Arsyet e emigrimit

Meditim rreth emigrimit të popullsive gjatë shekujve.

Arsyet pse ndodh emigrimi 

Tani që e lamë mënjanë gjykimin e shumicës, e cila nuk bën asnjë analizë kritike, por mashtrohet nga pamja e jashtme e gjërave, le të shikojmë ç'është mërgimi: është patjetër një ndryshim vendi. E që të mos duket sikur dua t'i pakësoj rëndësinë dhe t'i heq gjithçka të keqe që ka në vetvete, do të them se ky ndryshim vendi është i shoqëruar me disa shqetësime: varfëri, çnderim, përçmim. Por këto do t'i luftoj më vonë; tani për tani, si fillim, dua të shqyrtoj gjërat e pakëndshme të këtij ndryshimi vendi. 

“Është diçka e padurueshme të jetosh larg atdheut". Hajt tani, shikoje pak gjithë këtë turmë, të cilës nuk i mjaftojnë shtëpitë e këtij qyteti të pafund: pjesa më e madhe e këtyre njerëzve ndodhet larg vendlindjes. I ka mbledhur këtu, nga çdo vend i botës, bashkia dhe kolonitë e tyre. Kanë ardhur këtu të shtyrë nga ambicia, nga nevoja për të gjetur një punë, nga përgjegjësia e misionit diplomatik, nga luksi, sepse kërkonin një vend të përshtatshëm dhe të

begatshëm për veset e tyre, nga dëshira për veprimtaritë kulturore të denja për një njeri të lirë, nga dëshira për të marrë pjesë nëpër shfaqje; disa i ka tërhequr miqësia, të tjerë kanë ardhur që të kishin më shumë mundësi për të shprehur talentin e tyre; dikush erdhi për të nxjerrë në shitje bukurinë e vet, dikush tjetër për të shitur elokuencën e tij të korruptuar.

Nuk ka racë njerëzore që të mos vijë në këtë qytet ku virtytet dhe veset paguhen mirë. Thirri në emër të gjithë këta njerëz dhe pyeti se nga vijnë: do ta shikosh se pjesa më e madhe e tyre e ka lënë vendlindjen për të ardhur në këtë qytet kaq të madh e të bukur, por që nuk është qyteti i tyre.

Pastaj largohu nga ky qytet, i cili mund të quhet qyteti i të gjithëve dhe shko të gjithë të

tjerët: nuk ka qytet që të mos ketë një turmë të madhe të huajsh. Lëri mënjanë ato vende që i tërheqin njerëzit nga vendndodhja e tyre e këndshme dhe nga klima e butë; shiko vendet e shkreta dhe ishujt më të paqytetëruar, nuk do të gjesh asnjë vend mërgimi në të cilin dikush të ketë shkuar nga qejfi.

Ka ndonjë gjë më të shkretë, më të thiktë se ky shkëmb? Ç'më duhen komoditetet e jetës? Nuk ka gjë më të kotë se kjo. Po, përsa u përket banorëve, ka njerëz kaq mosmikpritës sa ata? Ka vend që ndodhet në një pozitë më të keqe? Ka vend me një klimë më të ashpër? E prapëseprapë këtu jetojnë më shumë të huaj sesa vendas. Pra, ndryshimi i vendit, në vetvete, nuk është diçka e rëndë, përderisa edhe kjo tokë i ka larguar disa njerëz nga vendlindja e tyre.

E di që disa njerëz thonë se shpirti ka një nevojë të natyrshme për të ndërruar vendbanim dhe për t'u shpërngulur; njeriu, në të vërtetë, ka një natyrë të ndryshueshme dhe trazovaçe, nuk rri asnjëherë pa lëvizur, shkon sa andej - këndej, e ka mendjen te gjërat e njohura e të panjohura, nuk i bëhet vonë për qetësinë dhe është gjithnjë i kënaqur nga risitë.

Nuk do të çuditesh nga kjo gjë nëse merr parasysh origjinën e tij. Ajo nuk është e përbërë nga lëndë tokësore dhe të rënda, por vjen nga vetë flladi qiellor dhe natyra e trupave qiellorë është në lëvizje të vazhdueshme: ata të shpëtojnë nga sytë, rendin gjithmonë. Shiko yjet që ndriçojnë botën: asnjë prej tyre nuk qëndron në një vend. Dieli zhvendoset vazhdimisht dhe kalon nga një vend në tjetrin e, megjithëse rrotullohet bashkë me gjithësinë, përsëri ecën në kah të kundërt me lëvizjen e përgjithshme të qiejve; ai i përshkon të gjitha

yjësitë dhe nuk ndalet asnjëherë, lëvizja e tij është e caktuar, ashtu si edhe shtegtimi i tij nga një vend në tjetrin.

Të gjitha yjet rrotullohen gjithmonë dhe janë

gjithmonë në lëvizje; zhvendosen nga një vend në tjetrin, siç e ka vendosur ligji i domosdoshëm i natyrës: kur të kenë përshkuar orbitat e tyre, pas një numri të caktuar vitesh, do të përshkojnë përsëri rrugën që kanë bërë. Tani, mbështete, po të duash, teorinë se shpirti njerëzor, i përbërë nga e njëjta lëndë e trupave qiellorë, mund t'i durojë ndryshimet dhe zhvendosjet, ndërkohë që natyra qiellore ngazëllehet nga kjo lëvizje e saktë dhe e shpejtë e, falë saj, mbetet e pacenuar! Por tani ti lëmë gjërat qiellore dhe të kthehemi tek ato njerëzore: do ta shikosh se njerëz dhe popullata të tëra kanë ndryshuar vendbanim. Ç'kuptim kanë

gytetet greke të ngritura në vendet barbare Po maqedonishtja te persianët dhe indianët? Shicia dhe gjithë ato vende të banuara nga njerëz të egër dhe të pagdhendur dëshmojnë për qytete greke të ngritura në brigjet e Pontes: as ashpërsia e dimrit të gjatë, as natyra e banorëve, e ashpër ashtu si edhe klima e tyre, nuk i ka shkurajuar ata që u zhvendosën aty.

Azia është plot me athinas; Mileti popullor shtatëdhjetë e pesë qytete të shpërndara kudo në botë; gjithë bregdeti i Italisë i lagur nga Tireni u popullua me grekë. Azia u njihet etruskëve, tirët popullojnë Afrikën, kartagjienasit Spanjën, grekët u futën në Gali e galët në Greqi, Pirenejtë nuk penguan kalimin e gjermanëve.

Paqëndrueshmëria njerëzore është sulur në rrugë të pakalueshme dhe të panjohura. Marrin me vete fëmijët, gratë, prindërit e rënduar nga pleqëria. Disa njerëz, pasi u endën gjatë, nuk zgjodhën me vendosmëri një venbanim, por nga lodhja zunë vendin më të afërt; të tjerë, me anë të armëve, morën të drejta në tokë të huaj. Disa popullsi, duke shkuar drejt tokave të panjohura, i përpiu deti, të tjera u ndalën atje ku ishin të detyruar të ndaleshin sepse u mungonte gjithçka.

Nuk patën të gjithë të njëjtat arsye për të braktisur vendlindjen e tyre e për të kërkuar një tjetër: disa njerëz, u drejtuan në territore të tjera, për t'i shpëtuar shkatërrimit të qytetit të tyre dhe armëve të armiqve, pasi humbën çdo pasuri; disa i dëboi lufta e brendshme; disa u detyruan të emigronin për të lehtësuar peshën e dendësisë së popullsisë; disa u dëbuan nga epidemia e murtajës, nga tërmetet e vazhdueshme ose nga shuplaka të tjera të padurueshme të një toke fatkeqe, e të tjerë, së fundi, u tërhoqën nga lajmi i një toke pjellore dhe të shumëlëvduar.

Secili e ka lënë shtëpinë për një arsye apo për një tjetër. Por një gjë është e sigurt: askush nuk qëndroi atje ku lindi. Eshtë e pandërprerë endja e racës njerëzore. Në një botë kaq të madhe përditë ndryshon diçka: hidhen themelet e qyteteve të reja, lindin popullsi me emra të tjerë, kur zhduken ato që ishin më parë ose njehsohen me popullsi të tjera më të fuqishme se ato. Gjithë këto zhvendosje popujsh nuk janë gjë tjetër veçse mërgime masash.

Përse po i bie kaq gjatë unë? Ç'rëndësi ka të rri të numëroj Antenorin, i cili themeloi Padovën, apo Evandrin, i cili çoi në brigjet e lumit Tevere mbretërinë e arkadëve? Po Diomedi dhe të tjerët, qofshin fitues apo të humbur, të cilët lufta e Trojës i shpërndau në toka të huaja?

Perandoria Romake u themelua nga një i mërguar, një refugjat, i cili pasi vendlindja e tij u pushtua, mori me vete pak gjëra që i kishin mbetur dhe, i shtyrë nga nevoja e nga frika që i ngjallte fitimtari, erdhi në Itali, ndërsa kërkonte toka të largëta. Sa koloni krijoi më pas ky popull në çdo krahinë! Romakët u vendosën në çdo vend që fituan e, për t'i ndihmuar, u shkonin në ndihmë vullnetarë, madje edhe të moshuar, të cilët pasi lanë altarët e fesë së tyre, ndoqën kolonitë përtej deteve.

Kjo temë nuk ka nevojë për shembuj të tjerë, por unë do të shtoj edhe një tjetër që më vjen ndër mend. Vendi në të cilin ndodhem i ka ndryshuar shpesh banorët e tij. Nuk po flas për gjërat e vjetra, të cilat janë mbuluar nga velloja e kohës; grekët tani janë vendosur këtu , pasi lanë vendet e tyre, u ndalën fillimisht në këtë vend, prej të cilit nuk dihet pse, ndoshta klima e dëmshme për shëndetin, ndoshta fakti se ndodheshin shumë afër me Italinë e fuqishme, ndoshta brigjet pa porte; por nuk u larguan për shkak të egërsisë së banorëve dhe këtë e dëshmon fakti se më pas u vendosën pranë popullsive mizore dhe të ashpra të Galisë.

Më pas, në Korsikë erdhën ligurët dhe spanjollët, siç tregon ngjashmëria e disa zakoneve: përdorin të njëjtën kapelë, të njëjtin lloj këpucësh të kantabrijëve, madje kanë të ngjashme edhe disa fjalë, por nën ndikimin e grekëve dhe ligurëve gjuha e tyre ndryshoi shumë. Në vazhdim u themeluan dy koloni romake, njëra nga Mario e tjetra nga Sila. Ka ndryshuar shpesh popullsia e këtij shkëmbi të thatë dhe plot gjemba.

Pra, nuk do të gjesh dot nje tokë që të jetë ende e banuar nga popullsia vendase. Të gjitha popullsitë janë përzjerë dhe kryqëzuar; disa kanë zënë vendin e të tjerëve; disa kanë dëshiruar atë që të tjerët e kanë përçmuar; disa i kanë dëbuar nga ai vend ku ata më parë kishin dëbuar të tjerë. Ishte e shkruar që asgjë të mos mbetej gjithmonë në të njëjtin vend.

Lakmia në emigrim

Përsa i përket ndryshimit të vendbanimit, pavarësisht nga të metat që kanë të bëjnë me të, Varroni, më i dituri i romakëve, mendon se është ilaç i mjaftueshëm fakti se kudo që të shkojmë kemi të bëjnë me të njëjtën natyrë; kurse M.Bruto mendon për atë që shkon në mërgim, se mjafton që ai të marrë me vete virtytet e tij.

Këto dy pohime, edhe pse dikush, po t'i marrë një nga një, mund të mos i gjykojë si shumë të vlefshme, duhet thënë se për një mërgimtar, të marra bashkë, janë mëse të vlefshme. Në të vërtetë, sa pak humbasim! Dy gjëra na ndjekin kudo që të shkojmë dhe janë gjërat më të bukura që ekzistojnë: natyra, e përbashkët për të gjithë, dhe virtytet, të veçanta për secilin.

