por historia, siç duket, nuk lexohet nga ata që jetojnë nga titujt banalë dhe nga thirrjet primitive. Kjo lojë funksionon sepse shfrytëzon dobësitë më të ulëta të njeriut: nevojën për përkatësi, frikën nga tjetri, dëshirën për t’u ndjerë “i zgjedhur” dhe “më i pastër” se të tjerët. Kur i thua dikujt se ai është në anën e duhur të historisë vetëm sepse beson si ti ose sepse mban një etiketë kombëtare, i ke hequr atij barrën e të menduarit. Dhe njeriu që nuk mendon, është mjeti më i përshtatshëm për çdo axhendë të pistë. Këta manipulues e dinë mirë se mendja kritike është armiku i tyre kryesor. Prandaj ata nuk argumentojnë, por etiketojnë; nuk analizojnë, por ofendojnë; nuk ftojnë në reflektim, por në histeri. Diskursi i tyre është i thjeshtë, binar, infantil: ne kundër atyre, të pastërtit kundër të ndyrëve, shpëtim kundër tradhtisë. Sarkazma më e madhe është se ata e quajnë këtë “mbrojtje identiteti”, ndërkohë që janë duke e shkatërruar vetë identitetin, duke e reduktuar në slogane boshe. Po, kjo lojë tërheq njerëz. Por jo mendjet e lira. Tërheq ata që ushqehen me mbeturina intelektuale, që kërkojnë përgjigje të thjeshta për probleme komplekse, që ndihen rehat në llumin e banalitetit. Jo sepse janë të këqij në thelb, por sepse janë lodhur nga përgjegjësia e të menduarit. Dhe aty ku mendimi pushon, manipulimi fillon. Nëse ka një këshillë që vlen të thuhet me zë të lartë, është kjo: mos lejoni askënd t’jua vjedhë arsyen në emër të asnjë ideje “të shenjtë”. Kombi nuk ka nevojë për urrejtje që të ekzistojë; feja nuk ka nevojë për përjashtim që të jetë e gjallë. Të dyja, kur janë autentike, qëndrojnë mbi dinjitetin njerëzor, jo mbi përçmimin. Refuzoni narrativat që ju ushqejnë me helme emocionale. Pyetni, analizoni, dyshoni. Mos u bëni pjesë e turmës që duartroket ndërsa i shërbehet banalitet i paketuar si patriotizëm apo devotshmëri. Sepse historia i mban mend popujt që menduan, jo ata që u mjaftuan të besonin verbërisht. Pra, le ta themi pa zbukurime: shkombëtarizimi në emër të fesë dhe fetarizimi në emër të kombit nuk janë as besim, as atdhedashuri. Janë mashtrime të vjetra, të riveshura me kostum modern, që jetojnë vetëm falë atyre që zgjedhin të ushqehen me plehra mendore në vend se me mendim të pastër.

Po i sjell këto shembuj në mënyrë historike, pa gjuhë urrejtjeje dhe pa ekzagjerime emocionale të panevojshme, por duke e emërtuar qartë mekanizmin mendor që i prodhoi këto krime: bashkimi i nacionalizmit agresiv me mitologjinë fetare dhe dehumanizimi sistematik i “tjetrit”. Qëllimi nuk është të ndez armiqësi të reja, por të tregojë se çmenduria ideologjike ka pasoja konkrete në trupat e njerëzve dhe në fatin e popujve.

SHEMBUJ NGA HISTORIA GREKE

(Nacionalizëm etnofetar + mit “pastrimi” territorial)

Çamëria (1944-1945) - Spastrimi etnik i shqiptarëve çamë

Një nga rastet më të qarta ku kombësia dhe feja u përdorën si justifikim për shfarosje. Në fund të Luftës II Botërore, forcat nacionaliste greke të EDES-it, të drejtuara nga Napoleon Zerva, ndërmorën një fushatë dhune ndaj popullsisë shqiptare myslimane në Çamëri. Narrativa ishte e thjeshtë dhe tipike për çdo krim kolektiv:

“Janë myslimanë, pra nuk janë grekë; nuk janë grekë, pra janë armiq.”

Rezultati: mijëra civilë të vrarë, gra, fëmijë dhe pleq të dëbuar, një popullsi e tërë e zhdukur nga trojet e veta

Ironia historike: krimi u bë në emër të shtetit modern dhe “Evropës së qytetëruar”, ndërsa viktimat u shpallën kolektivisht “fajtorë”.

Luftërat Ballkanike (1912-1913)

Gjatë zgjerimit territorial të Greqisë:

Në Epir dhe zona të banuara nga shqiptarë, u përdor logjika: “Territori është grek sepse është i krishterë; kush nuk është i krishterë, nuk ka vend.”

Këtu feja nuk ishte besim, por kriter biologjik për përjashtim. Shumë fshatra shqiptare u shkatërruan ose u detyruan të shpërngulen. Kjo është forma klasike e fetarit të rremë politik: feja përdoret jo për moral, por për hartë.

SHEMBUJ NGA HISTORIA SERBE

(Mitologji mesjetare + kisha + nacionalizëm ekspansionist)

Masakrat gjatë Luftërave Ballkanike (1912-1913) në Kosovë dhe Maqedoni

Raportet e kohës (përfshirë misione ndërkombëtare): Përshkruajnë dhunë sistematike ndaj shqiptarëve myslimanë. Parimi ideologjik: “Kosova është tokë e shenjtë serbe; myslimani është uzurpator.” Feja ortodokse u përdor si identitet etnik, jo shpirtëror.

Këtu lind formula e rrezikshme: Historia mitologjike = e drejtë absolute për dhunë reale

Çetnikët gjatë Luftës II Botërore

Formacione nacionaliste serbe që vepruan me bekim ideologjik fetar: Masakra ndaj shqiptarëve dhe boshnjakëve myslimanë. Dokumente të brendshme flasin hapur për: “pastrim të territoreve nga elementët jo-serbë”. Feja, në vend që të ndalte vrasjen, u shndërrua në shenjë identifikimi të armikut.

Bosnje - Srebrenicë (1995)

Kulmi i kësaj çmendurie ideologjike në Evropën moderne.

Viktimat: boshnjakë myslimanë. Arsyeja ideologjike: “Nuk janë thjesht të tjerë etnikisht, por edhe fetarisht.” Masakra nuk ishte spontane, por produkt i një doktrine. Srebrenica është prova se: Kur kombi shndërrohet në fe dhe feja në armë, genocidi bëhet i mundshëm.

Kosova (1998-1999)

Narrativë e ricikluar: 

“Serbia e shenjtë”

“Shqiptarët myslimanë si rrezik civilizues”

Rezultati: vrasje civile, dëbime masive, shkatërrim sistematik i jetës shoqërore

Çfarë i lidh të gjitha këto raste?

Dehumanizimi përmes identitetit. Kur njeriu nuk shihet më si njeri, por si “mysliman”, “i huaj”, “jo i yni”.

Mitologjizimi i historisë. E shkuara përdoret si justifikim për krime në të tashmen.

Feja si certifikatë morali të rremë. Vrasësi ndihet i pastër sepse mendon se është “në anën e Zotit”.

Propaganda si ushqim kolektiv. Turmat binden se dhuna është e domosdoshme, madje e shenjtë.

