Familja, shoqëria dhe individi janë trekëndëshi mbi të cilin është ndërtuar gjithë historia njerëzore. Asnjë individ nuk lind në boshllëk. Ai lind në një familje, rritet në një kulturë, formohet nga një shoqëri dhe gjatë gjithë jetës përpiqet të kuptojë veten mes forcave që e shtyjnë, e kontrollojnë, e plagosin, e edukojnë dhe e transformojnë. Psikologjia moderne, nga Freudi te Frankl, nga Jungu te Rogers, nga Skinner te Bowlby, është në thelb një përpjekje për t’iu përgjigjur pyetjes më të vjetër të njerëzimit: si krijohet njeriu? Çfarë e formon karakterin, frikën, moralin, dashurinë, dhunën, ankthin dhe identitetin e tij?
Familja është universi i parë psikologjik i individit. Para se njeriu të njohë botën, ai njeh sytë e nënës, zërin e babait, tensionin e shtëpisë, ngrohtësinë ose ftohtësinë emocionale. Pikërisht aty fillon ndërtimi i pavetëdijes. Sigmund Freud besonte se shumica e konflikteve të njeriut lindin në fëmijëri dhe mbeten të fshehura në pavetëdije gjatë gjithë jetës. Familja, sipas tij, nuk është thjesht një institucion social; ajo është laboratori ku formohen dëshirat, traumat, frikërat dhe mekanizmat mbrojtës. Një fëmijë që rritet mes refuzimit, kontrollit apo dhunës emocionale mund të bëhet një i rritur që vuan nga ankthi, agresiviteti apo boshllëku i brendshëm pa e kuptuar origjinën e tyre. Freudi pa se njeriu shpesh nuk e njeh veten, sepse pjesa më e madhe e jetës së tij psikike jeton në errësirën e pavetëdijes.
Por Carl Gustav Jung shkoi më larg. Ai nuk e pa individin vetëm si produkt të traumave familjare, por si një qenie që mbart brenda vetes gjithë historinë simbolike të njerëzimit. Familja nuk është vetëm marrëdhënie biologjike; ajo është edhe transmetim arketipesh. Babai bëhet simbol autoriteti. Nëna simbol sigurie ose mbytjeje emocionale. Shtëpia simbol i botës së brendshme. Jungu argumentonte se individi shpesh jeton duke mbajtur maska sociale - persona - për t’u pranuar nga shoqëria, ndërsa “hija”, pjesa e errët dhe e shtypur e personalitetit, mbetet e fshehur. Shoqëria moderne shpesh edukon njerëz që duken të qytetëruar jashtë, por që brenda mbajnë agresion, zili, urrejtje dhe zbrazëti. Sipas Jungut, individi nuk bëhet i plotë duke mohuar errësirën e vet, por duke u përballur me të.
Këtu hyn edhe tragjedia moderne e individit: ai jeton mes dy presioneve të mëdha - nevojës për të qenë vetvetja dhe frikës për të mos u refuzuar nga shoqëria. Donald Winnicott e quajti këtë “vetja e rreme”. Shumë njerëz krijojnë një personalitet artificial për të mbijetuar socialisht. Ata buzëqeshin kur janë të thyer, duken të fortë kur janë të rraskapitur, flasin si të tjerët për të mos mbetur vetëm. Familja dhe shoqëria shpesh nuk e edukojnë individin të jetë autentik, por të jetë i pranueshëm. Kështu krijohet një qytetërim me miliona njerëz që luajnë role, por nuk e njohin më veten.
Alfred Adler pa se familja është edhe vendi ku lind ndjenja e inferioritetit. Një fëmijë që krahasohet vazhdimisht, që nënvlerësohet apo që nuk dëgjohet emocionalisht, rritet me bindjen e fshehtë se nuk vlen mjaftueshëm. Më pas gjithë jeta mund të bëhet një përpjekje për të kompensuar këtë plagë. Disa kërkojnë pushtet, disa para, disa famë, disa kontroll mbi të tjerët. Shoqëria moderne shpesh e shpërblen këtë kompensim. Shpesh njerëzit më dominues, më arrogantë apo më narcistë nuk janë më të fortët psikologjikisht, por më të plagosurit. Pas dëshirës për superioritet fshihet një inferioritet i padukshëm.