Besomë, këtë gjë e deshi ai që krijoi botën, një Zot që zotëron dhe sundon gjithçka, një mendje që krijon vepra të mrekullueshme, një fuqi hyjnore që shpërndan me drejtësi dhe urtësi kudo dhe tek kushdo, si te gjërat e mëdha ashtu edhe te të voglat. Fati dhe vazhdimësia e çështjeve që kanë lidhje midis tyre; kjo gjë, e përsëris, u dëshirua në mënyrë që në pushtetin e të tjerëve të
ndodheshin vetëm gjërat që Ai dëshironte.

Çdo gjë që ka njeriu ndodhet jashtë mundësive njerëzore dhe as nuk mund të hiqet e as nuk mund të jepet. Kjo botë, që është krijimi më madhështor dhe më i bukur dhe shpirti ynë, i cili botën e shikon me ëndje dhe e adhuron, se është pjesa më e mrekullueshme e saj, na përkasin neve dhe do të qëndrojnë me ne për aq kohë sa të
ekzistojmë me Lejen e Tij.

Prandaj, të shkathët dhe krenarë, le të nxitojmë për të shkuar kudo që të na çojë fati. Le të përshkojmë gjithë tokën: nuk ka asnjë vend mërgimi në këtë botë; asnjë vend nuk është i huaj për njeriun. Kudo e shikojmë
qiellin nga një largësi e barabartë; largësia që ndan njeriun nga qiejt është gjithmonë e njëjtë në çdo vend.

Prandaj, derisa sytë e mi të mos privohen nga ajo shfaqje, me të cilën nuk ngopen dot, derisa të më lejohet të shikoj diellin dhe hënën, derisa të mund t'ia ngul sytë yjeve dhe të studioj lindjen e perëndimnin e tyre, largësinë dhe shkaqet e lëvizjes së tyre, herë më e shpejtë e herë më e ngadaltë, dhe të sodis të gjithë yjet që vezullojnë natën, disa prej të cilëve qëndrojnë të palëvizshëm, disa zhvendosen, jo në një hapësirë të pafund, por duke ndjekur orbitën e tyre, disa shpërthejnë papritmas, të tjerë duket sikur të verbojnë nga një vezullim flake kur bien ose lënë një vazhdë shumë të shkëlqyeshme kur kalojnë: derisa të kem mundësi t'i kundroj të gjitha këto dhe të marr pjesë në jetën qiellore, për aq sa i lejohet njeriut, derisa shpirti im, i cili është i prirur të shikojë gjërat që janë të ngjashme me të, të drejtohet gjithmonë nga qielli, ç'më duhet se në cilën tokë do të shkel?

"Por kjo tokë nuk është pjellore me pemë frutore apo me degë me lule; nuk është e lagur nga lumenj të mëdhenj dhe të lundrueshëm; nuk prodhon asgjë nga ato që u duhen popullsive të tjera dhe mezi përballon mbijetesën e banorëve të saj; ajo nuk nxjerr mermer të çmuar, nuk ka miniera ari e argjendi".

Është i ngushtë shpirti i atij që kënaqet me të mirat tokësore: duhet ta shpiesh atë drejt
atyre gjërave që shfaqen dhe shkëlqejnë kudo njësoj. Duhet të mendojmë, gjithashtu, edhe se të mirat tokësore pengojnë të mirat e vërteta për shkak të paragjykimeve të gabuara që mbartin. Sa më të gjatë t'i bëjnë hajatet njerëzit, sa më të larta t'i ndërtojnë kullat, sa më të shumë t'i zgjerojnë lagjet, sa më të thella t'i gërmojnë shpellat për në verë, sa më të ngarkuar të jenë tavanët e sallave të tyre të ngrënies, aq më shumë këto gjëra do t'i pengojnë ata që të shikojnë
qiellin.

Fati të ka vërtitur në një krahinë ku strehimi më luksoz është një kasolle: ti ke një shpirt shumë të vogël që ngushëllohet me gjëra të ulëta, por i përballon ato me guxim sepse njeh kasollen e Romolos. Më mirë thuaj: “A nuk i mban, vallë, virtytet e mia kjo kasolle e varfër? Do të jetë gjëja më e bukur e çdo kohe nëse në të do të shquhet drejtësia, vetëpërmbajtja, urtësia, mëshira, aftësia për t'i shpërndarë njësoj të gjitha detyrat, njohja e gjërave njerëzore e hyjnore. Nuk është i ngushtë ai vend që mban kaq shumë virtyte,
asnjë mërgim nuk është i rëndë nëse ti shkon me një rezervë të tillë."

Bruto në librin e tij "Mbi virtytin" thotë se ka parë Marçelon, mërgimtar në Mitilenë, të jetonte i lumtur, aq sa i lejohet natyrës njerëzore, dhe t'i përkushtohej me gjithë shpirt, si asnjëherë më parë, arteve të bukura. Më tej ai shton se, duke u bërë gati të kthehej pa shokun e tij, iu duk sikur po shkonte ai në mërgim e jo sikur po linte Marçelon atje.

Marçelo qe shumë më i lumtur për mërgimin kur mori lëvdatat e Brutos sesa për konsullatën kur mori lëvdatat e shtetit! Sa njeri i madh qe ai që i tha dikujt se ndihej i mërguar sepse nisej përsëri për në vendin e tij duke lënë diku një të mërguar! Sa njeri i madh qe ai që ngjalli admirimin e dikujt që ishte i admiruar nga Katoni!

Më tej Bruto thotë se Çezari nuk u ndal në Mitilenë sepse nuk duronte dot të shikonte një njeri të tillë kaq të poshtëruar. E kur Senati, me anë të lutjeve publike, përgjëroi kthimin e tij, ishin të gjithë kaq në ankth dhe të trishtuar atë ditë, saqë dukej sikur ishin në të njëjtën gjendje shpirtërore me Bruton dhe nuk luteshin për Marçelon po për veten e tyre, që të mos vazhdonin të jetonin si të mërguar nga mungesa e tij. Por Marçelo arritjen e tij më të madhe e pati ditën që Bruto nuk qe në gjendje ta linte atë të mërguar, ndërsa Çezari nuk guxoi ta shikonte. Ai, në të vërtetë, pati një dëshmi të
dyfishtë: Brutos i erdhi keq të kthehej pa Marçelon, Çezarit i erdhi turp.

Nuk mund të dyshohet se një njeri i tillë në
këtë mënyrë ka marrë zemër për ta duruar me qetësi mërgimin: "Të jesh pa vendlindje nuk është diçka për t'u mëshiruar. Studimet që ke bërë, të kanë mësuar se njeriu i ditur e ka kudo një vendlindje. Po atëherë? A nuk ka qenë larg vendlindjes për dhjetë vjet ai që të ka bërë të mërgosh? Ai, pa dyshim, e ka bërë për të zgjeruar kufijtë e perandorisë, po sidoqoftë ka qenë larg vendlindjes.

Edhe tani atë e tërheq Afrika, në të cilën ka plot kërcënime për të rifilluar luftën, e tërheq Spanja, në të cilën forcohet përsëri partia kundërshtare e mundur dhe e poshtëruar, e tërheq Egjipti i pasigurt e, së fundi, atë e tërheq e gjithë bota që pret me ankth të ketë një çast të lumtur nga pushteti ynë i dobët. Me cilin do të përballet më parë ai? Kujt do t'i kundërvihet? Fitorja do ta çojë nga një tokë në tjetrën. Popujt le ta adhurojnë dhe lëvdojnë: ti jeto i kënaqur me caktimin e Zotit".

Pra, Marçelo e përballoi me guxim mërgimin dhe ndryshimi i vendlindjes nuk e ndryshoi fare shpirtin e tij, edhe pse varfëria e ndiqte nga pas. E që këtu nuk ka asgjë të keqe, këtë e kupton kushdo që nuk ka një lakmi të tillë kurnacërie dhe vesesh sa të përmbysë gjithçka. Sa pak gjëra i duhen njeriut për të mbijetuar! E si mund t'i mungojë kaq pak gjë atij që ka ndonjë virtyt?

Përsa më përket mua, ndiej se kam humbur sëkëllditë, jo pasuritë. Nevojat e trupit janë të pakta: ai kërkon vetëm që të mos ketë ftohtë dhe të ushqehet që të shuajë urinë dhe etjen; gjithçka tjetër që kërkon veç këtyre e kërkon nga veset, jo nga nevoja. Nuk është e nevojshme të gërmosh në thellësitë e detit, as të rëndosh stomakun me një mori kafshësh gjahu e as ti marrësh guaskat e oqeanit një plazhi të panjohur: të tjerët le ta shkatërrojnë këtë kënaqësi, në të cilën luksi i ka kaluar kufijtë e një perandorie që e kanë zili të gjithë!

Pretendojnë që të merret përtej Fazit ajo që u duhet për kuzhinën e tyre madhështore dhe nuk kanë turp t'u kërkojnë zogj Partëve", me të cilët ende nuk i kanë larë hesapet. U sjellin nga anës e anës ushqimet më të zgjedhura për të kënaqur qiellzën e tyre sqimatare; u sjellin pije nga oqeani më i largët për të kënaqur stomakun e tyre, i cili
mezi i tret ato ngaqë është shkatërruar prej sqimës. Vjellin për të ngrënë dhe hanë për të vjellur; nuk denjojnë as t'i tresin ushqimet që u vijnë nga e gjithë bota. Si mund ta dëmtojë varfëria atë që i përçmon të gjitha këto? Por varfëria është e dobishme për atë që i dëshiron këto gjëra me gjithë shpirt: ajo e mjekon atë kundër dëshirës së tij sepse, nëse ai nuk i ka pranuar mjekimet as atëherë kur nuk ka patur rrugëzgjidhje tjetër, pastaj kur ato nuk i nevojiten më, ngjan me atë që nuk i pranon ushqimet nga qejfi.

Jul Çezari, i cili për të treguar se ç'janë në gjendje të bëjnë veset e shumta të shoqëruara nga një fat i madh, brenda ditës, vetëm për një darkë, shpenzoi dhjetë milionë sestercë; e megjithëse për këtë i erdhi në ndihmë zgjuarsia e të gjithëve, prapëseprapë mezi e gjeti mënyrën që të shpenzonte për një darkë të vetme haraçin e tri krahinave.

Të shkretët ata që nuk vënë dot gjë në gojë nëse qiellëza e tyre nuk ka përpara ushqimet më të kushtueshme! Të kushtueshme jo për shijen e tyre të mrekullueshme ose për lezetin që i japin ushqimit, por për faktin se janë të rralla dhe të vështira për t'u gjetur. Sikur këta njerëz të vendosnin që të arsyetonin me mend në kokë, a do të ishte më nevoja për të vënë gjithë këtë mjeshtëri në shërbim të barkut? Përse hyjnë në punë tërë ato shkëmbime tregtare? Përse duhen shkatërruar tërë ato
pyje? Përse duhet rrëmuar fundi i detit? Ushqimet që natyra i ka shpërndarë në çdo vend gjenden kudo, kurse këta i kanë afër por nuk i kanë sytë në ballë për t'i parë ato, prandaj përshkojnë krahina e kalojnë dete, e ndërkohë që mund ta shuanin urinë me shumë pak gjëra, e nxisin atë duke paguar
shtrenjtë.

Më vjen të them: "Përse i vini anijet në det? Përse armatoseni si për kafshët e egra ashtu edhe për njerëzit? Përse endeni të shqetësuar sa andej - këndej? Përse mblidhni kaq shumë pasuri? Nuk doni të mendoni se sa i vogël është trupi juaj? A nuk është çmenduri, a nuk është dalldi të dëshirosh kaq shumë, kur ti ke mundësi të mbash kaq pak? Ju mund të shtoni të ardhurat që keni, mund të zgjeroni kufijtë, por nuk mund të zmadhoni trupat tuaj. Edhe kur tregtia t'ju ketë shkuar mbarë, edhe kur të keni fituar shumë gjëra nga lufta, edhe kur të keni mbledhur ushqime që t'ju vijnë nga ana e anës, nuk do të keni ku t'i vini gjithë këto zahire.