Çmenduria e turmave nuk është aksident historik, por model i përsëritur. Ajo shfaqet sa herë:

kombi shndërrohet në idol, feja zhvishet nga etika, mendimi kritik zëvendësohet me brohoritje.

Dhe po, kjo lojë tërheq njerëz. Por kurrë njerëz të lirë. Vetëm ata që pranojnë të jenë ushtarë të verbër të një narrative që gjithmonë përfundon njësoj: me varre, indiferencë dhe turp historik.

(44)

Feja nuk krijon kombin...kombi i jep kuptim fesë brenda vetes

Pohimi se “të bëhesh i krishterë nuk të bën shqiptar, por thjesht fetar” nuk është as provokim emocional dhe as mohim i besimit; është një konstatim logjik, historik dhe antropologjik. Ai prek një keqkuptim të vjetër në shoqërinë shqiptare: barazimin e identitetit kombëtar me identitetin fetar. Një barazim i rrezikshëm, sepse zhvendos boshtin e përkatësisë nga gjuha, kultura dhe historia drejt një përkatësie universale që, për nga natyra e saj, nuk njeh kufij etnikë.

Feja është universale, kombi është historik

Krishterimi, Islami, Judaizmi dhe çdo fe tjetër janë projekte universale. Ato nuk lindën për të prodhuar kombe, por për të ndërtuar besimtarë. Një i krishterë është i krishterë në Romë, në Athinë, në Moskë apo në Nairobi; një mysliman është mysliman në Stamboll, Sarajevë apo Amerikë. Feja nuk pyet për gjuhën amtare, për kujtesën historike, për mitet themeluese të një kombi. Ajo operon në një plan tjetër: atë të shpëtimit shpirtëror, moralit dhe besimit.

Kombi, përkundrazi, është produkt i historisë. Ai lind nga bashkëjetesa shekullore, nga gjuha e përbashkët, nga dhimbjet, luftërat, kujtesa kolektive, nga përpjekja për mbijetesë kulturore. Shqiptar nuk bëhesh sepse adhuron një Zot të caktuar; shqiptar lind ose bëhesh përmes gjuhës, kulturës dhe vetëdijes historike.

Logjika absurde e përkufizimit fetar të shqiptarisë

Nëse shqiptaria do të kushtëzohej nga feja, atëherë logjika çon në absurditet: Shqiptarët ortodoksë do të ishin “grekë” vetëm sepse ortodoksia historikisht u administrua nga kisha greke. Shqiptarët myslimanë do të ishin “turq” vetëm sepse Islami erdhi përmes Perandorisë Osmane. Shqiptarët katolikë do të duhej të quheshin “latin” apo “italianë”. Ateistët dhe agnostikët do të mbeteshin pa identitet kombëtar, një kategori njerëzish pa atdhe simbolik. Ky arsyetim nuk është thjesht i gabuar; është shkatërrues. Ai prodhon përjashtim, jo përfshirje. Ai e copëton kombin në fragmente fetare dhe e mohon vetë parimin mbi të cilin u ndërtua shteti shqiptar: bashkëjetesën përtej fesë.

Historia shqiptare: kundërshembulli më i fortë

Historia e shqiptarëve është dëshmia më e qartë se feja nuk ka qenë kurrë kriter për shqiptarinë. Gjuha shqipe u ruajt nga katolikë, ortodoksë dhe myslimanë njëkohësisht. Rilindja Kombëtare u ndërtua mbi parimin që shqiptari të mos pyesë “çfarë feje ke?”, por “a flet shqip, a e do këtë tokë, a e ndan këtë fat?”. Figura kyçe të identitetit kombëtar shqiptar vijnë nga të gjitha besimet, dhe madje nga mendime laike. Kjo nuk ishte rastësi, por domosdoshmëri historike: në një hapësirë ku fetë shpesh u përdorën si instrument politik nga perandori të huaja, mbijetesa kombëtare kërkonte një bosht tjetër uniteti.

Kur feja shndërrohet në mjet shkombëtarizimi

Problemi nuk është feja në vetvete. Problemi lind kur feja instrumentalizohet për të zhbërë identitetin kombëtar. Kur i thuhet një shqiptari ortodoks se “je grek”, ose një myslimani se “je turk”, nuk kemi të bëjmë me besim, por me ideologji. Kjo është fe e politizuar, jo fe e shpirtit. Në këtë pikë, feja pushon së qeni çështje personale dhe bëhet mjet presioni kulturor. Ajo nuk të lidh me Zotin, por të shkëput nga gjuha, nga kujtesa, nga përkatësia. Kjo nuk është as krishterim, as islam; është kolonializëm identitar.

Pyetja “po ata që nuk kanë fe, çfarë janë?” është thelbësore, sepse nxjerr në pah absurditetin e barazimit fe-komb. Ateisti shqiptar mbetet shqiptar jo sepse beson, por sepse i përket një trungu historik, gjuhësor dhe kulturor. Identiteti kombëtar nuk varet nga raporti individual me Zotin, por nga raporti me komunitetin historik. Nëse kombi do të varej nga feja, atëherë çdo ndryshim bindjeje fetare do të ishte edhe ndryshim kombësie. Kjo do ta kthente identitetin në një rrobë që vishet e zhvishet sipas rastit, jo në një përkatësi të thellë dhe të qëndrueshme.

Të jesh i krishter, mysliman apo pa fe është e drejtë personale. Të jesh shqiptar është përgjegjësi historike. Feja të lidh me qiellin sipas bindjes sate; kombi të lidh me tokën, gjuhën dhe njerëzit e tu. Kur këto dy plane ngatërrohen, lind konfuzion identitar dhe përçarje shoqërore. Shqiptaria nuk është certifikatë fetare. Ajo është kujtesë, gjuhë, kulturë dhe fat i përbashkët. Kush e shndërron fenë në kriter shqiptarie, nuk po i shërben as fesë, as kombit, por një narrative që historikisht ka prodhuar përjashtim, nënshtrim dhe humbje të vetvetes. Pyetja e vërtetë nuk është “çfarë feje ke?”, por: a e di kush je, nga vjen dhe kujt historie i përket?

(45)

Manuali modern për t’u bërë shqiptar 

Së fundmi, në disa faqe virtuale, këto kisha digjitale ku pagëzimi bëhet me “like” dhe shpëtimi me “share”, po na ofrohet një shërbim revolucionar: paketë identitare all inclusive. Receta është e thjeshtë, gati-gati farmaceutike: ndrysho fenë, ndërron emrin, fshin mbiemrin e trashëguar nga gjyshi dhe… urime! U bëre shqiptar. Me certifikatë morale, me vulë historike dhe me bekim algoritmik. Logjika është brilante. Aq brilante sa të bën të dyshosh nëse po lexon satirë apo mendim serioz. Sipas kësaj teze, shqiptar nuk është ai që flet shqip, mendon shqip, ndjen shqip, jeton në historinë dhe dhimbjet e këtij vendi, jo. Shqiptar është ai që nënshkruan formularin fetar të duhur. Të tjerët? Janë një keqkuptim biologjik që ecin gabimisht në këtë territor. 

Kështu lind një pyetje e madhe, ajo që këta “arkitektë identitarë” e shmangin me shkathtësi akrobatësh: Po më parë çfarë ishit?

