Sugjestionimi
Mënyra më e frikshme për të të vjedhur lirinë nuk është të të mbyllin pas hekurave, por të të bindin se hekurat i zgjodhe vetë. Kjo është forca e padukshme e sugjestionit: një helm i ëmbël që depërton në kokën tënde pa trokitur fare te dera e arsyes. Ti mendon se ke mendimet e tua, se urren apo do me vullnet të lirë, por shpesh je thjesht një vegël në duart e dikujt tjetër që di cilat tela të të prekë. Propaganda nuk kërkon të debatojë me ty; asaj i duhet vetëm të të gjejë të lodhur, të frikësuar, të pasigurt ose të humbur mes një turme që ulërin, dhe aty mbrojtja jote merr fund.
Historia jonë e ka të stampuar në lëkurë këtë dhunim të mendjes. Kujto gjyqet e komunizmit në Tiranë, ku burra të rritur, pasi gdhiheshin netë të tëra pa gjumë me dritën e llambës në sy dhe me një hetues që nuk pushonte mbi kokë, dilnin para sallës dhe pranonin me zë të lartë se kishin helmuar puset e bukën e fëmijëve të tyre. Ata nuk po aktronin më; truri i tyre i rraskapitur ishte dorëzuar deri në atë pikë sa besonin vetë në fajin e paqenë. Ose shiko fëmijët me shami të kuqe rreth qafës, pionierët që rriteshin me tmerrin e një armiku imagjinar pas çdo ferre, gati të spiunonin edhe prindërit në emër të një ideali që ua kishin derdhur me pikatore çdo mëngjes në shkollë. U deshën vetëm alarme të sajuara, sirena në mes të natës dhe bunkerë në çdo arë që një popull i tërë ta pranonte urinë e skajshme si një çmim normal për të mos u pushtuar.
Por mos gabo të mendosh se kjo është vetëm një hije e së shkuarës apo një sëmundje e regjimeve të vjetra. Sugjestioni të rrethon çdo ditë, në jetën më banale. Është ai mjeku që të jep një kokërr me sheqer dhe të thotë se do të shërohesh, dhe ti me të vërtetë ngrihesh në këmbë sepse mendja e komandoi trupin të besojë. Është ai paniku që të kap kur hap telefonin në mëngjes dhe sheh lajme me shkronja të kuqe që flasin për viruse, luftëra a kriza urie, dhe papritur vrapon në supermarket të blesh miell pa ditur as vetë pse.
Dhe e shikon çdo ditë në politikën e sotme shqiptare. Mjafton një lider me mikrofon në dorë, një shesh i mbushur plot, një këngë e lartë me tupana e drita që të trullosin, dhe papritur nuk ka më vend për pyetje logjike. Fjala e folur, e ngarkuar me mllef, me teatralitet dhe me britma, e shuan arsyen si një qiri në erë. Njerëzit nisin të duartrokasin në ekstazë po ata që i lanë pa rrugë e pa shpresë, duke e parë kundërshtarin politik jo thjesht si një njeri me ide ndryshe, por si një armik të përbetuar që duhet zhdukur. Kështu funksionon kapja e mendjes: fillimisht të mësojnë çfarë të urresh, pastaj të vjedhin qetësinë, dhe në fund ti bën saktësisht atë që ata duan, krejt i bindur se e vendose vetë. Rreziku i vërtetë nuk vjen nga ata që të detyrojnë me forcë, por nga ata që me fjalë të ëmbla apo thirrje histerike të bëjnë të duash pikërisht zinxhirët e tu.
Mirëpo çfarë do të thotë sugjestionim?
Sugjestion do të thotë të ndikosh mbi besimin, mentalitetin dhe qëndrimin e njerëzve, ose të transferosh një ide, mentalitet apo qëndrim përmes fjalëve të shkruara dhe të folura, ose përmes sjelljes. Kontrolli i masave në jetën e tyre politike dhe ideologjike bëhet me anë të sugjestionit. Të propagandosh do të thotë, me fjalë të tjera, të sugjestionosh.
Rregullat psikologjike të sugjestionit janë rregullat themelore të propagandës. Fuqia e sugjestionit është pothuajse e pakufizuar. Një person normal mund të bindet se është i sëmurë mendor, ose një person i pafajshëm mund të bindet se ka kryer një krim, përmes marrjes rraskapitëse në pyetje nga policia pas netëve pa gjumë, ose përmes përgatitjes së viktimës për gjyqe demonstrative, saqë, pas disa ditësh apo javësh marrjeje në pyetje, ai është i vullnetshëm të nënshkruajë çdo rrëfim.