Prandaj, pse i mblidhni gjithë këto gjëra? Atëherë, me siguri që ishin fatkeqë të parët tanë (virtytet e të cilëve mbajnë ende në këmbë veset tona) të cilët e përgatitnin ushqimin me duart e tyre, kishin tokën si shtrat, kishin banesa që nuk shkëlqenin nga ari dhe tempuj që nuk vetëtinin nga xhevahirët. Atëherë disa nga njerëzit luteshin mbi hyjni prej argjili dhe ata që betoheshin në emër të tyre ktheheshin tek armiku dhe ishin gati të jepnin edhe jetën vetëm që të mos i tradhtonin ato.

Patjetër që diktatori ynë (i cili priti lajmëtarët samnitë ndërsa përgatiste në zjarr një drekë të varfër, me duart e tij, me ato duar që shpesh kishte goditur armikun dhe kishte vënë një kurorë dafine në qiellin e ndritshëm të kodrave të Kapitolit) duhej të kishte jetuar
më pak i lumtur se ç'jetoi Apiçi. Në atë qytet,
nga i cili filozofët kohë më parë kishin qenë të detyruar të largoheshin sepse shthurnin rininë, ai mësonte artin e gatimit dhe me mësimin e tij shthuri nje epokë të tërë!"

la vlen të dish se si përfundoi ai: pasi shpenzoi pa hesap në kuzhinë një milion sestercë e pasi përlau i zdërhallur dhuratat
bujare të princërve dhe haraçin e madh të Kampidolios, i mbytur në borxhe, u detyrua, për herë të parë, të bënte hesapet dhe llogariti se i mbeteshin vetëm dhjetë milionë
sestercë, e kështu u helmua, a thua se të jetoje me dhjetë milionë sestercë do të thoshte të vuaje për bukë.

Në ç'luks jetonte ky njeri që e quante varfëri të jetoje me dhjetë.milion sestercë? Tani ec e më thuaj, po të duash, se pasuria është e rëndësishme për gjërat, jo për shpirtin. Dikush pati frikë nga dhjetë milion sestercë dhe e largoi frikën me helm, ndërkohë që të tjerë i dëshironin me gjithë shpirt ato. Për atë njeri të sëmurë nga trutë, pija e fundit qe ajo me e shëndetshmja: por ai helmet i hante dhe i pinte, jo vetëm kur kënaqej me gostitë e tepruara, por edhe kur krenohej me to, kur nxirrte në pah veset që kishte, kur tërhiqte vëmendjen e qytetit te luksi i tij, kur i nxiste të rinjtë të bënin si ai, megjithëse ata ishin vetë të prirur për këtë edhe pse nuk kishin shembuj të këqij.

Kjo gjë i ndodh atij që nuk i vë një cak pasurive të tij, por ka zakone të gabuara, vullneti i të cilave është i pangopur dhe i pakufizuar. Lakmia nuk ngopet asnjëherë ndërsa natyra mjaftohet me pak. Pra, varfëria nuk e shqetëson mërgimtarin sepse, në të vërtetë, asnjë vend mërgimi nuk është aq i varfër sa të mos jetë aq pjellor për të ushqyer një njeri.

I mërguari ndien mungesën e një veshjeje
dhe të një shtëpie! Nëse ai do t'i dëshirojë këto gjëra vetëm ngaqë i duhen, nuk do t'i mungojë as një mbulesë e as një çati, sepse një trupi i duhet fare pak për t'u mbuluar dhe ushqyer. Zoti nuk e ka vështirësuar gjetjen e asaj që është e nevojshme për njeriun.

Por, nëse dikush do dëshirojë një veshje të ngarkuar me purpur, të thurur në ar ose të qendisur me shumë ngjyra dhe mjeshtëri, atëherë nuk është faji i fatit nëse ai është i varfër, është faji i tij. Edhe sikur t'i kthesh atij
gjithçka që ka humbur, përsëri nuk do të përfitosh gjë: në të vërtetë, ai do të dëshirojë gjëra të tjera që do ta bëjnë atë më të varfër nga ç'ishte në mërgim.

E nësë dikush dëshiron të ketë orendi që të shkëlqejnë në ar, argjend të punuar nga mjeshtrit më në zë të lashtësisë, bronze të bërë të çmuar nga çmenduria e pak njerëzve, mori skllevërish, që do ta ngushtonin edhe shtëpinë më të madhe, mushka me barkun plot, që do të shëndosheshin patjetër dhe mermer nga çdo vend i botës, atëherë edhe sikur t'i mbledhë të gjitha këto, shpirti i tij nuk do të ngopet dot kurrën e kurrës; ashtu siç nuk do të ketë ujë mjaftueshëm për të kënaqur atë, etja e të cilit nuk vjen nga nevoja për të pirë, por nga një zjarr flakërues që i djeg trupin. Ajo nuk është etje, por sëmundje.

Kjo gjë nuk ndodh vetëm për pasuritë dhe ushqimet. Është karakteristikë e çdo dëshirë të lindë jo nga nevoja por nga veset: nëse ti do ta pëmbushësh atë dëshirë, nuk do t’i japësh fund lakmisë, por do ta zhvillosh atë. Atë që do dijë të përmbahet brenda kufijve të natyrshëm, nuk do ta ndiejë varfërinë; atë që do t'i kaiojë këta kufij do ta ndjekë varfëria edhe kur të jetë mes pasurive më të mëdha. Gjërat e nevojshme është në gjendje t'i përballojë edhe mërgimi, të tepërtat nuk i përballon dot as një mbretëri.

Është shpirti ai që na pasuron. Ai na ndjek në mërgim dhe në shkretëtirat më të ashpra e kur e gjen atë që mjafton për të mbajtur trupin, ndihet i pasur dhe kënaqet me të. Pasuria nuk ka të bëjë me shpirtin ashtu siç nuk ka të bëjë as me veprat e pavdekshme.

Të gjitha këto gjëra, të cilat njerëzit e trashë dhe shumë të lidhur me trupin e tyre i adhurojnë, domethënë përmendoret, arin, argjendin, tavolinat e mëdha të rrumbullakëta dhe të lëmuara, janë pesha tokësore që, një shpirt i pastër dhe mirënjohës ndaj natyrës së tij, nuk mund t'i dëshirojë, duke qenë kaq i kulluar dhe i gatshëm për t'u sulur drejt hapësirave sapo të jetë i lirë. Ndërkohë, ai i vëzhgon gjërat hyjnore me mendimet e tij të mprehta dhe të larta, kuptohet, aq sa ia lejon pesha e gjymtyrëve dhe barra e rëndë që e rrethon.

Prandaj, shpirti që është i lirë dhe ndodhet pranë besimit, që bën pjesë në hapësirën e pafund dhe të përjetshme, nuk mund ta ndiejë veten asnjëherë të mërguar. Në të vërtetë, mendimi i tij depërton qiellin, të tanishmen dhe të ardhmen. Ndërsa ky trup i mjerë, që është burg dhe zinxhir i shpirtit, përplaset andej - këndej: mbi të bien torturat, dhuna, sëmundjet; kurse shpirti është i shenjtë dhe i përjetshëm, ai është i mbrojtur nga çfarëdolloj dhune.

Që ti të mos kujtosh se unë përdor vetëm mësimet e njerëzve të ditur për të lehtësuar vështirësitë e varfërisë (të cilat nuk i ndien askush, përveç atij që e quan atë të tillë), shiko, para së gjithash, pjesën më të madhe të të varfërve. Ata, nëse vëren me kujdes, nuk janë aspak më të pafat dhe më të shqetësuar se të pasurit, përkundrazi, janë më të lumtur, sepse shpirti i tyre është më pak mbase i torturuar nga shqetësimet.

Le t'i lemë të varfërit e të hidhemi te të pasurit: në sa shumë janë të ngjashëm ata me të varfërit! Kur udhëtojnë, janë të detyruar të përgjiysmojnë valixhet, e sa herë që u duhet të nxitojnë se kështu e kërkon udhëtimi, ndahen nga turma e hamejve. Sa pak gjëra marrin me vete kur shkojnë ushtarë ngaqë tradita ushtarake nuk lejon të kesh me vete gjëra të panevojshme?

Ata nuk ngjajnë me të varfërit vetëm në rrethana të caktuara dhe në toka të shkreta: nganjëherë, kur i kap mërzia për shkak të pasurive të tepërta, vendosin që të hanë përtokë, përbuzin arin dhe argjendin dhe përdorin enë argjili. Sa të çmendur! Kanë gjithmonë frikë nga ajo që dëshirojnë. Sa shumë mjegull që kanë në mendje, sa të verbuar janë nga padituria për të parë realitetin, të cilin ata e imitojnë nga qejfi!

Unë, sa herë që sjell ndër mend shembujt antikë, kam turp të ngushëlloj të varfërit, sepse luksi i kohëve tona ka arritur në atë pikë që ushqimi dhe pajisjet që i duhen për udhëtim një të mërguari janë më të mëdha nga ç'ishte më parë pasuria e një princi. E dimë mjaft mirë që Omeri kishte vetëm një skllav, Platoni tre dhe Zenoni, themeluesi i filozofisë stoike të fortë dhe burrërore, nuk kishte asnjë. Po kush vallë mund të thotë se ata jetuan në varfëri, pa u dukur, për këtë arsye, njerëzit më të varfër?

Menenio Agripa, i cili qe ndërmjetësi i paqes midis Senatit dhe popullit, u varros me paratë që u mblodhën për ndihma. Atilio Regolo, kur ishte në Afrikë dhe mundte kartagjenasit, i shkroi Senatit se i ishte larguar argati dhe i kishte braktisur çifligun; atëherë Senati vendosi që toka e tij të punohej me shpenzimet e shtetit, për aq kohë sa të mungonte Regolo. Se mos ishte ndonjë gjë e rëndë të mos kishe një skllav, kur bujkun e tij e zëvendësonte populli roman!

Vajzat e Shipionit e paguan pajën me paratë e arkës së shtetit sepse i ati nuk u kishte lënë asgjë: për hir të Zotit, ishte e drejtë që, të paktën një herë, populli roman t'i paguante një haraç Shipionit, ndërkohë që ato para nxirreshin vazhdimisht nga kartagjenasit. Sa me fat ata dhëndurë që patën për vjehërr popullin romak! Apo mendon se ata njerëz, valltaret e të cilëve martohen me një milion sestercë, ishin më të lumtur se Shipioni, vajzat e të cilit morën për pajë, nga Senati, kujdestari i tyre, një monedhe të bronztë?

Ka akoma ndonjë që përbuz varfërinë edhe duke patur shembuj kaq të qartë? Si mund të pezmatohet një mërgimtar nëse i mungon diçka kur Shipionit i mungonte paja e vajzave, Regolos argati që do t'i punonte çifligun, Menenios paratë për varrimin, kur të gjithë këtyre iu dha me nderim të madh ajo që u mungonte, pikërisht për faktin se kishin mbetur pa të? Me këto shembuj varfëria jo vetëm që jetohet me qetësi, por është edhe e këndshme dhe e pranueshme.

Mund të përgjigjemi: “Përse i ndan me mjeshtëri disa gjëra, të cilat, veç e veç, mund të durohen, por nëse bashkohen, nuk janë më të durueshme? Ndryshimi i vendbanimit mund të durohet nëse bëhet fjalë vetëm për ndryshim vendi: varfëria është e durueshme nëse nuk ka lidhje me pandershmërinë, e cila, vetë, mjafton për të poshtëruar shpirtin."

Kujtdo, që të më trembë me gjithë këto të këqija, duhet t'i them këto fjalë: “Nëse ke aq forcë sa t'i bësh ballë një fatkeqësie të çfarëdoshme, do të kesh forcë edhe për të
përballuar të gjitha të tjerat. Pasi virtyti ta forcojë shpirtin tënd, ai do të jetë gjithmonë i paprekshëm."