Nëse sot “bëhesh shqiptar” duke ndryshuar fenë, atëherë dje çfarë ishe? Turq me aksident gjeografik? Grekë të padeklaruar? Latinë të harruar në Ballkan? Apo thjesht jo-mjaftueshëm-shqiptarë sipas standardeve të tyre shpirtërore? Ironia këtu është therëse: njerëz që s’kanë qenë kurrë në paqe me veten, marrin rolin e doganierëve të identitetit kombëtar. Ata që s’e kanë ndërtuar kurrë një “unë” të qëndrueshëm, duan të rindërtojnë një “ne” kombëtare duke përdorur gërshërën e fesë. Psikologjikisht, ky nuk është nacionalizëm, është pasiguri e sublimuar. Të kërkosh që një njeri të ndryshojë emrin që ia ka vënë nëna dhe babai, jo për arsye personale, por për t’u përshtatur me një narrativë ideologjike, nuk është dashuri për kombin. Është dhunë simbolike. Është përpjekje për të fshirë kujtesën intime të individit në emër të një identiteti artificial, të sterilizuar, të pastruar nga çdo kompleksitet historik. Sepse identiteti shqiptar, për hidhërimin e tyre është i përzier, i ndërlikuar, shpesh kontradiktor. Ai ka mbijetuar pikërisht sepse nuk u reduktua në një fe të vetme. Shqiptari historik ishte i krishterë, mysliman, bektashi, pagan në zakone, europian në gjuhë, ballkanas në fat. Ta shndërrosh këtë mozaik në një mur mono-kromatik është të mos e kuptosh fare se çfarë po mbron. Në thelb, këto thirrje nuk kanë të bëjnë me fenë. Kanë të bëjnë me një nevojë të sëmurë për përkatësi të rreme. Kur s’ke shtyllë kurrizore personale, merr hua një shtyllë ideologjike dhe e shet si origjinë. Kur s’ke bindje të thella, bëhesh militant i zhurmshëm. Kur s’ke identitet të ndërtuar, sulmon identitetin e tjetrit. Dhe ironia finale? Sa më shumë bërtasin për “origjinë”, aq më shumë tregojnë se nuk e njohin fare historinë. Sepse origjina nuk është formular fetar. Origjina është gjuhë, histori, vuajtje, rezistencë, bashkëjetesë. Origjina është të mos i thuash tjetrit: “Ndrysho kush je që të të pranoj.” Nëse shqiptaria paska nevojë për konvertime të detyruara, atëherë problemi nuk është te feja e njerëzve, por te zbrazëtia e atyre që flasin në emër të saj. Dhe një këshillë ironike : para se të shpërndani certifikata shqiptarie, sigurohuni që e keni marrë tuajën, jo nga feja, por nga ndërgjegjja, arsyeja dhe historia. Sepse shqiptaria nuk fitohet me ndërrim emri, por humbet shumë shpejt me ndërrim mendjeje. Sepse shqiptaria nuk fitohet me ndërrim mendjeje, por humbet pikërisht aty: në momentin kur mendja dorëzon arsyen dhe i bindet turmës.

Dhe këtu fillon kapitulli i dytë i kësaj komedie identitare, ku disa individë të zhveshur nga çdo lloj sigurie të brendshme, zbulojnë papritur se kanë gjetur “të vërtetën absolute”. Jo pas studimesh serioze, jo pas një ballafaqimi të thellë me historinë, por pas disa statuseve emotive, disa videove patetike dhe disa parullave që tingëllojnë bukur për veshin e lodhur. Është ai lloj “zgjimi” që nuk ndriçon mendjen, por e errëson edhe më shumë. Këta janë njerëzit që dje nuk kishin asnjë problem identitar. Sot, papritur, janë bërë roje të portës së shqiptarisë. Dje pinin kafe pa pyetur kush çfarë feje kishte. Sot numërojnë emra, mbiemra, festa dhe varre. Dje s’e dinin as dallimin mes kombit dhe fesë. Sot japin leksione, shpërndajnë certifikata dhe gjykojnë biografi familjare sikur të ishin gjykatë eskatologjike.

Psikologjikisht, fenomeni është i qartë: kur njeriu nuk arrin të ndërtojë një vlerë personale, kërkon të lidhet me një identitet të gatshëm, të fortë, total. Dhe feja kur keqpërdoret është mjeti më i shpejtë për këtë. Ajo të jep ndjenjën e përkatësisë pa mundin e mendimit kritik. Të jep një “ne” pa të kërkuar të ndërtosh një “unë”. Por këta njerëz bëjnë një gabim fatal: e ngatërrojnë përkatësinë shpirtërore me certifikatën etnike. Është sikur të thuash se për t’u bërë malësor duhet të ndryshosh gjakun, ose për t’u bërë qytetar duhet të ndërrrosh prindërit. Një absurditet logjik, që nëse do të paraqitej në një seminar filozofie, do të hidhej poshtë brenda pesë minutash, por në rrjete sociale shpallet “e vërtetë e madhe”.

Sipas këtij mendimi qesharak, historia shqiptare paska qenë një gabim i gjatë shumë-shekullor. Që nga Arbëria e Mesjetës, tek Rilindja Kombëtare, tek Pavarësia...të gjithë qenkan ngatërruar. Rilindasit, këta “të paditur”, guxuan të bashkohen pa dallime fetare. Çfarë gafë e tmerrshme! Sipas logjikës së sotme, duhej të kishin luftuar njëri-tjetrin sipas fesë. Ironia bëhet edhe më e thellë kur e kupton se shumica e këtyre njerëzve flasin për “origjinë” pa e ditur as kuptimin e fjalës. Origjina nuk është zgjedhje konsumi. Nuk është “rebranding” personal. Nuk është si të ndryshosh stilin e veshjes apo bio-n në rrjete sociale. Origjina është fakt historik, biologjik, kulturor dhe gjuhësor. Ajo nuk refuzohet, nuk negociohet dhe nuk anulohet me deklarata emotive. E megjithatë, ata këmbëngulin. Sepse pa këtë narrativë, mbeten të zbuluar për atë që janë: individë pa bosht të brendshëm, pa kurajë për të qenë vetvetja, pa aftësi për të pranuar pluralitetin. Prandaj u duhet një identitet i ngurtë, përjashtues, moralizues që të ndihen “më të pastër”, “më të saktë”, “më origjinalë” se të tjerët.

Dhe ja ku vijmë te paradoksi final:

Sa më shumë përpiqen ta “shpëtojnë” shqiptarinë duke e ngushtuar, aq më shumë e shkatërrojnë atë. Sepse kombi nuk mbijeton me përjashtime, por me përfshirje. Nuk forcohet duke prerë degë, por duke mbajtur rrënjët të shumta. Shqiptaria që ata ëndërrojnë nuk është trashëgimi historike, është fantazi ideologjike. Prandaj, një pyetje e fundit, retorike, por e domosdoshme:

Nëse nesër dikush ju thotë se për të qenë shqiptar duhet të mendosh, të jetosh dhe të besosh vetëm si ai, a do ta pranoni? Apo do ta kuptoni, më në fund, se problemi nuk është te feja, por te mendësia që nuk duron lirinë e tjetrit? Sepse kombi nuk ka nevojë për konvertime fetare në emër të kombit sepse ky lloj konvertimi nuk është besim në raport me Zotin por një lojë hipokrizie në raport me xhepin. Kombi ka nevojë për ndërgjegje.