Sugjestibiliteti (ndjeshmëria ndaj sugjestionit) i njerëzve është jashtëzakonisht i ndryshueshëm. Disa janë të butë, të lakueshëm dhe lehtësisht të sugjestionueshëm. Këta njerëz janë pre e lehtë për çdo pushtim psikologjik, por ata gjithashtu humbasin po aq lehtë.
Çdo person është lehtësisht i sugjestionueshëm në një fushë të caktuar të jetës së tij psikike, por është skajshmërisht rezistent në fusha të tjera. Madje i njëjti person reagon ndryshe ndaj sugjestioneve në periudha të ndryshme, nën rrethana të ndryshueshme.
Fëmijët dhe adoleshentët, duke mos pasur mendime politike dhe ideologjike të formuara mirë dhe të ngurtësuara, janë të lehtë për t'u ndikuar. Rëndësia e këtij fakti kuptohet qartë kur kuptohet se e ardhmja e një ideologjie varet gjerësisht nga fitimi i brezit të ri.
Qëndrimi instinktiv dhe i dominuar nga emocionet e grave, që rezulton në një sugjestibilitet ekstrem, është përgjegjës për rëndësinë e madhe të seksit femëror në çdo lëvizje moderne politike ose ideologjike.
Turma dhe masa shfaqin sugjestibilitet ekstrem në nivel histerik dhe fanatik. Për këtë arsye, mitingjet masive, procesionet, etj, janë mjete të domosdoshme për kontrollin e masave. Sugjestibiliteti është, megjithatë, i kufizuar në një territor të ngushtë të caktuar.
Rraskapitja fizike ul rezistencën e vullnetit dhe rrit sugjestibilitetin. Depresioni që pason dështimet dhe gabimet, ose një situatë mbrojtëse (defensive), i bën njerëzit një shënjestër ideale për demoralizim, frikësim dhe përhapje të defetizmit.
Ndjenjat popullore mbizotëruese ndikojnë fuqishëm mbi sugjestibilitetin. Për shembull, propagandisti duhet të përfitojë nga një pakënaqësi akute e provokuar nga një incident kufitar, dhe ai duhet ta përdorë indinjatën e zgjuar për një vendim politik përpara se emocionet e nxehura të bien.
Fjala e folur është shumë herë më efektive sesa fjala e shkruar. Asnjë ideologji nuk mund të mbijetojë vetëm përmes gazetave, librave dhe broshurave, por vetëm në saje të demagogëve të mëdhenj dhe agjitorëve të vegjël, përmes predikuesve dhe misionarëve. Vetëm fjala e folur i jep fuqi jetësore një lëvizjeje masive. Një faqe e vdekur gazete nuk i afrohet kurrë dhe as nuk e zëvendëson dot një orator sugjestiv, të papërmbajtshëm, i cili depërton në shpirtrat e dëgjuesve të tij përmes fjalëve, gjesteve, zërit dhe paraqitjes. Përmes dramave radiofonike, filmave dhe shfaqjeve televizive, fuqia e fjalës së folur përdoret gjithnjë e më shumë dhe fuqia sugjestive e transmetimit shtohet madje përmes zhurmave, muzikës, marifeteve teknike dhe efekteve skenike.
Fuqia sugjestive e fjalës së folur është vërtet e madhe, por ajo tejkalohet ende nga efektet e përvojës personale dhe nga ndikimi ngjitës i një "shembulli/modeli".
(2)
Imitimi
Njeriu e bind veten se mendon me kokën e tij, por në pjesën më të madhe të jetës ai thjesht reflekton botën përreth si një pasqyrë e bindur dhe pa zë. Që nga çasti kur një foshnjë buzëqesh jo nga gëzimi i vetëdijshëm, por sepse sheh nënën tek i buzëqesh, qenia njerëzore hyn në kurthin e padukshëm të imitimit. Ky mekanizëm nuk është një zgjedhje e thjeshtë estetike a një dëshirë kalimtare për t’u dukur si dikush tjetër; ai është një nga forcat më të thella, më të egra dhe më të mistershme që lëvizin historinë, shoqëritë dhe fatet e kombeve. Kur vështrojmë një turmë të madhe që marshon në rrugë, që thërret të njëjtat parulla me damarët e qafës të fryrë apo që përkulet para një simboli të vetëm, priremi të mendojmë se aty ka një vullnet të përbashkët të kristalizuar, një bindje të thellë të lindur nga mendimi vetjak. E vërteta është shumë më e ftohtë. Në shumicën dërrmuese të rasteve, vetëm një grusht njerëzish-ndoshta pesë apo dhjetë përqind-e dinë vërtet se çfarë po kërkojnë apo çfarë po shkatërrojnë. Të tjerët, masa e madhe dhe e zhurmshme, janë thjesht trupa të kapur në rrjetën e imitimit, të infektuar nga një sugjestion që përhapet po aq lehtë dhe verbërisht sa një sëmundje ngjitëse në ajrin e një dhome të mbyllur.