Nëse je liruar nga lakmia, plaga më e tmerrshme e racës njerëzore, nuk do të të pengojë ambicia. Nëse e shikon ditën e fundit të jetës tënde jo si një ndëshkim, por si një ligj hyjnor, në zemrën tënde, e cila nuk ka më frikë nga vdekja, nuk do të hyjë më asnjë frikë tjetër. Nëse mendon se seksualiteti nuk i është dhënë njeriut thjesht për të ndjerë kënaqësi, por për të shtuar racën, e nëse ky kamzhik tinëzar që fshihet thellë në shpirt nuk do të ketë njollosur, atëherë çdo dëshirë tjetër do të kalojë pranë pa të prekur. Arsyeja nuk i zbut veset një nga një, por njëherësh: kur fitohet, zakonisht, fitohet një herë e mirë.

Ti kujton se turpi mund ta shqetësojë njeriun e ditur, atë që nuk ka më pyetje brenda vetes, që është veçuar nga opinionet e vegjëlisë? Një vdekje e turpshme është shumë më e keqe se turpi. Megjithatë, Sokrati, me të njëjtën fytyrë, me të cilën më parë, kishte vënë në vijë tridhjetë tiranët, u fut në burg dhe e zhveshi atë vend nga çdo lloj turpi: nuk mund të dukej më burg ai vend në të cilin ndodhej Sokrati.

Kush është kaq i qorruar përpara të vërtetës sa ta quajë të turpshme humbjen e dyfishtë të Marko Katonit në kandidaturën për Gjykatën e Shkallës së Parë dhe konsullatës? Turp ishte për gjykatën dhe konsullatën, të cilat Katoni i kishte nderuar me kandidaturën e tij.

Askush nuk përçmohet nga të tjerët nëse nuk përçmon veten. Vetëm një shpirt i rëndomtë dhe i lig mund të jetë i prirur për një fyerje të tillë; ndërsa ai që arrin të ngrihet kundër rrethanave më mizore, në të cilat njerëzit e tjerë janë mposhtur, dhe i rrëzon ato të këqija, atëherë shpirti i tij nuk do të jetë më i prirur ndaj tyre. Në të vërtetë, ai është i mbrojtur prej kohësh ndaj çdo lloj dobësie tjetër.

Po çonin për të ekzekutuar në Athinë Aristidin, përpara të cilit të gjithë ulnin sytë dhe fillonin të vajtonin, sikur të ishin marrë masa jo kundër një njeriu të drejtë, po kundër vetë drejtësisë: e megjithatë doli dikush që e pështyu në fytyrë. Aristidi mund edhe të mërzitej, sepse e dinte se asnjëri nga ata që e kishin gojën e pastër nuk do të
kishte paturpësinë të bënin këtë gjë: por ai pastroi fytyrën dhe, duke buzëqeshur, i tha gjykatësit që e shoqëronte: "Kujtoji atij që të mos e hapë më gojën aq shumë". Kjo do të thoshte të fyeje pikërisht fyerjen.

E di që disa njerëz thonë se nuk ka asgjë më të rëndë sesa të të shpërfillin, dëshirojnë më mirë të vdesin. Këtyre unë u përgjigjem se edhe në mërgim të përbuzin ndonjëherë: nëse një njeri i madh ka rënë, prehet në tokë, nuk është më i përçmuar se rrënojat e shkelura të tempujve, të cilat besimtarët shkojnë bëjnë adhurime sikur të ishin ende në këmbë.

Për ngushëllimin

Shpesh, nëna ime e mrekullueshme, kam ndier dëshirën për të të ngushëlluar dhe shpesh jam tërhequr. Kishte shumë arsye që më shtynin ta bëja: para së gjithash, më dukej sikur do të lirohesha nga çdo shqetësim, nëse do të kisha mundur, në mos t'i mbysja lotët, të paktën t'i thaja ato; pastaj, e kuptoja se do të kisha më shumë forcë për të dhënë zemër ty, nëse do ta merrja veten unë i pari. Prandaj, duke mbajrur njërën dorë mbi plagën time, mundohesha me çdo mënyrë që të arrija deri te ju për t'iu shëruar plagët.

Por kishte arsye të tjera që e vononin qëllimin tim. E dija se nuk mund ta mposhtja dhimbjen tënde kur ishte ende në hapat e parë, pa rrezikuar që fjalët e mia për të të ngushëlluar ta acaronin më tej atë; në të vërtetë, edhe gjatë sëmundjeve, nuk ka asgjë më të rrezikshme se ilaçi i dhënë para kohe. Kështu prisja që dhimbja të kalonte vetë e, pasi, me kalimin e kohës, të ishte fashitur aq sa të duronte mjekimet, të më lejonte që ta prekja dhe të merresha me të. Nga ana tjetër, edhe pse kisha shfletuar të gjitha veprat e shkrimtarëve më të njohur për të përmbajtur e fashitur dhimbjet, nuk gjeja dot shembullin e askujt që t’i kishte ngushëlluar prindërit për një dhimbje që e kishte pikëlluar edhe atë vetë. Pra, stepesha
përpara diçkaje që askush nuk e kishte bërë më parë, dhe kisha frikë se, në vend që të të ngushëlloja, ngacmoja plagën.

Pastaj, a nuk duheshin gjetur fjalë të reja, e jo një stil i rëndomtë dhe i zakonshëm, për atë që, duhej të ngrinte kokën pikërisht në mes të flakadanit? Po kur dhimbja e kalon
kufirin, patjetër që na e heq kënaqësinë e fjalës, sepse shpesh na heq edhe zërin.

Unë, sidoqoftë, do të provoj, jo për të patur besim në zotësitë e mia intelektuale, por sepse ngushëllimi më i mirë është vetë ngushëlluesi. E ti, që nuk më kundërshton asnjëherë, shpresoj të mos më kundërshtosh as kësaj here dhe të më lejosh t’i vë një kufi keqardhjes tënde.

Nuk e vë në dyshim se, për ty, unë jam më i fortë se dhimbja jote, megjithëse për atë që vuan nuk ka asgjë më të fortë se dhimbja. Prandaj, nuk do të ndeshem menjëherë me të. Fillimisht, do t'i shkoj pas dhe do t'i jap shkas për t'u gjallëruar: dua të nxjerr në shesh plagët dhe të hap përsëri ato që janë mbyllur tashmë.

Dikush do të thotë: "Ç'ngushëllim është ky, të sjellësh ndër mend dhimbjet e harruara dhe ta vësh shpirtin përballë gjithë shqetësimeve të tij, kur ai mezi e duron edhe vetëm një të tillë?". Por, le ta marrë vesh ky njeri se, sëmundjet kur janë aq të rrezikshme sa keqësohen edhe pse merren ilaçe, shpesh mjekohen me ilaçe të ngjashme me ato që shkaktojnë sëmundjen. Prandaj, unë do të mbledh të gjitha hidhërimet e saj, të gjitha vajtimet: kjo do të thotë ta mjekosh dhimbjen me një kurë jo të lehtë, por të përdorësh zjarrin dlhe hekurin. Ç'do të përfitoj nga kjo? Që shpirtit, i cili ia ka dalë mbanë të përballojë shumë fatkeqësi, do t'i vijë zor të mos përballojë një plagë të vetme në një trup të mbuluar nga shenjat e plagëve.

Pra, le të qajnë sa të duan e le të ankohen shpirtrat e dobët të atyre që janë plogështuar nga lumturia e tepërt dhe lëshohen sapo përballen me pengesën më të vogël; ndërsa ata që i kanë kaluar vitet mes fatkeqësive do të dijnë të durojnë me vendosmëri burrërore dhe me qetësi edhe goditjet më të rënda. Vuajtja e vazıdueshme ka vetëm një të mirë: i bën më të fortë ata që i godet gjithnjë.

Fati nuk të ka lenë asnjëherë rehat nga zitë e rënda; as ditën që erdhe në jetë: humbe nënën sapo linde, madje ndërsa po lindje, e mbete, si të thuash, në dorë të fatit. Të rriti një njerkë të cilën ti, me respektin dhe dashurinë e madhe që vetëm një bijë nëne mund të ketë, e detyrove të ishte nëna jote: fundja, edhe një njerkë e mirë kushton shumë. Kishe një xhaxha të cilin e doje shumë, një njeri i shkëlqyer dhe shumë i guximshëm, të cilin e humbe ndërsa po e prisje që të vinte te ty e, meqë fati i zi kishte frikë se mos nuk tregohej shumë mizor me ty duke i larguar shumë goditjet nga njëra tjetra, brenda tridhjetë ditësh varrose burrin tënd të dashur me të cilin kishe tre fëmijë.

Ndërsa vajtoje, të lajmëruan për zinë e re, pikërisht atëherë kur fëmijët e tu ishin larg, fatkeqësitë në atë kohë sikur të ishin mbledhur me dashje, që të mos kishe mundësi ta mbështesje asgjëkund dhimbjen
tënde. Nuk po flas për rreziqet e shumta, për frikën e madhe, sepse ti ia dole mbanë sulmeve të tyre të vazhdueshme. Tani, në po atë gji familjar prej të cilit kishe përcjellë tre nipër, ti mblodhe kockat e tyre. Njëzet ditë pasi varrose tim bir, i cili vdiq mes krahëve dhe puthjeve të tua, të erdhi lajmi se të kishin larguar edhe prej meje. Vetëm kjo të mungonte tani: të qaje të gjallët.

E pranoj: kjo e fundit është plaga më e rëndë që ka goditur trupin tënd. Nuk të ka gërvishtur lëkurën, por të ka çarë zemrën dhe shpirtin. Rekrutët ulërijnë pse janë plagosur fare pak dhe i kanë frikë duart e mjekëve më shumë se shpatat e armiqve, kurse veteranët, edhe pse janë shpuar tejpërtej, lejojnë që t'i mjekojnë me qetësi dhe pa bërë zë: kështu duhet të lejosh edhe ti që të të mjekoj unë.

Lëri mënjanë ankimet, ulërimat dhe të gjitha
sjelljet e tjera me të cilat e nxjerrin në pah dhimbjen gratë. Kanë qenë të kota të gjitha fatkeqësitë nëse ende nuk ke mësuar të jesh fatkeq.

Mos ndoshta duket se nuk kam qenë shumë
i kujdesshëm ndaj teje? Nuk të fsheha asnjë nga fatkeqësitë që të kanë ndodhur, por t’i vura të gjitha përpara. E bëra këtë me shumë guxim sepse vendosa që ta shpartalloj dhimjen tënde, jo ta kufizoj atë. Dhe besoj se do ta shpartalloj, nëse do të tregoj, para së gjithash, se asgjë nga ato që më ka ndodhur nuk mund të më mërzisë as mua e as të afërmit e mi; pastaj, kur të flas për ty do të them se edhe fati yt, i cili varet plotësisht nga i imi, nuk është i padurueshëm.

Do të filloj, para së gjithash, me atë që dëshiron të dëgjojë dhembshuria jote, pra që unë jam mirë. Nëse do të kem mundësi, do të tregoj se unë mund t'i duroj ato gjëra që ti mendon se më kanë rrënuar. E, nëse nuk do të bind dot, të paktën do jem më i qetë me veten se do jem i lumtur edhe pse ndodhem në rrethana që, zakonisht, të mërzisin.

Mos u beso të tjerëve për gjëra që kanë të bëjnë me mua: e po të siguroj unë vetë që nuk jam i mërzitur, që të mos shqetësohesh nga zëra të pabazuara. Po të shtoj, që të jesh më e qetë, se nuk ka asnjë mundësi që unë të mërzitem.