Dhe kjo është ajo që këta “apostuj të vonuar të identitetit” nuk e kanë gjetur ende, pavarësisht se sa herë e kanë ndërruar emrin.

(46)

Sot nuk po flas vetëm si besimtar, por si shqiptar që po reflekton për një rrezik të madh. Nuk po flas as si i majtë apo i djathtë, as si romantik i historisë apo nostalgjik i së shkuarës. Po flas si njeri i shqetësuar. Po flas si shqiptar që ndien se diçka e rrezikshme po gërryen nga brenda atë që quhet ndërgjegje kombëtare. Po flas me zë të brendshëm, si monolog i një mendjeje që refuzon të heshtë. Sot ka ardhur koha të qartësohet një nga lojërat më të pista, më të vjetra dhe njëkohësisht më të sofistikuara që po luhet me nocionet e kombit dhe fesë. Një lojë që nuk bën zhurmë armësh, por që shkakton plagë më të thella se çdo luftë e hapur. Një lojë që nuk vret trupin, por çon drejt asgjësimit të identitetit. Loja klasike “përça e sundo”, e veshur sot me petkun e moralit, të “origjinës”, të “kthimit tek rrënjët”. Dikur kjo lojë vinte nga jashtë, sot po luhet me zëra nga brenda. Dhe kjo është edhe më tragjike.

Të vjedhësh të drejtën për të qenë atdhetar sepse je i krishterë. Të flasësh për kombin në emër të krishterimit dhe për krishterimin në emër të kombit. Të sugjerosh, haptazi apo fshehurazi, se shqiptar i mirëfilltë është vetëm ai që mban një etiketë fetare të caktuar. Kjo nuk është as padije naive dhe as debat identitar i pafajshëm. Kjo është strategji. Dhe strategjitë, sidomos ato që prekin ndërgjegjen kolektive, nuk janë kurrë rastësore.

Kjo është një përpjekje për të krijuar “ne” dhe “ata”. Për të ndarë shqiptarët në kategori morale, për t’i dhënë njërës palë monopolin e atdhedashurisë dhe palës tjetër vulën e dyshimit dhe tradhtisë. Dhe sapo ndodh kjo, kombi pushon së qeni bashkësi historike dhe kthehet në fushëbetejë narrativesh.

Historikisht, kjo është një fyerje e rëndë ndaj vetë realitetit shqiptar. Shqipëria nuk u mbajt gjallë nga një fe, por nga një marrëveshje për të mos e bërë fenë armë. Shqiptari mbijetoi sepse e kuptoi herët se feja është çështje e qiellit, ndërsa kombi është çështje e tokës. Dhe toka, për t’u mbrojtur, kërkon bashkim, jo përjashtim. Të thuash sot se shqiptar është vetëm ai që deklarohet i krishterë nuk është vetëm qesharake në logjikë, por kriminale në pasojë. Është qesharake sepse bie ndesh me faktet historike, me realitetin demografik, me vetë përbërjen e kombit. Por është kriminale sepse mbjell një farë që, kur të mbijë, nuk do të dallojë më mikun nga armiku. Do të dallojë vetëm etiketën. Kjo është luftë pa armë. Kjo është përpjekje për shfarosje identitare. Një zhdukje e dyfishtë: e identitetit kombëtar, sepse e ngushton në një kornizë fetare, dhe e identitetit fetar, sepse e përdor si mjet për pushtet, jo si rrugë shpirtërore.

Feja, kur shndërrohet në instrument kombëtar, pushon së qenuri fe. Kombi, kur shndërrohet në pronë fetare, pushon së qenuri komb. Këtu qëndron rreziku i vërtetë. Jo te debati, jo te besimi, por te instrumentalizimi. Te përdorimi i historisë si seleksion moral. Te manipulimi i dhimbjes, i krenarisë, i pasigurisë identitare për të prodhuar përçarje. Dhe për çfarë? Për një narrativë që nuk ndërton, por përjashton. Që nuk bashkon, por përzgjedh. Që nuk ndriçon, por ndez zjarr.

Këshilla ime është e thjeshtë, por e vështirë për t’u zbatuar: ruani kthjelltësinë. Mos ia dorëzoni identitetin tuaj askujt që ju thotë se jeni “më shqiptar” vetëm sepse besoni si ai. Mos pranoni moralin e rremë që ndërtohet mbi mohimin e tjetrit. Patriotizmi nuk ka certifikatë fetare. Atdhedashuria nuk matet me altarë, por me përgjegjësi. Nëse nuk e ndalim këtë lojë sot, nesër nuk do të kemi më as debat, as bashkëjetesë, as kujtesë të përbashkët. Do të kemi vetëm shqiptarë kundër shqiptarëve, të bindur se po mbrojnë të vërtetën, ndërkohë që po shkatërrojnë themelet. Dhe historia, si gjithmonë, nuk do t’i falë ata që heshtën kur duhej të flisnin. Sepse harmonia nuk është dhuratë që vjen vetvetiu; ajo është ndërtuar me sakrifica të mëdha, me mençuri popullore, me një etikë bashkëjetese që ky popull e ka mësuar jo nga librat, por nga mbijetesa në sprova të rënda. Shqiptarët nuk jetuan thjesht pranë njëri-tjetrit, por me njëri-tjetrin. U martuan mes vete, u bënë krushq pavarësisht besimit, ndanë bukën, dhimbjen dhe gëzimin. Në të njëjtën shtëpi u festuan festa të ndryshme, por me të njëjtën ndjenjë nderimi. Dhe pikërisht kjo është ajo që sot po vihet në shënjestër.

Nëse kjo lojë vazhdon, pasojat nuk do të jenë abstrakte, teorike apo thjesht ideologjike. Ato do të zbresin në jetën e përditshme, në marrëdhëniet më intime të këtij shoqërimi njerëzor. Do të fillojë dyshimi i vogël, i padukshëm: kush është ai përballë meje? Çfarë beson? A është “si ne” apo “tjetër”? Dhe ky dyshim, që sot mund të duket si debat virtual, nesër kthehet në distancë reale. Familja do të jetë e para që do ta ndjejë këtë plasaritje. Farefisnia që deri dje ulej në një sofër pa pyetur për fe, nesër do të fillojë të peshojë fjalët, të masë qëndrimet, të ndjejë siklet aty ku kurrë nuk ka pasur. Martesat do të shndërrohen nga ura bashkimi në terrene konfliktesh ideologjike. Prindi do të mbjellë frikë te fëmija, jo se bota është e padrejtë, por se “tjetri” brenda kombit është rrezik.

Shoqëria do të mpaket emocionalisht. Miqësitë do të humbasin spontanitetin. Një shikim, një fjalë, një postim në rrjete sociale do të mjaftojë për të vënë etiketa. Dhe kur etiketa zëvendëson njeriun, atëherë kemi kaluar nga bashkëjetesa në bashkëqëndrim të ftohtë, formal, artificial.