Në këtë mënyrë familja nuk krijon vetëm dashuri; ajo mund të krijojë edhe frikë, konkurrencë dhe boshllëk emocional. Karen Horney e quajti këtë “ankthi bazik”. Kur fëmija nuk ndihet i sigurt emocionalisht, ai fillon të ndërtojë strategji mbijetese: ose bëhet tepër i varur nga të tjerët, ose agresiv, ose tërhiqet emocionalisht nga bota. Këto mekanizma vazhdojnë edhe në jetën adulte. Prandaj shumë marrëdhënie njerëzore nuk janë marrëdhënie dashurie të shëndetshme, por marrëdhënie nevoje, frike dhe varësie emocionale.
Shoqëria ndërkohë nuk është neutrale. Ajo është një forcë psikologjike që formon mënyrën si mendojmë, duam dhe jetojmë. Erich Fromm argumentonte se njeriu modern jeton një paradoks: ai kërkon liri, por ka frikë prej saj. Liria sjell përgjegjësi dhe vetmi. Për këtë arsye njerëzit shpesh ikin drejt turmës, ideologjive, nacionalizmave, fanatizmave apo konsumizmit. Shoqëria moderne krijon individë që duken të lirë, por psikologjikisht varen nga opinioni publik, rrjetet sociale, propaganda dhe miratimi i të tjerëve. Fromm pa se njeriu bashkëkohor shpesh humbet identitetin e tij për t’u bërë pjesë e mekanizmit kolektiv.
Në këtë aspekt, Albert Bandura tregoi se njeriu është krijesë imitimi. Familja dhe shoqëria nuk edukojnë vetëm me fjalë, por me modele. Fëmija mëson agresivitetin duke parë agresion. Mëson frikën duke parë frikën. Mëson dashurinë duke parë dashuri. Një shoqëri e mbushur me dhunë verbale, cinizëm dhe urrejtje krijon individë që e normalizojnë atë sjellje. Njeriu nuk lind racist, fanatik apo mizor; ai i mëson këto modele.
Nga ana tjetër, B. F. Skinner e pa individin si produkt të shpërblimeve dhe ndëshkimeve. Shoqëria kontrollon sjelljen përmes sistemit të saj të stimujve. Ajo shpërblen konformizmin dhe ndëshkon devijimin. Kështu krijohet disiplinimi social. Shkolla, shteti, media dhe kultura formojnë zakonet njerëzore përmes përforcimit psikologjik. Edhe morali shpesh nuk buron nga ndërgjegjja, por nga frika e ndëshkimit apo dëshira për shpërblim social.
Por reduktimi i njeriut vetëm në sjellje mekanike u kundërshtua nga psikologët humanistë. Carl Rogers besonte se individi ka një tendencë natyrore drejt zhvillimit dhe shërimit, nëse gjendet në një ambient me empati dhe pranim. Sipas tij, tragjedia më e madhe psikologjike është kur dashuria bëhet e kushtëzuar: “do të të dua vetëm nëse sillesh siç dua unë.” Atëherë individi fillon të mohojë emocionet dhe identitetin e vet për të fituar pranimin. Familjet që nuk lejojnë autenticitet prodhojnë individë emocionalisht të copëtuar.
Abraham Maslow e pa njeriun si qenie që kërkon jo vetëm mbijetesë, por edhe vetërealizim. Shoqëria shpesh i mban njerëzit në nivelet më të ulëta të piramidës - frikë ekonomike, pasiguri, konkurrencë - duke mos i lejuar të zhvillojnë potencialin e tyre shpirtëror dhe krijues. Një individ që jeton vetëm për mbijetesë rrallë arrin të kuptojë veten.