Ne kemi lindur për të qenë të prirur të jemi të lumtur, nëse nuk e braktisim lumturinë. Natyra ka vepruar në mënyrë të tillë që të mos kishim nevojë për shumë gjëra për të qenë të lumtur: secili është në gjendje të jetë i lumtur vetë. Rrethanat e jashtme nuk janë shumë të rëndësishme dhe nuk ndikojnë shumë as për të qenë i lumtur e as për të qenë i mërzitur: fati i mirë nuk e lartëson njeriun e ditur dhe fati i keq nuk e ligështon atë. Ai, në të vërtetë, është munduar që t'i besojë gjithmonë vetëm vetvetes dhe ta kërkojë te vetja çdo gëzim.

Po atëherë? Mos do të them se jam njeri i ditur? As që më shkon ndër mend. Sepse sikur ta quaja veten të tillë, jo vetëm do mohoja se jam i mërzitur, por do pohoja se jam njeriu më me fat dhe se kam arritur të jem shumë pranë Zotit. Sidoqoftë, e lashë veten në dorë të njerëzve të ditur dhe kjo gjë mjafton për të lehtësuar çdo hidhërim e, duke mos qenë ende në gjendje ta ndihmoja vetveten, u strehova në fushat e atyre që dinë të mbrojnë veten dhe të dashurit e tyre.

Ata më urdhëruan të hap sytë gjithmonë, njësoj si të isha në një vendrojë, e të parashikoja të gjitha lëvizjet dhe sulmet e fatit para se të më binin përsipër. Fati është i vështirë vetëm për ata që i prek papritur, kurse ai që ka qenë gjithmonë në pritje të tij e ka të lehtë ta durojë. Kështu, sulmi i armiqve përfshin ata që kapen në befasi, kurse ata që janë përgatitur para kohe për luftë, që janë pajisur mirë dhe janë vënë në pozicion, e përballojnë më lehtë sulmin e parë, që është edhe më i vrullshmi.

Unë nuk i kam zënë besë asnjëherë fatit, as atëherë kur dukej sikur ishte i qetë. Të gjitha ato të mira që m'i kishte dhënë me mirëdashje: paratë, pozitën, ndikimin, unë i mbajta në mënyrë të tillë që ai mund t'i merrte përsëri, pa më turbulluar. I kam ndenjur gjithmmonë larg atyre të mirave: prandaj ajo i mori përsëri, nuk m'i rrëmbeu. Fati i keq shkatërron vetëm atë që gënjehet nga fati i mirë.

Ata që i kanë dëshiruar dhuntitë e natyrës si të mira vetjake dhe të përjetshme, ata që duan të jenë të adhuruar pikërisht për ato dhunti, ligështohen dhe dëshpërohen kur shpirti i tyre i zbrazët dhe i papjekur, i cili nuk e njeh kënaqësinë e vërtetë, ndihet i privuar nga ato kënaqësi të rrema dhe kalimtare. Ndërsa ai që nuk fryn gjoksin në rrethana të gëzueshme, nuk ligështohet në rrethana të këqija, por qëndron i fortë si në njërin rast ashtu edhe në tjetrin, me vendosmërinë e tij të sprovuar, sepse pikërisht te lumturia ka gjetur atë që duhet bërë për t'iu kundërvënë fatit të keq.

Prandaj, nuk kam gjetur asnjë të mirë të vërtetë, tek ato të gjëra që të gjithë i dëshirojnë; e më janë dukur gjithnjë të zbrazëta dhe të ngjyrosura me bojëra që bien në sy dhe të mashtrojnë, por në brendësi nuk kanë asgjë që të përputhet me pamjen e jashtme. Tani në ato gjëra që quhen të këqija, nuk gjej asgjë kaq të tmerrshme dhe të padurueshme siç na frikëson besimi popullor. Vetë fjala, për shkak të njëfarë bindjeje dhe miratimi të përgjithshëm, tingëllon shumë e padëshirueshme dhe godet ata që e dëgjojnë atë si diçka të urryer dhe ogurzezë: kështu e ka vendosur populli, por njerëzit e ditur, në përgjithësi, nuk ua venë veshin fjalëve të popullit.

Letër e djalit për nënën 

Nëna ime, po të rishkruaj përsëri në këtë kohë që po më dhurohet.

Meqënse nuk ke asnjë arsye që të shkrihesh në vaj, o nënë e dashur, atëherë je e nxitur nga arsye vetjake për ta bërë këtë. E këto arsye janë dy: o të shqetëson fakti se të duket sikur ke humbur një mbështetje, ose të djeg malli.

Arsyen e parë duhet vetëm ta përmend kalimthi, sepse e njoh mirë shpirtin tënd, që prej njerëzve të zemrës nuk do gjë tjetër veç vetë njerëzit. Çështja është tek ato nëna që e shpërdorojnë punën e fëmijëve të tyre me një mospërmbajtje femërore; këto nëna, meqenëse grave nuk u lejohet nga natyra të merren me punë mashkullore, synojnë t'i arrijnë ato nëpërmjet fëmijëve. U harxhojnë pasuritë atyre dhe përpiqen t'i zotërojnë ato; i lodhin fëmijët duke u bërë të tjerëve dhurata bujare me elokuencën e tyre.

Ti, me të mirat e fëmijëve të tu je kënaqur shumë, por i ke përdorur shumë pak ato; ti, bujarisë sonë i ke vënë gjithmonë një kufi, ndërsa tëndes jo; ti, bijë nëne, fëmijëve u ke dhënë, nuk u ke marrë; ti, pasuritë tona i ke

administruar në mënyrë të tillë që je munduar për to sikur të ishin të tuat e i ke ndenjur larg sikur të ishin të të tjerëve; autoritetin tonë e ke përdorur me kursim, sikur po përdorje gjëra që nuk ishin të tuat, dhe asgjë nga punët që bënim nuk të përkiste ty, përveç kënaqësisë dhe mundit. Dashuria jote nuk pati asnjëherë si qëllim përdorimin e të mirave tona. Prandaj, nga djali, prej të cilit të kanë larguar, nuk është e

mundur që ti të ndiesh mungesën e diçkaje që, kur ai ishte shëndoshë e mirë, nuk e gjykove asnjëherë si diçka që të përkiste.

Ngushëllimin tim duhet ta drejtoj atje ku lind vrulli i vërtetë i dhimbjes amënore: "Ja pra, mua më mungon ai përqafimi i djalit tim të dashur, nuk kam mundësi të kënaqem as duke e parë e as duke e dëgjuar atë! Ku është ai, që sapo e shikoj fytyra ime e ngrysur çelet, ku është ai, për të cilin shqetësohem aq shumë? Ku janë bisedat e tija me të cilat nuk ngopesha kurrë? Ku janë librat e tij, te të cilët ndërhyja me më shumë kënaqësi se ç'do të bënte një grua dhe me më shumë dashuri se ç'do të bëntë një nënë?

Ku është ai takim? Ku është buzëqeshja, gjithnjë fëmijërore që bënte sapo shikonte nënën?".

Këtyre keqardhjeve shtoju edhe vendet e gëzuara dhe të dashura ku kemi qenë e, siç ndodh zakonisht, shenjat e dukshme të çasteve që sapo kishim kaluar bashkë, janë shumë të forta për të ngashëruar shpirtrat. Në të vërtetë, fati u tregua i ashpër me ty edhe për faktin se vetëm dy ditë para se të më goditnin, ti u nise pa merak dhe nuk mendoje se mund të ndodhte një gjë e tillë.

Largësia na kishte ndarë në kohën e duhur dhe për këtë vuajtje të kishte përgatitur mungesa e disa viteve, por ti u ktheve, jo për t'u gëzuar me tët bir, por se nuk doje që të mësoheshe me mallin, Nëse nuk do të ishe kthyer pranë meje, do ta kishe patur më të lehtë për të duruar këtë gjë pikërisht sepse largësia do ta kishte zbutur mallin; nëse nuk

do të ishe nisur, të paktën do të ishe kënaqur duke e parë tët bir dy ditë më shumë: por tani fati mizor ka vendosur që ti të mos e përjetosh nga afër atë që më ndodhi dhe të mos mësohesh dot me mungesën time.

Sa më të ashpra të jenë këto mërzitje, aq më i madh duhet të jetë virtyti që duhet të të ndihmojë për të qenë e fortë dhe ashtu siç ndodh me një armik që e njeh dhe e ke mundur shpesh, duhet ta mundësh edhe këtë dhimbje. Ky gjak nuk rrjedh nga trupi

yt i pacenuar: ty të lënduan në plagë.

Mos përdor shfajësimin se je grua; gruaja

ka të drejta të tepruara mbi lotët, por jo të pakufizuara. Prandaj, të parët tanë u lanë një hapësirë kohe prej dhjetë muajsh atyre që qanin burrat e vdekur, që të arrinin në një

marrëveshje me ngulmin e ngashërimit femëror duke vënë një ligj shteti. Ata nuk i ndaluan zitë, por u vunë një kufi atyre. Në të vërtetë, të biesh në një dhimbje të pakulishme, kur ke humbur një nga njerëzit më të dashur, do të thotë të gabosh duke e lëshuar veten, të mos lejosh askënd që të të ndihmojë, është një ashpërsi çnjerëzore: masa e duhur e dashurisë dhe arsyes është ta jetosh kujtimin e hidhur dhe ta mbytësh atë.

Mos shiko disa gra, të cilat pamjen e pikëlluar e marrin një herë e përgjithmonë dhe vetëm vdekja ua heq atë (unë njoh disa që vishen me zi nga vdekja e djemve dhe nuk e heqin kurrë atë): ty të shkon më shumë për shtat mënyra jote e jetesës, e cila ka qenë që në fillim shumë e guximshme. Nuk është e mundur që shfajësimi i të qënit grua t'i përkasë asaj që nuk pati asnjë të metë femërore.

Paturpësia, kjo e metë parësore e kohës sonë, nuk të përket ty, siç ndodh me shumicën e njerëzve; ty nuk të kanë ndryshuar as xhevahirët e as perlat; pasuria në sytë e tu nuk shkëlqen si e mira më e madhe e racës njerëzore. Te ti, rreptësia e një familjeje të vjetër dhe të ashpër, nuk ndikoi për keq, nuk të nxori nga rruga e drejtë, siç do të kishte ndodhur edhe me vajzat më të mira. Nuk të erdhi asnjëherë turp nga shtatzania, ti sikur e ndieje veten në faj nga koha që kalonte; nuk u solle si të tjerat, që kërkojnë të jenë të bukura me çdo kusht, ti nuk e fshehe barkun e fryrë sikur të ishte një peshë e pahijshme, nuk i mbyte në bark shpresat për të patur një fëmijë.

Nuk e ndote fytyrën me ngjyra e lajlelule të tjera; nuk të pëlqeu asnjëherë ai fustan që nuk kishte asgjë për të zhveshur e hiqje nga trupi: për ty e vetmja stoli ishte bukuria natyrale dhe e paqortueshme në asnjë kohë, zbukurimi më i madh ishte thjeshtësia.

Prandaj, që të vazhdosh ta mbash fort pas teje dhimbjen, nuk mund të shfajësohesh duke thënë se je grua, fakt ky nga i cili të kanë ndarë cilësitë e tua: duhet t'u qëndrosh larg lotëve femërorë po aq sa duhet t'u qëndrosh larg të metave, Tek e fundit, as gratë nuk do të lejojnë që të kalbesh në plagën tënde, por menjëherë pasi të kesh qarë aq sa duhet, do të ndihmojnë që ta kesh më të lehtë për ta marrë veten, nëse do të shikosh ato gra, vlera e të cilave ndodhet te njerëzit e mëdhenj, gjë kjo që e kanë vënë re të gjithë.

Po të tregoj disa shembuj nga historia: 

Kornelia, pati dymbëdhjetë fëmijë, por fati ia pakësoi në dy: nëse do të llogaritësh zitë e Kornelias, ajo humbi dhjetë fëmijë, nëse do të nxjerrësh në pah rëndësinë e tyre, ajo kishte humbur shumë njerëz nga fisi i saj. Atyre që ndodheshin pranë saj dhe qanin e mallkonin fatin e saj, ua ndaloi t'ia vënë fajin

po atij fati që i dha fëmijët e saj, Grakët. Nga kjo grua lindi një djalë që tha në kuvend: "Ti guxon të flasësh keq për time më, për atë që më solli në jetë?". Më duket shumë më e guximshme ajo që tha e ëma: i biri vlerësoi ditën e lindjes së Grakëve, e ëma vlerësoi edhe vdekjen.