Administrata, institucionet, hapësirat publike nuk do të mbeten të paprekura. Favorizimi i heshtur, përjashtimi i pashpallur, ndarja në rrethe besimi do të gërryejë vetë besimin tek shteti. Kur qytetari fillon të mendojë se për të ecur përpara nuk mjafton aftësia, por përkatësia fetare, atëherë shteti ka rënë moralisht edhe nëse qëndron juridikisht.

Psikologjikisht, pasojat janë edhe më të thella. Ky popull, që ka ndërtuar një identitet të hapur, do të fillojë të jetojë në tension të brendshëm. Frika nga përjashtimi prodhon agresivitet, agresiviteti prodhon mbyllje, dhe mbyllja çon në radikalizëm. Jo domosdoshmërisht me dhunë, por me mendësi. Dhe mendësitë e helmuara janë shumë më të vështira për t’u shëruar sesa plagët fizike.

Historikisht, kjo do të ishte tradhtia më e madhe ndaj asaj që na ka mbajtur gjallë si komb i vogël mes perandorive të mëdha. Shqiptari nuk mbijetoi sepse ishte më i fortë ushtarakisht, por sepse ishte më i mençur shoqërisht. Ai kuptoi se përçarja e brendshme është ftesë për pushtim të jashtëm. Sot armët nuk janë ushtri, por narrativat. Nuk hyjnë me tanke, por me ide. Dhe ideja më e rrezikshme është kjo: se tjetri brenda nesh është armik.

Nëse kjo lojë nuk frenohet sot, nesër do të kemi një shoqëri që jeton nën të njëjtin flamur, por nuk ndan më të njëjtën ndjenjë përkatësie. Një popull që flet të njëjtën gjuhë, por nuk dëgjon më njëri-tjetrin. Një komb që kujton historinë ndryshe, që feston ndryshe, që dyshon ndryshe.

Dhe në fund, të gjithë do të humbasin. Sepse ai që sot mendon se po fiton epërsi morale, nesër do të zgjohet në një vend më të dobët, më të ndarë, më të brishtë. Nuk ka fitues në përçarjen identitare, ka vetëm dëmtim kolektiv. Prandaj kjo nuk është thirrje kundër besimit. Është thirrje kundër abuzimit me të. Nuk është luftë ndaj fesë, por ndaj shndërrimit të saj në mjet politik dhe identitar. Është apel për vetëdije, për kujtesë, për përgjegjësi. Sepse kombi nuk është altar ku sakrifikojmë njëri-tjetrin. Kombi është shtëpi ku, nëse rrëzohet një mur, shembet çatia mbi të gjithë. Dhe sot, dikush po godet themelet. Heshtja përballë kësaj nuk është neutralitet. Heshtja është bashkëfajësi.

(47)

THIRRJE PËR KRENARI, VETËDIJËSIM DHE DINJITET SHQIPTAR

Ka popuj që krenarinë e ndërtojnë mbi mitet. Ka të tjerë që e mbështesin te forca. Por ka edhe popuj të rrallë që krenarinë e tyre e mbajnë mbi një themel shumë më të qëndrueshëm: mënyrën se si kanë trajtuar tjetrin. Të dobëtin. Të ndryshmin. Të huajin. Pakicat. Historia nuk na gjykon vetëm për betejat që kemi fituar, por për njerëzit që kemi mbrojtur kur nuk kishim asnjë interes për ta bërë këtë. Ky është rasti ynë. Në një botë historikisht të përgjakur nga persekutimet, dëbimet, getot, inkuizicionet, spastrimet dhe urrejtjet e organizuara, ekzistoi një model civilizues që funksionoi ndryshe. Jo sepse njerëzit ishin engjëj, por sepse shteti dhe ligji e kishin vendosur bashkëjetesën si parim, jo si përjashtim.

Hebrenjtë, të shpërndarë nëpër botë që nga shekulli II, në pjesën më të madhe të historisë evropiane u përballën me përjashtim sistematik: u përzunë nga çdo vend i botës, u ndaluan nga profesionet, u grumbulluan në lagje të mbyllura, u masakruan në emër të “pastërtisë” fetare dhe racore. Kjo nuk është polemikë, por fakt historik i dokumentuar. Por në hapësirat ku sundoi modeli shtetëror islam, ndodhi diçka ndryshe dhe kjo duhet thënë qartë, pa komplekse, pa tifozëri dhe pa apologji. Hebrenjtë nuk u trajtuan si armiq të përjetshëm, por si qytetarë me status të garantuar, me autonomi komunitare, me të drejtë për të ushtruar fenë, profesionin dhe kulturën e tyre. Ata u bënë mjekë, dijetarë, tregtarë, financierë, përkthyes, administratorë; pjesë aktive e jetës urbane nga Bagdadi në Kordobë, nga Kajroja në Stamboll.

Kur Evropa kristiane e vitit 1492 vendosi dëbimin masiv të hebrenjve nga Spanja, ishte Perandoria Osmane që i priti pa kushte, duke i shpërndarë në qytetet e saj dhe duke u dhënë mundësi të rindërtonin jetën e shkatërruar. Ky nuk ishte një akt emocional, por një politikë shtetërore e menduar: shoqëria forcohet kur përfshin, jo kur përjashton. Shembujt e drejtësisë institucionale janë domethënës: sundimtarë që vendosën mbështetje sociale për qytetarë hebrenj të varfër; gjykata ku palët u trajtuan të barabarta pavarësisht përkatësisë; intelektualë që kërkuan lirimin e robërve pa dallim besimi. Këto nuk janë legjenda, por precedentë juridikë dhe moralë.

E njëjta frymë u pa në shumë vende të botës islame: në Marok, ku komunitetet hebraike u mbrojtën nga shteti; në Irak, Jemen dhe Iran, ku hebrenjtë jetuan për shekuj si pjesë organike e shoqërisë; dhe në Shqipëri - shembulli më fisnik i ndërgjegjes njerëzore në shekullin XX. Shqipëria, një vend me shumicë myslimane, gjatë Luftës së Dytë Botërore nuk dorëzoi asnjë hebre. Asnjë. Në një Evropë që u gjunjëzua përpara fashizmit, shqiptarët zgjodhën nderin mbi frikën. Kodi i Besës nuk ishte slogan, por normë shoqërore që u vu në praktikë. Hebrenjtë nuk u fshehën si të huaj; u strehuan si familjarë. Kjo nuk është thjesht histori shqiptare. Është histori njerëzore e nivelit më të lartë. Por historia nuk është muze. Ajo është pasqyrë. Dhe pasqyra sot na tregon një realitet të hidhur: një pjesë e botës hebraike politike është shndërruar nga e mbrojtur historikisht në shtypëse aktuale. Një popull që dikur gjeti siguri dhe dinjitet në botën islame, sot po kontribuon në shkatërrimin sistematik të një populli tjetër, me dhjetëra mijëra viktima civile, kryesisht gra dhe fëmijë, dhe me dekada pushtimi, rrethimi dhe mohimi të të drejtave themelore. Ky nuk është konflikt fetar. Është krizë morale.