Nëse kthejmë sytë nga e kaluara, historia njerëzore është e mbushur me episode që do të dukeshin si trillime absurde po të mos ishin të dokumentuara me saktësi drithëruese. Në verën e vitit 1518, në rrugët e ngushta të Strasburgut, një grua e vetme me emrin Zonja Troffea doli nga dera e shtëpisë dhe nisi të kërcente pa pushim, pa muzikë, pa asnjë shkak të dukshëm. Ajo kërceu për ditë me radhë derisa këmbët iu gjakosën, por tmerri i vërtetë nuk ishte çmenduria e saj vetjake; tmerri nisi kur njerëzit e tjerë, të mbledhur për ta parë, filluan njëri pas tjetrit t'i bashkoheshin asaj lëvizjeje të çartur. Brenda pak javësh, qindra njerëz kërcenin nën vapën përvëluese derisa u binin të fikët apo u pushonte zemra nga rraskapitja. Askush nuk i detyroi me kamxhik, askush nuk u dha një arsye filozofike; ishte thjesht sugjestioni i pastër vizual, një valë imitimi e pakontrollueshme që theu çdo barrierë të logjikës njerëzore. Ky fenomen i histerisë kolektive tregon se sa e brishtë është ajo që ne e quajmë arsye dhe sa lehtë truri ynë heq dorë nga kontrolli kur sheh të ngjashmin e tij duke bërë diçka me ngulm.
Kjo prirje primitive nuk mbeti në Mesjetë; ajo thjesht ndërroi rrobat dhe u vesh me petkun e politikës moderne. Kur lëvizjet totalitare të shekullit të njëzetë morën hov në Evropë, nuk ishte doktrina e thellë ajo që mbushi sheshet e Gjermanisë apo Rusisë, por estetika e sinkronizuar dhe imitimi i pandërgjegjshëm. Një krah i ngritur lart në mënyrë të prerë, një hap ushtarak i rrahur mbi kalldrëm me saktësi gjeometrike, një shall i kuq i lidhur rreth qafës-këto nuk ishin ide, ishin sugjestione të vogla shqisore. Kur një njeri i zakonshëm e gjen veten në mes të dhjetëra mijëra vetëve që ngrenë krahun në të njëjtin çast, truri i tij përjeton një presion të padurueshëm biologjik. Të mos e ngresh krahun do të thotë të ndjehesh i zhveshur, i kërcënuar, i përjashtuar nga fisi. Dhe kështu, krahu ngrihet. Pas këtij veprimi fizik, njeriu nuk do të pranojë kurrë me vete se u soll si një dele; ai menjëherë fillon të shpikë një narrativë racionale, duke bindur veten se e bëri për atdheun, për të ardhmen, për drejtësinë. Mirëpo psikologu e sheh qartë se veprimi erdhi i pari, përmes imitimit mekanik, ndërsa ideologjia erdhi më pas, thjesht si një justifikim për të shpëtuar sedrën e një krijese që refuzon të pranojë natyrën e saj imituese.
Në rrafshin e psikologjisë eksperimentale, kjo dobësi njerëzore është vërtetuar me një thjeshtësi që të lë pa fjalë. Solomon Asch vendoste një student në një dhomë me shtatë njerëz të tjerë, të cilët ishin fshehtas bashkëpunëtorë të studiuesit. Kur u shfaqeshin vija me gjatësi të ndryshme në një tabelë dhe pyeteshin se cila vijë ishte e barabartë me vijën model, bashkëpunëtorët jepnin qëllimisht, njëri pas tjetrit, një përgjigje dukshëm të gabuar. Studenti i gjorë, i cili e shihte qartë me sytë e ballit se cila ishte vija e duhur, fillonte të djersinte, të lëvizte në karrige, të shikonte përreth me dyshim. Në një përqindje dërrmuese të rasteve, individi dorëzohej dhe jepte të njëjtën përgjigje absurde si të tjerët. Imitimi këtu nuk ishte thjesht një lojë fëmijësh, por një kompromis i rëndë psikologjik: njeriu parapëlqen të mohojë dëshminë e shqisave të veta, vetëm e vetëm që të mos jetë i vetëm përballë korit të të tjerëve.