Rutilia ndoqi djalin e saj, Kotën, në mërgim: ishte kaq i lidhur me të sa më mirë të duronte mërgimin sesa mallin. Në vendlindje u kthye bashkë me djalin e saj. Këtë djalë, që tashmë ishte kthyer dhe ishte në kulmin e karrierës politike, e humbi me po atë shpirt të guximshëm që e kishte ndjekur në mërgim, dhe pas varrimit të të birit, askush nuk i vuri re lotët e saj. Kur i biri

iku në mërgim, ajo nxori në pah virtytet e saj, kur ai vdiq, tregoi përvojën e jetës. Në të vërtetë, asaj nuk ia hoqi askush dashurinë që kishte për të birin dhe nuk pati asgjë që ta

detyronte të mbante zi më kot dhe pa kuptim. Në radhën e këtyre grave dua të të rendis; ti ke ndjekur gjithmonë mënyrën e tyre të jetesës, prandaj do bësh mirë të ndjekësh shembullin e tyre edhe për të ndalur dhe mbytur dhimbjen.

E di fare mirë se kjo gjë nuk varet nga ne dhe asnjë vuajtje shpirtërore nuk mund të nënshtrohet, aq më tepër pastaj ajo që lind nga dhimbja: ajo është kryelartë dhe nuk i duron dot ilaçet. Ne ndonjëherë duam ta mposhtim dhimbjen dhe t'i gllabërojmë rënkimet, po prapëseprapë, lotët rrëshqasin mbi fytyrën që përpiqet të fshehë atë që ndien; nganjëherë, mundohemi ta humbasim mendjen me shfaqjet ose me gladiatorët, por poshtë asaj dhimbjeje, pikërisht gjatë atyre shfaqjeve me të cilat duam të humbasim mendjen, fshhihet një ngjyrim i lehtë malli.

Prandaj është më mirë ta mposhtim atë sesa ta gënjejmë: dhimbja që gënjehet dhe largohet nga mendja me kënaqësira e gjëra të tilla, mëkëmbet dhe pikërisht te pushimi merr hov për t’u bërë më e fortë; ndërsa, çdo dhimbje që i është dorëzuar arsyes, është varrosur një herë e mirë. Prandaj nuk kam ndër mend të të tregoj ato rrugëdalje që kanë përdorur shumë njerëz: ti, ose ndërmerr

një udhëtim të gjatë, ose gëzohu me një udhëtim të këndshëm. Ti i kushton shumë kohë punës së kujdesshme të llogarive të arkës, administrimit të pasurisë, në mënyrë që të kesh gjithmonë me se të merresh. E gjithë kjo është e dobishme për një kohë të shkurtër, pastaj jo vetëm që nuk e kalon dhimbjen, por përzihesh me të. Kurse unë dëshiroj që dhimbja jote të marrë fund, jo të gënjehet.

Prandaj të drejtoj për nga ajo rrugë ku mund të strehohen të gjithë ata që përpiqen t'i shpëtojnë fatit: te leximi i librave, i denjë për një njeri të lirë, ai do të shërojë çdo plagë që ke, do të ta heq çfarëdolloj mërzie. Me këtë duhet të merresh tani, edhe nëse nuk je mësuar të merresh me të; ti nuk i përqafove të gjitha pikëpamjet e kulturës letrare, sepse nuk ta lejoi rreptësia e vjetër e tim eti, megjithatë i preke ato.

Ah sikur im atë, bashkëshorti më i mirë në botë, të mos ishte kaq shumë i lidhur me zakonet e të parëve të tij dhe të kishte dashur që ti të kishe një kulturë të gjerë me rregullat filozofike, e jo t'i njihte përciptazi ato! Ti tani nuk duhet të nxehesh me fatin, por ta pranosh atë. Ai të ndaloi që të jepeshe pas studimeve, për shkak të atyre grave, që marrin kulturë letrare për luks e jo për të patur njohuri në këtë fushë. Mendja jote e etur të lejoi të thithje mjaft njohuri, edhe pse nuk i përkushtove shumë kohë studimit. Ti hodhe themelet e të gjitha njohurive. Tani kthehu përsëri tek ato njohuri: do të të mbrojnë fare mirë.

Ato do të të nguslhëllojnë, do të të gëzojnë; nëse këto njohuri kanë hyrë ndershmërisht në shpirtin tënd, aty nuk do të hyjë kurrë më dhimbja, nuk do të hyjë kurrë më shqetësimi, nuk do të hyjë kurrë më turbullimi për një hidhërim të kotë. Shpirti yt nuk do të jetë i hapur për asnjë nga këto ankthe: përsa i përket të metave të tjera, ai është e mbyllur me kohë për to.

Jam i bindur se këto janë mënyrat më të mira për t'u mbrojtur dhe janë të vetmet që mund të të largojnë nga fati i keq. Por, meqënëse ke nevojë për t'u mbështetur gjetkë, derisa të arrish tek ai port ku të çojnë

studimet, dua të të tregoj me çfarë mund të ngushëllohesh tani për tani.

Shiko vëllezërit e mi: nuk është e drejtë që ti

të zemërohesh me fatin përderisa ata janë mirë. Të dy ata, çdokush për cilësitë e veta, mund të të japin arsye për t'u gëzuar: njëri, me vendosmërinë e tij, arriti të kishte një punë të rëndësishme në shtet, tjetri, me urtësi, e përçmoi atë punë. Ji e kënaqur me pushtetin e të parit, me jetën e qetë të të dytit dhe me dashurinë që të japin që të dy. Unë i njoh ndjenjat e vëllezërve të mi: njëri i kushton rëndësi pozitës shoqërore për të të dhënë shkëlqim, tjetri bën një jetë të qetë që të ketë më shumë kohë për ta kushtuar ty.

Fati i ka pajisur shumë mirë fëmijët e tu për të të ndihmuar: ke mundësi të mbrohesh me pushtetin e njërit dhe të gëzohesh me jetën e qetë të tjetrit. Ata bëjnë garë kush e kush të kujdeset për ty dhe keqardhja që ke për njërin do të shpërblehet me dashurinë e dy të

tjerëve. Të siguroj që nuk do të të mungojë asgjë, përveç numrit.

Shiko pastaj nipërit e tu: Marko është një fëmijë kaq i këndshëm saqë në prani të tij nuk mund të vazhdosh të jesh e mërzitur. Nuk ka një dhimbje, kaq të madhe dhe te freskët që na turbullon shpitin, që ai të mos e lehtësojë me ledhatimet e tij.

A ka lotë që të mos i thajë e qeshura e tij? A ka shpirt të ngrysur nga ankthi që të mos e qetësojë gjallëria e tij? Kush mund të rrijë pa qeshur me gazin e tij? Kush është ai që, sado i dhënë pas mendimeve të tij, nuk do të joshet dhe ta heqë mendjen nga llafazanëria e tij e palodhur?

Unë lutem që ky fëmijë të mbijetojë. Lutem që gjithë egërsia e fatit të shfryhet tek unë, që gjithë dhimbja e nënës dhe e gjyshes sime të kalojë tek unë dhe që pjesa tjetër e familjes të gëzojë shëndet të plotë. Nuk ankohem për humbjen e tim biri, as për gjendjen në të cilën ndodhem, nëse duke u sakrifikuar mund të ndal dhimbjet e tjera për familjen time.

Përqafoje fort Novatilën, e cila së shpejti do të të dhurojë stërnipër: unë isha lidhur kaq shumë me të, e ndieja kaq pranë, saqë tani që më humbi mund të duket si jetime edhe pse e ka gjallë të atin. Pra, duaje atë edhe për mua. Nuk ka shumë kohë që fati e ndau nga e ëma. Dashuria jote mund ta ndihmojë që të mos vuajë, edhe pse do ta ndiejë patjetër dhimjen për humbjen e nënës.

Edukoje, ndihmoje të rritet: mësimet e marra në moshë të hershme rrënjosen më thellë.

Ajo le të mësohet me këshillat e tua, le të mësojë të të bindet, ti do t'i japësh shumë asaj, edhe pse nuk do t'i japësh gjë tjetër veç shembullit tënd. Ndërkaq, kjo detyrë me kaq shumë përgjegjësi do të vlejë si rrugëdalje: sepse një shpirt i prekur kaq thellë nuk mund ta heqë mendjen nga dhimbja veçse duke arsyetuar, ose duke u marrë me diçka të hijshme.

Përveç ngushëllimeve të tjera dua të të kujtoj edhe babanë tënd, nëse ai nuk ndodhet larg. Tani, mos mendo për dashurinë që ke ti për të, por për atë që ka ai për ty: do ta kuptosh se është më e drejtë që ti të jesh e fortë për të sesa ta mundosh veten për mua. Sa herë që dhimbja të jetë e papërmbajtur dhe të përpiqet që të tërheqë pas vetes, ti mendo për babanë tënd. I ke dhënë atij shumë nipër e stërnipër, kështu që vëmendja e tij nuk është më e përqendruar vetëm te ti. Megjithatë, që ai ta mbyllë jetën i lumtur, kjo gjë varet nga ti. Derisa ai të jetojë nuk është e drejtë që ti të ankohesh se je gjallë.

Nënë, tani më duhet ta mbyll këtë letër duke shpresuar të më jepet mundësia të të shkruaj përsëri sepse ka ngelur dhe pak kohë që do më jepet mundësia të të shkruaj. 

Unë deri tani nuk të kam folur për ngushëllimin tënd më të madh, motrën tënde, ajo zemër që të ka qëndruar aq besnike, që i përjeton njësoj si ti shqetësimet e tua, ai shpirt i madh sa shpirti i nënës. Ti i përzjeve lotët e tu me lotët e saj e, në krahët e saj, u ktheve përsëri të jetoje.

Ajo është kujdesur gjithmonë për ndjenjat e tua, por, kur bëhet fjalë për mua, ajo nuk hidhërohet vetëm për ty. Ajo më mbante në krahë kur erdha në Romë; u shërova pas një sëmundjeje të gjatë, për shkak të kujdesit të saj të dashur dhe të dhimbsur; ajo përdori gjithë pushtetin që kishte për të më gjetur vendin e punës duke e lënë mënjanë druajtjen pikërisht sepse më donte shumë, ajo që nuk ka guxim as të apo të përshëndesë dikë me zë të lartë. Asgjë nuk e ndali që për mua arrinte deri aty sa të bëhej ngatërrestare: as jeta e veçuar që bënte, as vetëpërmbajtja, që mes gjithë asaj
paturpësie femërore duket si harbutëri, as dëshira për qetësi e as natyra e saj e mbyllur.

Kỵ, pra, nënë e dashur, është ngushëllimi që do të bëjë të ndihesh më mirë; qëndroji pranë asaj sa më shumë që të mundesh, mbaje fort në krahët e tu. Kush vuan e ka zakon të largohet nga njerëzit që do më shumë, për të lënë të lirë dhimbjen, por ti shko tek ajo, cilatdo qofshin qëllimet e tua; edhe nëse dëshiron të ngulmosh në këtë sjellje tënden, edhe nëse dëshiron të heqësh dorë prej saj, ajo do dijë të të lirojë nga dhimbja që ke, ose do ta ndajë atë me ty.

Por, nëse e njoh mirë përvojën e kësaj gruaje të mrekullueshme, ajo nuk do të të lërë të humbasësh në një dhimbje të padobishme dhe do të të tregojë shembullin e saj, të cilin unë e kam parë vetë. Ajo humbi bashkëshortin e saj të dashur gjatë një udhëtimi në det, një nga xhaxlhallarët e mi, me të cilin ishte martuar kur ishte ende shumë e re. Megjithatë, e duroi në të njëjtën kohë edhe dhimbjen edhe frikën e, pasi kaloi
shtrëngata, arriti ta nxirrte në tokë trupin e tij të pajetë.