Problemi nuk është identiteti i hebrenjve, por sjellja e një shteti dhe e një projekti politik që ka harruar se siguria nuk ndërtohet mbi varre masive, dhe se viktima e djeshme nuk fiton të drejtën për t’u bërë xhelat sot. Dhe pikërisht këtu lind përgjegjësia jonë. Ne, shqiptarët, kemi arsye të jemi krenarë jo sepse jemi pa gabime, por sepse kemi trashëguar një model bashkëjetese që funksionoi realisht. Një model që, sa herë u zbatua si rend shtetëror, prodhoi stabilitet, drejtësi relative dhe harmoni shoqërore. Dhe sa herë u zhduk ky rend, u kthyen masakrat, kryqëzatat, spastrime etnike dhe inkuizicione ku u vranë pa dallim myslimanë, hebrenj dhe të tjerë. Krenaria jonë nuk duhet të jetë verbër, por e vetëdijshme. Jo urrejtëse, por dinjitoze. Jo nostalgjike, por aktive. Të jesh krenar do të thotë të mos harrosh se kush ke qenë, që të dish se si duhet të sillesh sot.

Kjo është thirrje për shqiptarët:

të mos mashtrohen nga propaganda,

të mos bien në grackën e urrejtjes kolektive,

të mos humbasin busullën morale. 

Ne nuk kemi ndërtuar identitet mbi përjashtimin, por mbi mbrojtjen e tjetrit. Dhe kjo është pasuria jonë më e madhe historike.

Le ta mbrojmë. Le ta themi. Le ta jetojmë.

Sepse vlerat që nuk jetohen, shndërrohen në relike pa frymë. Por kjo thirrje nuk është vetëm për të kujtuar të kaluarën; është, mbi të gjitha, një kërkesë për vetëkontroll moral në të tashmen. Historia nuk na jep certifikata pafajësie të përjetshme. Ajo vetëm na ofron prova: ose i përdorim për të ndërtuar drejtësi, ose i tradhtojmë duke heshtur përballë padrejtësisë. Dhe heshtja, kur vjen nga ata që kanë qenë historikisht mbrojtës të jetës dhe dinjitetit, është formë bashkëfajësie morale.

Shqiptarët nuk janë popull i madh në numër, por kanë qenë shpesh popull i madh në sjellje. Kjo madhështi nuk erdhi nga pasuria, as nga fuqia ushtarake, por nga një etikë shoqërore që e vendoste njeriun përpara interesit, mikun përpara frikës, dhe nderin përpara mbijetesës. Pikërisht kjo etikë e bëri të mundur që, në momentet më të errëta të historisë evropiane, shqiptarët të ndriçonin pa zhurmë, pa propagandë, pa kërkuar shpërblim. Sot, rreziku nuk vjen vetëm nga armët dhe dhuna e drejtpërdrejtë. Rreziku më i madh është deformimi i kujtesës. Kur historia përmbyset, kur viktima shndërrohet në justifikim për shtypje të reja, kur e kaluara përdoret si licencë për dhunë të pakufizuar, atëherë shoqëritë hyjnë në ciklin më të rrezikshëm: ciklin e normalizimit të krimit. Ne duhet ta refuzojmë këtë logjikë.

Asnjë popull nuk ka monopol mbi vuajtjen. Asnjë tragjedi historike nuk i jep të drejtë askujt të ndërtojë një tragjedi të re. Dhe asnjë aleancë politike, ideologjike apo gjeostrategjike nuk duhet të na bëjë të verbohemi përballë fakteve: vrasja e civilëve, shkatërrimi i jetës së përditshme, mohimi i dinjitetit njerëzor janë krime, pavarësisht se kush i kryen dhe kundër kujt. Këtu qëndron prova e vërtetë e qytetërimit. Qytetërimi nuk matet me teknologji, as me narrativë mediatike, as me fuqi lobimi. Matet me aftësinë për të kufizuar dhunën, për ta ndalur veten kur ke forcë, për të njohur tjetrin si njeri edhe kur është i dobët. Kjo është pikërisht ajo që modeli shtetëror islam historikisht kishte si parim funksional, jo idealistik, por praktik: rendi mbahet kur drejtësia është e dukshme dhe e prekshme për të gjithë.

Dhe shqiptarët, si pjesë organike e këtij modeli kulturor ballkanik e mesdhetar, e përthithën këtë filozofi në mënyrë natyrale, duke e shndërruar në normë shoqërore. Prandaj bashkëjetesa fetare në trojet shqiptare nuk ishte projekt artificial, por mënyrë jetese. Prandaj feja nuk u shndërrua kurrë në armë identitare për shkatërrimin e tjetrit. Prandaj shqiptari e njohu tjetrin fillimisht si njeri, pastaj si besimtar, qoftë mysliman, i krishterë apo ateist. Kjo është trashëgimia jonë më e rëndë dhe më fisnike njëkohësisht. Dhe për këtë arsye, sot nuk kemi luksin të jemi indiferentë. As të relativizojmë. As të heshtim. Jo për hakmarrje, jo për urrejtje, por për koherencë morale. Nëse dikur jemi krenuar që kemi mbrojtur hebrenjtë, sot duhet të jemi po aq të qartë në mbrojtje të çdo populli që shtypet, pa përjashtime dhe pa standarde të dyfishta. Sepse ndryshe, krenaria kthehet në hipokrizi.

Thirrja ndaj shqiptarëve është kjo: mos e humbni busullën tuaj historike. Mos e tregtoni ndërgjegjen për interesa të momentit. Mos u bëni spektatorë të së keqes duke u justifikuar me lodhje, frikë apo konformizëm. Historia jonë na obligon të flasim, të reflektojmë, të mbajmë qëndrim të matur, por të qartë.

Ne nuk jemi popull i urrejtjes.

Ne nuk jemi popull i gjenocidit.

Ne nuk jemi popull i heshtjes përballë padrejtësisë.

Jemi popull i Besës. Popull i fjalës së mbajtur. Popull i një drejtësie që nuk pyet për emër, racë apo fe. Dhe kjo është arsye e mjaftueshme për të ecur me kokën lart, jo duke mohuar historinë, por duke qenë besnikë ndaj saj. Sepse vetëm atëherë, krenaria nuk është retorikë. Është përgjegjësi. Dhe përgjegjësia na përfshin të gjithëve si shqiptarë, pa dallime fetare. 

(48)

Thirrje ndërgjegjeje për një popull që s’duhet ta humbasë shpirtin

Ka popuj që kanë mbijetuar sepse kanë ditur të përkulen, dhe ka popuj që kanë mbijetuar sepse kanë ditur të qëndrojnë drejt. Tragjedia jonë historike është se ne shpesh i kemi ngatërruar këto dy gjëra. Kemi menduar se përkulja është mençuri, se ndërrimi i ngjyrave është zgjuarsi, se përshtatja pa busull morale është urtësi politike. E kështu, pa e kuptuar, kemi trashëguar brez pas brezi një instinkt kameleoni, jo si taktike e përkohshme mbijetese, por si mënyrë jetese.

Kemi qenë me Romakët kur Roma ishte fuqi, me Bizantinët kur perandoria e tyre sundonte, me Osmanët kur shpata e tyre sundonte hapësirat tona, me Rusët e Kinezët në kohën e izolimit ideologjik, e sot, në emër të demokracisë, ia lepijmë këmbët kujtdo që shfaqet si i forti global. Jo sepse kemi ndërtuar një vizion të qartë politik, por sepse kemi frikë të mbetemi vetëm me ndërgjegjen tonë. Dhe kjo frikë, e kamufluar si pragmatizëm, është bërë identitet.