E njëjta dramë përsëritet çdo ditë në rrugët e qyteteve tona, në kafene, në zyra dhe në ekranet që mbajmë në duar, pa pasur nevojë për lëvizje politike apo eksperimente laboratorike. Mjafton të shohësh se si lind dhe përhapet një modë. Një personazh me ndikim shfaqet me një palë këpucë të çuditshme, me një prerje flokësh groteske apo me një frazë të re që nuk thotë asgjë. Brenda pak javësh, i gjithë qyteti ecën me të njëjtat këpucë dhe përsërit të njëjtën shprehje me një seriozitet gati qesharak. Nëse e pyet një të ri se përse po e mban atë xhaketë që nuk i rri as mirë dhe as nuk e mbron nga i ftohti, ai do të mundohet të të flasë për stilin, për komoditetin apo për një shije personale të veçantë. Ai kurrë nuk do të ketë guximin të thotë të vërtetën e zhveshur: "E vesha sepse e pashë te dikush tjetër dhe kisha frikë se do të mbetesha jashtë botës po të mos e vishja." Imitimi pasiv fshihet gjithnjë pas maskës së dëshirës vetjake.
Madje, kjo forcë e sugjestionit arrin të depërtojë deri në aktet më intime dhe më tragjike të qenies njerëzore. Kur Gëteja botoi në shekullin e tetëmbëdhjetë romanin e tij mbi vuajtjet e djaloshit Verter, një valë e frikshme vetëvrasjesh pllakosi të rinjtë e Evropës. Djem të panumërt u gjetën të vdekur mbi tavolinat e tyre të punës, të veshur me të njëjtën frakë të verdhë dhe jelek blu që mbante personazhi i librit, shpesh me librin e hapur pranë vetes. As dhimbja e tyre nuk ishte plotësisht e tyrja; ajo ishte modifikuar, ushqyer dhe shtyrë drejt humnerës nga një valë imitimi letrar, aq e fuqishme sa mundi edhe instinktin më themelor të çdo qenieje të gjallë: instinktin e vetëruajtjes. Nëse njeriu mund të vdesë vetëm për të imituar një hije të printuar në letër, çfarë mbetet nga liria e tij e mendimit kur përballet me njerëzit prej mishi e kockash që e rrethojnë çdo sekondë?
Sot, në epokën e rrjeteve ku çdo lëvizje shumëfishohet me miliona herë në sekondë, imitimi nuk kërkon më muaj apo vite për të pushtuar një kontinent; atij i mjaftojnë disa orë. Një sfidë absurde, një revoltë e çastit, një mënyrë e caktuar të foluri apo një urrejtje e orkestruar ndaj një figure publike shpërthen si flakë mbi kashtë të thatë. Masa mendon se po merr pjesë në një diskutim të madh demokratik, ndërsa në të vërtetë thjesht po përsërit si jehonë zërin e parë që bërtiti më fort. Shumica e njerëzve nuk kanë kohë, energji apo guxim të thellohen në thelbin e gjërave; është shumë më e lehtë, shumë më ekonomike për trurin që të shohë se nga po fryn era dhe të kthejë velat në atë drejtim.
Kjo e vërtetë e hidhur na zhvesh nga iluzioni i madh i individualizmit modern. Ne krenohemi me të drejtën e votës, me lirinë e fjalës dhe me të qenit të veçantë, por sa herë që shprehim një mendim me zjarr, duhet të ndalemi dhe të pyesim veten me ndershmëri të pamëshirshme: a është ky mendimi im, i lindur nga vuajtja, leximi dhe vëzhgimi im i qetë, apo është thjesht një virus i ëmbël psikologjik që e kam marrë pa e kuptuar nga mjedisi? Të kesh forcën t'i bësh ballë sugjestionit të shumicës është ndoshta akti më i rrallë dhe më vetmitar i civilizimit njerëzor. Ata pak njerëz që arrijnë të qëndrojnë ulur ndërsa e gjithë salla ngrihet në këmbë për të duartrokitur një tirani apo një marrëzi të radhës, shpesh paguajnë një çmim të tmerrshëm tjetërsimi. Por vetëm tek ai refuzim i qetë për të mos imituar, tek ajo kokëfortësi për të parë me sytë e tu dhe jo me sytë e fqinjit, fillon njeriu i vërtetë dhe merr fund hija e tij që thjesht ecën me turmën.