Disa gra kanë bërë shumë veprime të shkëlqyera, por që kanë mbetur në errësirë! Sikur ajo të kishte jetuar në një kohë të shkuar, atëherë kur virtyti adhurohej pa paragjykime, me cilen mendje të shquar do ta kishim krahasuar këtë bashkëshorte harroi dobësinë e saj, harroi frikën që deti u sjell edhe më sypatremburve dhe vuri në rrezik jetën e saj për të nxjerrë në tokë kufomën e të shoqit e, ndërsa mendonte për varrimin e tij, nuk i trembej të sajit! E përmendin të gjithë poetët atë që donte të sakrifikohej në vend të të shoqit, por është akoma më e mahnitshine të rrezikosh jetën për të patur një varr për bashkëshortin. Është më e madhe ajo dashuri që, duke rrezikuar njësoj si bashkëshorti, nxjerr një përfitim më të vogël.

Pas kësaj, askush nuk do të habitet për faktin se gjatë gjashtëmbëdhjetë viteve që i shoqi qëndroi në Egjipt, ajo nuk u duk asnjëherë në publik, nuk priti në shtëpi asnjë banor të krahinës, nuk i kërkoi kurrë asgjë të shoqit dhe nuk lejoi që t'i kërkohej asgjë. Kështu, ajo krahinë llafazane, që nuk bënte gjë tjetër veçse u nxirrte nam të keq guvernatorëve të saj, në të cilën, edhe ata që nuk u njollosën me asnjë faj, nuk i shpëpëtuan dot shpifjeve, e quajti atë një shembull të rrallë virtyti, dhe (gjë kjo shumë e vështirë për atë që pëlqen edhe shakatë me spec) ndali çdo liri të tepruar në të folur. Ajo krahinë, megjithëse nuk ka më shpresa të ketë një grua të tillë, e dëshiron atë edhe sot e kësaj dite. Ishte shumë edhe vetëm ta të lavdonte ajo krahinë për gjashtëmbëdhjetë vjet, jo më pastaj të të linte rehat.

Unë nuk po i tregoj të gjitha këto gjëra për ta lëvduar atë, gjë që do të ishte e kufizuar duke i përmendur kaq shkurt cilësitë e saj, por që ti të kuptosh se ç'shpirt fisnik ka kjo grua, e cila nuk e la veten të mposhtej as nga ambicia, as nga lakmia, të cilat shoqëruan çdo pushtet dhe mjerim, as nga frika e vdekjes, ndërsa anija fundosej, edhe pse e dinte se mund të mbytej, nuk u largua nga kufoma e të shoqit, duke u munduar të kishte një varr për të e jo të shpëtonte veten. Duhet të tregosh se edhe ti je po aq e guximshe sa ajo, mblidhe veten nga dhimbja dhe sillu në mënyrë të tillë që askush të mos kujtojë se je penduar që je nënë.

Por, meqenëse mendimet e tua do të drejtohen gjithnjë tek unë, sado të mundohesh ti, dhe meqë nuk do të mendosh dot shpesh për fëmijët e tjerë, jo se i do ata më pak se mua, por sepse gjuha shkon atje ku dhemb dhëmbi, atëherë më përfytyro kështu: të lumtur dhe të qetë sikur të shkonte gjithçka për së mbari. Dhe në të vërtetë, çdo gjë shkon ashtu siç duhet, meqënëse shpirti, i lirë nga çdo gjë, i përkushtohet veprimtarive që i shkojnë më shumë për shtat dhe kënaqet me lexime jo shumë të lodhshme e, tani, i etur për të vërteta, lartësohet duke soditur natyrën e tij dhe të gjithësisë.

Ai studion fillimisht tokat dhe pozicionin e tyre, pastaj gjendjen e deteve që i rrethojnë ato dhe baticat e zbaticat; më pas vëzhgon hapësirën që ndan tokën nga qielli, plot dukuri të frikshme, hapësirën e turbulluar nga bubullimat, vetëtimat, erërat e forta, rrebeshet e shiut, dëborës dhe breshërit. Pastaj, pasi të ketë zbuluar hapësirat e ulëta, sulet drejt atyre më të larta dhe shijon shfaqjen e mrekullueshme që i dhurojnë gjërat hyjnore; shpirti im, mirënjohës për përjetësinë e tij, përshkon të shkuarën dhe të ardhmen e të gjitha brezave.

Kujtimet dhe Harresa

Historia është një konflikt midis kujtesës dhe harresës;

Disa shkruajnë kujtime

Disa vuajnë nga kujtimet 

Disa duan të harrojnë

Disa janë goditur nga harresa 

Disa kujtohen pa meritë edhe pse kanë vdekur 

Disa janë harruar që janë gjallë 

Disa tremben nga kujtimet 

Disa ndiejnë nostalgji prej tyre

Disa pinë ilaçe të harrojnë

Disa pinë ilaçe të mos harrojnë 

Një pjesë të jetës duan ta kujtojnë e një pjesë duan ta harrojnë.

Disa duan ti harrojnë gabimet, dhimbjet, përvojën e hidhur... Disa kanë zgjedhur të jetojnë me to duke i pranuar si një pjesë e jetës së tyre e cila i ka bërë ajo që janë sot.

Jeta është një histori e cila përbëhet nga memoria e përvojës personale në raport me botën; nëse nuk e pranon gjithë historinë e jetës tënde, shpirti yt ka për të qenë gjysmak.

Mos u përpiq të harrosh asgjë nga historia e jetës por gjej forcë të përshtatesh me to sepse harresa është një sëmundje, jo një ilaç, ndërsa kujtimet janë një thesar, jo një burg!

Jeta e lumtur

Të gjithë duan të jetojnë të lumtur, por, kur duhet të qartësojnë se çfarë e bën jetën të lumțur, u vagëllohen sytë. Është kaq e vështirë të kalosh një jetë të lumtur, saqë sa më shumë mundohemi ta kërkojmë atë, aq më shumë na largohet, nëse nuk kemi zgjedhur rrugën e duhur. Kur rruga, pastaj, na çon në drejtim të kundërt, pikërisht shpejtësia bëhet shkas që të largohemi akoma më shumë nga lumturia. Prandaj, fillimisht duhet të vendosim se ku duam të shkojmë, pastaj të shohim se cilën rrugë të zgjedhim për ta gjetur sa më shpejt lumturinë. Gjatë udhëtimit do ta kuptojmë, se sa ecim çdo ditë dhe sa i jemi afruar asaj drejt të cilës na shtyn dëshira e natyrshme, nëse kemi zgjedhur rrugën e duhur.

Patjetër që, derisa të endemi poshtë e lart, duke ndjekur jo një prijës, por zhurmën e papërputhshme të atyre që na thërrasin nga të gjitha anët, jeta do të kalojë, e shkurtuar nga gabimet, edhe sikur ne të mundohemi ditë e natë për të ndjekur mendimin e drejtë.

Atëherë, le të vendosim se ku duam të shkojmë dhe nga cila rrugë do kalojmë, por jo pa patur një prijës i cili ta njohë rrugën që do fillojmë të përshkojmë, sepse nuk është si në udhëtimet e tjera që, pasi gjejmë rrugën, i kërkojmë informacione udhëtarëve e nuk mund të gabohemi. Në këtë rast, përkundrazi, janë pikërisht rrugët me më shumë gjurmë e më të rrahura ato që na mashtrojnë.

Mbi të gjitha, duhet të kemi kujdes që të mos ndjekim, si delet, turmën e atij që është para nesh, sepse kështu nuk shkojmë atje ku duhet, por atje ku shkojnë të gjithë. Tek e fundit, nuk ka gjë më të keqe sesa të përshtatemi me thashethemet, duke quajtur si gjënë më të mirë atë që pranohet nga pjesa më e madhe e njerëzve. E, duke qenë se nuk na mungojnë shembujt, atëherë jetojmë jo sipas arsyes sonë, por duke imituar të tjerët. Për këtë arsye ka kaq shumë njerëz që bien mbi njëri tjetrin.

Ashtu siç ndodh në një masakër, kur turma e njerëzve shtypet (askush nuk bie pa tërhequr të paktën edhe një tjetër dhe ata që bien të parët janë shkatërrimi i atyre që vijnë më pas), ndodh edhe në jetë: askush nuk gabon vetëm për vete, por bëhet shembull dhe shkas gabimi edhe për të tjerët. Është e dëmshme të mbështetesh tek ai që ke përpara dhe, meqenëse secili prej nesh dëshiron më mirë t'u besojë të tjerëve sesa të shprehë mendimin e tij, sidomos në lidhje me jetën nuk shprehet asnjëherë një mendim, atëherë u besojmë gjithmonë të tjerëve.

Kështu na turbullon dhe na bën të rrokullisemi një gabim që kalon dorë pas dore. Shkatërrohemi duke ndjekur shembullin e të tjerëve. E vetmja mënyrë për të shpëtuar është të qëndrojmë sa më larg nga turma.

E vërteta është se kundër arsyes ngrihet turma e njerëzve, e cila mbron ligësinë e saj.

Kështu që ndodh ashtu si në një miting, ku vetë ata që i kanë votuar habiten se si janë zgjedhur disa njerëz, kur miratimi i popullit, i cili është i ndryshueshëm, bën një rrotullim në vetvete. Tani aprovojmë diçka e, sa hap e mbyll sytë, e

kundërshtojmë: ky është përfundimi i një mendimi të shprehur në bazë të opinionit të shumicës.

Meditim 

Kur bëhet fjalë për jetën e lumtur, mos m'u përgjigjni si në rastin e votimeve: "Shumica është nga kjo anë." 

Ajo është ana e gabuar. Për çështjet njerëzore

gjërat nuk janë kaq të lehta: gjërat më të mira nuk u pëlqejnë të gjithëve. Turma është vërtetimi më i keq.

Atëherë, le të kërkojmë të bëjmë atë që është më e mirë, jo atë që është më e zakonshme; atë që na sjell një lumturi më të madhe, jo atë që fiton aprovimin e popullit, i cili e shpreh të vërtetën më keq se çdokush. E me "popull" nënkuptoj si ata që kanë mantel ashtu edhe ata që kanë kurorë. Unë nuk ua vë veshin ngjyrës së rrobave që shërbejnë për të mbuluar trupin. Nuk i besoj pamjes së jashtme. Kam një llampë më të mirë dhe më të besueshme se sytë e cila më lejon të dalloj të vërtetën nga e rrema: të mirën e shpirtit e gjen vetë shpirti. Ai, nëse do të ketë një çast për të marrë frymë dhe për t'u mbledhur në vetvete, patjetër që do ta pranojë të vërtetën, pasi të ketë torturuar veten.

Dhe do të thotë: “Do doja të mos e kisha bërë kurrë atë që kam bërë, nëse risjell ndër mend ato që kam thënë, ndiej zili për memecët, gjithçka që kam dëshiruar të kem tani e quaj mallkim të armiqve të mi, gjithçka që kam patur frikë, o njerëz të mirë, ka dalë më e lehtë nga ato që kam dëshiruar! Kam qenë armiku i shumë njerëzve dhe nga urrejtje u ktheva në simpati, nëse ka simpati mes të ligëve. Por ende nuk jam mik i vetvetes. Kam bërë ç'është e mundur që të veçohesha nga masa dhe të dallohesha për ndonjë cilësi e ç'kam nxjerrë në dritë përveçse u kam kthyer gjoksin thumbave dhe zilisë?  

I shikon këta që lëvdojnë elokuencën, shkojnë pas pasurisë, lakmojnë politikën, kërkojnë pushtet? Të gjithë këta ose janë armiq, ose ka mundësi që të bëhen të tillë dhe kjo është e njëjta gjë. Ka po aq admirues sa edhe ziliqarë në botë. A nuk është më mirë të kërkoj të bëj diçka të mirë, që ta ndiej brenda meje e jo ta nxjerr në pah? Të gjitha këto gjëra që na terheqin vëmendjen, para të cilave ndalemi dhe ua tregojmë të tjerëve me kënaqësi, shkëlqejnë nga jashtë por në brendësi janë të varfëra.