Në këtë radhë vjen edhe ironia tragjikomike e diskursit publik: thirrje cinike, tallëse, ku thuhet se duhet “me thithë cucllen” e të fortëve, sikur një popull i tërë të jetë reduktuar në një foshnjë politike që nuk jeton dot pa qumështin e huaj. Dhe çfarë është më e dhimbshmja: kjo thuhet jo si kritikë, por si këshillë. Jo si alarm, por si filozofi mbijetese.

Por kur e luan rolin e kameleonit gjatë gjithë jetës, atëherë edhe jetën e bën kameleon. Humb formën tënde, ngjyrën tënde, kufijtë e tu moralë. Fillon të mos dish më kush je, pse ekziston, për çfarë vlen të sakrifikosh. Dhe këtu nis rrëshqitja psikologjike e një kombi: nga qëndresa te servilizmi, nga dinjiteti te justifikimi, nga parimi te interesi i çastit.

Në thelb, problemi ynë nuk është se kemi bërë aleanca. Të gjithë popujt i kanë bërë. Problemi është se rrallë i kemi bërë mbi bazë të drejtësisë, të interesit afatgjatë dhe të dinjitetit njerëzor. Shpesh i kemi ndërtuar mbi padrejtësi, mbi shkelje parimesh, mbi heshtje përballë krimit, vetëm që të mos humbnim favore. Dhe kur padrejtësia bëhet strategji, ajo nuk mbetet më thjesht veprim politik; ajo shndërrohet në barrë morale.

Historikisht, shqiptarët nuk kanë munguar në sakrificë, por kanë munguar në koherencë morale. Kemi luftuar me trimëri, por kemi heshtur kur duhet të flisnim. Kemi vuajtur shumë, por shpesh kemi mbyllur sytë para vuajtjes së tjetrit, nëse kjo na siguronte një copë qetësi të rreme. Dhe këtu lind pyetja e madhe, që nuk është as fetare, as ideologjike, por thellësisht njerëzore: a mund të ndërtohet një e ardhme e drejtë mbi padrejtësi të përhershme?

Kameleoni, në natyrë, e ndryshon ngjyrën për të mbijetuar në një moment të caktuar. Por ai mbetet kameleon, me instinkte, kufij dhe identitet biologjik të pandryshuar. Ndryshe nga ai, ne rrezikojmë të humbim edhe identitetin, jo vetëm ngjyrën. Sepse kur ndjek gjithmonë të fortin dhe jo të drejtën, nuk je më as i dobët, as i fortë - je thjesht bosh.

Kjo është thirrja: mos u shkoni pas të fortit, por pas së drejtës. Jo sepse e drejta gjithmonë fiton shpejt, por sepse vetëm ajo e shpëton shpirtin e një populli nga kalbëzimi i brendshëm. Mos e ngatërroni heshtjen me mençuri, servilizmin me diplomaci, dhe frikën me realizëm politik. Një popull mund të humbasë luftëra dhe të ringrihet; por nëse humb busullën morale, e ka shumë më të vështirë të gjejë veten sërish.

Nëse nuk ndalemi sot për të reflektuar, nesër nuk do të kemi më as ngjyrë për të ndryshuar. Do të jemi një trup pa shpirt, një histori pa mësim, një popull që e ka shitur ndërgjegjen për një iluzion sigurie. Dhe ky do të ishte dënimi më i rëndë, jo nga jashtë, por nga vetja jonë.

(49)

Thirrje dhe denoncim 

Kombi si maskë, feja si armë: rreziku i mobilizimit të errët. 

Ka momente në historinë e një populli kur heshtja bëhet bashkëfajtore. Kur fjalët “komb”, “identitet”, “trashëgimi” dhe “besim” përdoren jo për të mbrojtur jetën, por për ta vënë atë në shënjestër; jo për të ndërtuar paqe, por për të legjitimuar urrejtje, atëherë nuk kemi më të bëjmë me mendime personale apo polemika ideologjike, por me kërcënim real për rendin shoqëror, për sigurinë publike dhe për vetë ekzistencën e bashkëjetesës shqiptare.

Sot, në hapësirën publike shqiptare, po shfaqen gjithnjë e më hapur zëra që kamuflohen në emër të kombit, por në thelb artikulojnë thirrje për mobilizim ushtarak dhe fetar kundër shqiptarëve myslimanë me qëllim që shqiptarët të luftojnë njëri-tjetrin. Këta zëra nuk janë rastësi. Ata nuk janë as të painformuar, as naivë. Janë zëra që e përdorin kombin si mburojë dhe fenë si thikë. Janë zëra që flasin për “rrezik”, “pastrim”, “kthim në identitet”, ndërkohë që nxisin përjashtim, dëbim, shkatërrim dhe urrejtje sistematike. Duhet thënë qartë, pa ekuivok: çdo thirrje për luftë fetare mes shqiptarëve është tradhti kombëtare. Kombi shqiptar nuk është ngritur mbi një fe. Nuk është mbajtur gjallë nga një doktrinë. Nuk ka mbijetuar sepse ishte homogjen fetarisht, por sepse refuzoi të vrasë veten nga brenda për hir të dogmës. Kush sot thërret për armiqësi ndaj shqiptarëve myslimanë, kush flet për djegie objektesh fetare, për dëbime, për zhdukje kulturore apo biologjike, nuk është “rojtar i kombit”, por inkarnim i së njëjtës logjikë që historikisht ka goditur shqiptarët nga jashtë.

Historia është e pamëshirshme me ata që e përdorin fenë si armë politike. Nga kryqëzatat, te luftërat ballkanike, te spastrimi etnik në emër të krishterimit apo orthodoksisë, kleri i kapur nga pushteti ka qenë gjithmonë pararojë e dhunës, jo e paqes. Dhe shqiptarët kanë qenë shpesh viktima të kësaj loje të përgjakshme. Ironia tragjike është se sot, disa shqiptarë po përpiqen të riprodhojnë mbi vëllezërit e tyre të njëjtën gjuhë që dikur u përdor për t’i quajtur ata: “të huaj”, “rrezik”, “armik i qytetërimit”. Këtu nuk kemi më debat ideor. Kemi radikalizëm të rrezikshëm, i cili kërkon të kthejë kombin në fushëbetejë, ndërsa vetë autorët e thirrjeve mbeten zakonisht larg çdo pasoje reale.

Thirrje për ndërgjegje, ligj dhe përgjegjësi shtetërore

Në këtë pikë, përgjegjësia nuk është më vetëm morale. Është ligjore, institucionale dhe shoqërore.

Kur dikush bën thirrje publike për: luftë fetare, gjenocid apo dëbim të një komuniteti, zhdukje kulturore, djegie të objekteve fetare, armatosje apo mobilizim kundër bashkëqytetarëve, ai nuk ushtron “liri shprehjeje”. Ai minon paqen, kërcënon jetën dhe nxit krim të organizuar ideologjik. Dhe ndaj këtyre fenomeneve, shteti nuk ka të drejtë të heshtë.