Por ekziston edhe dimensioni ekzistencial i jetës. Viktor Frankl pa se njeriu nuk jeton vetëm nga kënaqësia apo pushteti, por nga kuptimi. Edhe në vuajtje, njeriu mund të mbijetojë nëse gjen arsye për të jetuar. Kriza moderne nuk është vetëm ekonomike apo politike; është krizë kuptimi. Familja shpesh është kthyer në bashkëjetesë mekanike. Shoqëria në konsum. Individi në izolim emocional. Njerëzit kanë më shumë komunikim se kurrë, por më pak lidhje reale. Më shumë informacion, por më pak urtësi. Më shumë kënaqësi, por më pak kuptim.
Rollo May argumentonte se ankthi është pjesë e pashmangshme e ekzistencës. Shoqëria moderne përpiqet ta mpijë ankthin me argëtim, konsum, teknologji dhe stimulim të vazhdueshëm, por ankthi rikthehet sepse lidhet me pyetjet themelore të jetës: kush jam? pse jetoj? çfarë kuptimi ka vuajtja? çfarë ndodh me mua në fund? Familja dhe shoqëria shpesh i shmangen këtyre pyetjeve, duke krijuar individë që jetojnë në sipërfaqe të jetës, por jo në thellësinë e saj.
Ndërkohë John Bowlby tregoi se lidhja emocionale është baza e stabilitetit psikik. Një individ që nuk ka përjetuar siguri emocionale në familje mund të jetojë gjithë jetën me frikë nga braktisja ose me paaftësi për të besuar. Kjo shpjegon pse shumë shoqëri moderne, edhe pse të zhvilluara ekonomikisht, përjetojnë epidemi vetmie, depresioni dhe alienimi.
Wilhelm Reich pa se shoqëria kontrollon jo vetëm mendjen, por edhe trupin. Trauma, represioni emocional dhe frika ruhen në trup si tension kronik. Njeriu modern jeton i kontraktuar - emocionalisht dhe fizikisht. Familja autoritare dhe shoqëria represive krijojnë trupa të ngurtë dhe mendje të frikësuara.
Ndërsa Jacques Lacan argumentonte se individi ndërtohet përmes gjuhës dhe simbolikës sociale. Njeriu nuk e sheh veten drejtpërdrejt; ai e sheh përmes pasqyrës së shoqërisë. Identiteti formohet nga mënyra si të tjerët na emërtojnë dhe na perceptojnë. Kështu familja dhe kultura bëhen arkitektë të vetëdijes.
Në fund, gjithë këta psikologë duken sikur po flasin për të njëjtin mister nga kënde të ndryshme. Familja është vendi ku lind shpirti ose ku plagoset ai. Shoqëria është fusha ku individi përpiqet të mbijetojë, të pranohet dhe të ndërtojë identitetin. Ndërsa individi mbetet një qenie tragjike dhe madhështore njëkohësisht: i ndërtuar nga biologjia, i formuar nga familja, i programuar nga shoqëria, por gjithsesi me aftësinë për të reflektuar, për të rebeluar, për të dashur, për të krijuar dhe për të kërkuar kuptim.
Ndoshta drama më e madhe e njeriut modern është se ai jeton gjithnjë e më pranë njerëzve fizikisht, por gjithnjë e më larg shpirtërisht. Familjet shpesh ndajnë të njëjtën shtëpi, por jo të njëjtën botë emocionale. Shoqëria prodhon lidhje virtuale, por jo domosdoshmërisht intimitet real. Dhe individi mbetet i ndarë mes nevojës për përkatësi dhe nevojës për autenticitet.
Megjithatë, gjithë këta mendimtarë japin edhe një shpresë të përbashkët: njeriu nuk është i dënuar të mbetet rob i traumave, turmës apo pavetëdijes së tij. Ai mund të bëhet i vetëdijshëm. Mund të kuptojë plagët e veta. Mund të ndërtojë marrëdhënie më të shëndetshme. Mund të gjejë kuptim në vuajtje. Mund të jetojë më autentikisht. Dhe ndoshta pikërisht kjo është fitorja më e madhe psikologjike dhe filozofike e individit, jo të bëhet perfekt, por të bëhet i ndërgjegjshëm për vetveten.