Kjo thirrje u drejtohet: popullit shqiptar, që të mos mashtrohet nga gjuha e rreme patriotike; institucioneve të rendit, që të veprojnë sipas ligjit, pa kalkulime politike; strukturave të sigurisë, që të monitorojnë, parandalojnë dhe ndëshkojnë radikalizmin; liderëve fetarë, që të distancohen qartë nga çdo thirrje dhune, pa diplomaci boshe. Sepse historia na ka mësuar diçka thelbësore: kur urrejtja normalizohet në fjalë, ajo shumë shpejt kërkon trup. Shqiptarët myslimanë nuk janë problem i kombit. Ata janë shtyllë e tij historike, kulturore dhe demografike. T’i sulmosh ata do të thotë të sulmosh vetë Shqipërinë, Kosovën, gjithë hapësirën shqiptare. Kjo nuk është luftë për identitet; është vetë-shkatërrim i programuar.

Në emër të kujtesës historike, duhet të refuzohet çdo projekt që synon: ndarjen e shqiptarëve sipas fesë, instrumentalizimin e krishterimit për axhenda politike, kthimin e Shqipërisë në front ideologjik të interesave të huaja. Sepse gjithmonë, pa përjashtim, ata që thërrasin për luftë nuk janë ata që vdesin në të. 

Ky është një apel për mendje të ftohta dhe ndërgjegje të zgjuara: Mos e lejoni kombin të rrëshqasë në një konflikt që nuk i shërben askujt përveç atyre që ushqehen me kaos, frikë dhe gjak.

Nëse dikush e do vërtet kombin shqiptar, ai e mbron paqen, jo përçarjen.

Nëse dikush e respekton fenë, ai nuk e kthen atë në justifikim për krim.

Dhe nëse shteti e merr seriozisht përgjegjësinë e tij, këto zëra duhet të ndalen sot, jo nesër.

Sepse nesër mund të jetë vonë. Dhe pikërisht këtu fillon përgjegjësia më e rëndë e këtij momenti historik: të mos lejojmë që fjalët e çmendura të kthehen në realitet, që propaganda të shndërrohet në armë, dhe që mashtrimi ideologjik të marrë formën e një “kauze kombëtare” të rreme. Historia e shqiptarëve na ka mësuar se çdo herë që feja është shndërruar në flamur lufte, dikush tjetër ka korrur përfitimet, ndërsa populli ka derdhur gjak.

Sot, ata që bëjnë thirrje për luftë fetare mes shqiptarëve nuk po mbrojnë as kombin, as krishterimin, as identitetin. Ata po ndërtojnë një narrativë të rrezikshme për destabilizim, po krijojnë armiq të brendshëm artificialë dhe po përgatisin terrenin për përplasje që nuk lindin nga nevoja reale e shoqërisë shqiptare, por nga interesa politike, ideologjike dhe ndonjëherë edhe ushtarake, të huaja apo të kamufluara.

Le të flasim qartë:

nuk ka asnjë rrezik ekzistencial që shqiptari mysliman i paraqet shqiptarit të krishterë.

Rreziku i vetëm real është radikalizmi, pavarësisht se me çfarë simboli fetar mbulohet. Rreziku është kur feja përdoret për të klasifikuar qytetarët në “tanët” dhe “të tjerët”, në “të pastër” dhe “të rrezikshëm”, në turk dhe grek". Ky është modeli klasik i çdo gjenocidi, i çdo spastrimi etnik, i çdo lufte civile të përgjakshme në histori. Këta njerëz që sot flasin për mobilizim, për armatosje, për “mbrojtje të krishterimit” ndaj shqiptarëve myslimanë, në fakt nuk guxojnë të përmendin ligjin, kushtetutën, bashkëjetesën, apo përgjegjësinë penale. Ata flasin për simbole, por shmangin faktet. Flasin për “komb”, por sulmojnë një pjesë të tij. Flasin për “rrezik fetar”, ndërkohë që vetë janë burimi i vetëm real i rrezikut.

Dhe këtu duhet bërë një ndalesë thelbësore historike:

Kombi shqiptar nuk u mbajt gjallë nga kryqëzata, as nga misione fetare, as nga bekime klerikale. Ai u mbajt gjallë nga fshatarë, qytetarë, njerëz të thjeshtë që refuzuan të vriteshin për dogma. Nga njerëz që zgjodhën gjuhën mbi doktrinën, bashkëjetesën mbi fanatizmin, jetën mbi mitin e vdekjes së shenjtë.

Çdo përpjekje për ta rishkruar këtë trashëgimi si “gabim historik” dhe për të propozuar sot një “korrigjim” përmes përjashtimit të shqiptarëve myslimanë është një akt ideologjik me pasoja katastrofike. Është rikthim në gjuhën e shekujve të errët, kur shqiptari etiketohej si i padenjë për shkak të besimit të tij dhe trajtohej si objekt misionar apo si trup për t’u nënshtruar. 

Kjo është arsyeja pse ky shkrim nuk është thjesht reflektim moral, por denoncim i drejtpërdrejtë.

Denoncim ndaj: thirrjeve për luftë, qofshin të hapura apo të koduara; nxitjes së urrejtjes fetare, sidomos ndaj shqiptarëve myslimanë; ideve për dëbim, zhdukje, spastrime kulturore ose biologjike; thirrjeve për djegie objektesh fetare, të cilat janë krim i rëndë dhe akt terrorizmi simbolik.

Dhe kjo thirrje i drejtohet qartë forcave të rendit, institucioneve të sigurisë dhe drejtësisë:

radikalizmi fetar nuk luftohet me deklarata të vakëta, por me monitorim serioz, parandalim dhe veprim ligjor. Kushdo që bën thirrje për dhunë kolektive duhet trajtuar si kërcënim për paqen dhe sigurinë kombëtare, jo si “opinion alternativ”. Sepse shteti që toleron thirrje për gjenocid në emër të kombit, në fakt po minon vetë themelet e tij. Por kjo thirrje është edhe për popullin shqiptar, për qytetarët e zakonshëm që mund të joshen nga një gjuhë e rreme patriotike. Të kuptohet një herë e mirë: patriotizmi që kërkon gjak është gjithmonë mashtrim. Patriotizmi i vërtetë mbron jetën, drejtësinë dhe rendin. Ai nuk prodhon armiq të brendshëm për të mbuluar dështime politike, frikë personale apo ambicie të errëta. Edhe liderët fetarë, pa përjashtim, kanë përgjegjësi historike. Heshtja përballë thirrjeve për dhunë është bashkëpunim moral. Distancimi duhet të jetë i qartë, publik dhe i pakushtëzuar. Feja nuk mund të shërbejë si mbulesë për projekte politike të dhunshme, sepse në atë moment ajo humb çdo autoritet etik.

Kjo është një thirrje për ndërgjegje kombëtare: Mos lejoni që Shqipëria, Kosova dhe hapësira shqiptare të kthehen në laborator konfliktesh fetare. Mos lejoni që gjaku i shqiptarit të derdhet nga shqiptari, në emër të një bindjeje të maskuar si fetare. Historia do të jetë e pamëshirshme me ata që sot hedhin benzinë mbi zjarr. Por ajo do të jetë po aq e ashpër edhe me ata që panë, dëgjuan dhe zgjodhën të heshtin.

Kombi shqiptar ka mbijetuar sepse zgjodhi jetën.

Sot, sërish, duhet të zgjedhë: paqen apo çmendurinë.