Meditim 

Duhet të kërkojmë një të mirë jo të dukshme por të fortë, të qëndrueshme dhe të bukur mbi të gjitha në brendësi: le ta nxjerrim në pah atë. Nuk është larg.

Ne do ta gjejmë, mjafton vetëm të dimë se ku të shtrijmë dorën për ta kërkuar. Tani për tani po ecim në errësirë dhe mund të na rastisë që ta prekim përciptazi atë që dëshirojmë, ose të përplasmi me të.

Po, për mos u zgjatur, do t'i lë mënjanë mendimet e të tjerëve (ndryshe do të zgjatesha shumë edhe po t'i radhisja edhe po t'i kundërshtoja ato). Dëgjo mendimin tonë. E kur them "mendimin tonë" nuk bashkohem me asnjë nga stoikët e mëdhenj: kam edhe unë të drejtë të shpreh mendimin tim. Kështu që dikë do e ndjek, dikujt tjetër do t'i kërkoj që të sqarohet më mirë dhe ndoshta, edhe pse jam i fundit që jap një mendim, unë mund të mos kundërshtoj asnjë nga gjykimet e dhëna nga paraardhësit e mi dhe mund të them: "Sidoqoftë unë jam i këtij mendimi."

Ndërkaq, unë ndjek natyrën, e këtë e pranojnë të gjithë stoikët: të mos largohesh dhe të përshtatesh me ligjet dhe shembullin e saj, kjo është urtësi.

Pra, është e lumtur një jetë që përputhet me natyrën e saj. Kjo gjë mund të ndodhë vetëm nëse, para së gjithash, mendja është e shëndetshme dhe i zotëron plotësisht aftësitë

e saj, nëse është me të vërtetë e vendosur dhe e duruar, nëse i përshtatet rrethanave, nëse kujdeset për trupin e saj dhe gjithçka që ka të bëjë me të, por pa ankth dhe, së fundi, nëse është e vëmendshme ndaj përfitimeve të tjera që përmirësojnë cilësinë e jetës, e gatshme për të përdorur dhuratat e fatit, por pa u bërë rob i tyre.

Nuk është nevoja që unë të shtoj gjë tjetër sepse ti e kupton vetë që pastaj do të kesh një liri dhe një qetësi që do të zgjasë nëse do të jenë larguar shkaqet e acarimit dhe frikës. Vendin e kënaqësive dhe tundimeve që janë të vogla, kalimtare dhe të dëmshme, do ta zerë një gëzim i pafund, i patundur dhe i vazhdueshëm e më pas do të vijë paqja dhe harmonia e shpirtit dhe madhështia bashkë me mirësinë.

Ligësia, në të vërtetë, lind gjithmonë nga dobësia.

Meditim për mirësinë 

Mund të japim përkufizime të tjera për mirësinë tonë, domethënë i njëjti koncept mund të shprehet me fjalë të tjera. Një ushtri mund të rreshtohet herë në një front të gjerë lufte e herë në një hapësirë të ngushtë, në gjysmërreth ose në vijë të drejtë, por, cilidoqoftë organizimi i tyre, nuk ndryshon as forca dhe as vullneti për të luftuar për të njëjtën çështje; po kështu edhe përkufizimi i kulmit të mirësisë mund të jetë i gjerë dhe i hollësishëm ose i shkurtër dhe i përmbledhur.

Pra, është njësoj si të them: "E mira do të jetë brenda nesh nëse shpirti përbuz tekat e çastit dhe kënaqet me virtytin ", po ashtu edhe po të them: "E mira do të jetë brenda nesh nëse forca shpirtërore do të jetë e pamposhtur, me përvojë, e qetë në të vepruar dhe do të bashkohet me një ndjenjë të madhe njerëzore dhe përkujdesjeje për të tjerët." Mund të themi edhe që është i lumtur njeriu për të cilin nuk ekzistojnë e mira dhe e keqja, por vetëm shpirti i mirë ose i lig, njeriu i dhënë pas nderit, që kënaqet me virtytin, që nuk e lë veten të entuziazmohet e as të ligështohet nga ngjarjet e rastësishme, që nuk njeh të mirë më të madhe se ajo që mund ta sigurojë vetë dhe që

mendon se kënaqësia e vërtetë është përbuzja e kënaqësisë.

Nëse do të zgjatesh, mund të shprehim të njëjtin mendim me forma gjithnjë të ndryshme pa ndryshuar aspak thelbin e asaj që duam të themi: çfarë na ndalon, në të vërtetë, të përkufizojmë si jetë të lumtur një shpirt të lirë, të lartësuar, të patrembur dhe të qëndrueshëm, një shpirt që qëndron përmbi çdo frikë, përmbi çdo dëshirë, një shpirt për të cilin e vetmja e mirë është ndershmëria dhe e vetmja e keqe lakmia, ndërsa moria e gjërave të tjera të përçmuara nuk i heq e as i shton gjë jetës së lumtur, që venë e vijnë pa e shtuar e pa e pakësuar të mirën?

Një shpirt me themele kaq të qëndrueshme, do apo s'do, sjell një qetësi të vazhdueshme, një gëzim të pafund dhe që vjen nga thellësia e tij sepse kënaqet me atë që ka dhe nuk do më shumë nga ajo që ka. Të gjitha këto mund t'i zëvendësojnë fare mirë shtysat meskine, të padobishme dhe të paqëndrueshme të trupit

tonë të mjerë. Ditën që ai do të mposhtet nga kënaqësia do të mposhtet edhe nga dhimbja. Shiko se me ç'robëri të tmerrshme është dënuar ai që i nënshtrohet kënaqësive dhe dhimbjeve, të cilat janë zotëruesët më urdhërues dhe tekanjozë. Prandaj duhet të fitosh lirinë.

E ka vetëm një mënyrë për ta fituar atë: duke mos përfillur fatin. Atëherë do të lindë ajo e mirë e paçmuar, qetësia e një vullneti të mbrojtur dhe fisnik, një kënaqësi e madhe dhe e qëndrueshme, e cila vjen nga njohja e së vërtetës, mungesa e frikës dhe nga një qetësi e madhe. Shpirti do të kënaqet me gjithë këto të mira jo sepse ato janë të tilla, por sepse lindin nga e mira e vërtetë që ai vetë zotëron.

Meditim rreth virtytit 

Meqenëse tashmë fillova ta shtjelloj gjerësisht çështjen, mund të quajmë të lumtur atë që, falë

arsyes, nuk ka as frika as dëshira. Në të vërtetë, as gurët e as kafshët nuk ndiejnë frikë apo trishtim në sytë tanë: por kjo nuk është një arsye për të thënë se ata janë të lumtur ngaqë u mungon vetëdija e lumturisë.

Disa njerëz mund të krahasohen me kafshët për nga budallallëku dhe papërgjegjësia e tyre. Nuk

ka asnjë ndryshim midis tyre dhe kafshëve: në të vërtetë, kafshët nuk kanë arsye, po ashtu edhe këta njerëz kanë shumë pak arsye dhe, për më tepër, atë e përdorin në dëm të tyre. Askush nuk mund të quhet i lumtur nëse del jashte të vërtetës.

Pra, e lumtur është ajo jetë që bazohet vazhdimisht në një gjykim të drejtë dhe të vendosur. Atëhere mendja është e kthjellët, e lirë nga çdo e keqe, e zonja per t'iu shmangur si plagëve të thella ashtu edhe gërvishtjeve, e vendosur për të qëndruar atje ku është dhe për të mbrojtur gjendjen e saj edhe kundër fatkeqësive dhe mundimit të fatit.

Përsa i përket pastaj kënaqësisë, edhe sikur të përhapet kudo përreth dhe të futet në çdo vrimë, ajo na miklon shpirtin me lajkat e saj dhe na vë përpara tundimet njëri pas tjetrit për të na joshur krejtësisht ose të paktën pjesërisht; po atëherë a ka ndonjë burrë që t’i ketë mbetur ende ndonjë fije njerëzimi? Ai do të dojë të argëtohet ditë e natë dhe ta lerë pas dore shpirtin për t'iu përkushtuar vetëm trupit.

"Po edhe shpirti" thotë ai "do të ketë kënaqësitë e tij.". Po le t'i ketë, le të ulet si gjykatës i luksit

dhe kënaqësive, le të ngopet me gjithçka që zakonisht të ngazëllen ndjesitë, pastaj le të mendojë për të shkuarën dhe, duke sjellë ndër mend kënaqësitë e kaluara, le të gëzohet për to dhe të shijojë me mend kënaqësitë e së ardhmes, të verë në vend shpresat e tij dhe, ndërsa trupi shtrihet në kënaqësitë e majme, ai le të mendojë për të nesërmen: prandaj nuk më duket i lumtur ky njeri, sepse të zgjedhësh të keqen në vend të së mirës, kjo është çmenduri. Askush nuk mund të jetë i lumtur nëse nuk ka një mendje të shëndoshë dhe askush nuk ka mendje të shëndoshë nëse dëshiron diçka që do ta dëmtojë atë.

I lumtur është ai që ia beson arsyes gjithë drejtimin e jetës së tij; i lumtur është ai që është i kënaqur me gjendjen e tij, cilado qoftë ajo, dhe i mjaftojnë ato që ka.

Edhe ata që kanë thënë se mirësia ndodhet

te kënaqësitë e kanë mbyllur atë në një vend të turpshëm. Prandaj thonë se kënaqësia nuk mund të ndahet nga virtyti e pohojnë se nuk jeton me nder kush nuk jeton edhe me kënaqësi dhe se nuk jeton me kënaqësi kush nuk jeton edhe me nder. Unë nuk e kuptoj se si mund të shkojnë bashkë dy gjëra kaq të ndryshme. Po ju pyes përse nuk mund të ndahet kënaqësia nga virtyti? Apo ndoshta ngaqë çdo parim i së mirës vjen nga virtyti dhe nga rrënjët e tij lind edhe ajo që doni dhe dëshironi ju? Po sikur kënaqësia dhe virtyti të mos ishin të ndarë nuk do të ekzistonin gjëra të këndshme, por të pandershme, as gjëra shumë të nderuara, por të vështira dhe që mund të arrihen vetëm duke i paguar me vuajtje.

Shto pastaj edhe faktin se kënaqësia shkon edhe me një jetë të turpshme, kurse virtyti nuk e pranon jetën e pandershme; se disa njerëz nuk janë të lumtur jo sepse nuk kanë kënaqësi

por, pikërisht për shkak të kënaqësive, gjë kjo që nuk do të ndodhte nëse virtyti do të përzihej me kënaqësinë, që shpesh i mungon virtytit, por ai asnjëherë nuk ndien nevojën e saj.

Përse doni të bashkoni dy gjëra kaq të ndryshme nga njëra - tjetra, madje të kundërta? Virtyti është diçka e lartë, e shkëlqyer, mbretërore, e pathyeshme, e palodhshme, kurse kënaqësia është diçka e ulët, servile, e dobët, e padobishme që strehohet në shtëpitë publike dhe në pijetore. Virtytin do ta gjesh në tempull, në forum, në kurie, në mbrojtje të

mureve, të pluhurosur, të nxehur nga dielli, me duart me kallo. Kënaqësia rri pothuajse gjithnjë e fshehur, në kërkim të errësirës përreth banjove dhe stufave, në vende që kanë frikë nga idili, e plogësht, e shkalafitur, e qullur me verë dhe parfume, e zbehtë, e kallajisur dhe e balsamuar si një kufomë.

Mirësia është e pavdekshme, nuk njeh fund, nuk ndien as ngopje, as brejtje ndërgjegjeje sepse mendja e drejtë nuk shndërrohet, nuk ndien urrejtje për vetveten, nuk ndryshon ngaqë është tashmë e shkëlqyer. Përkundrazi, kënaqësia shuhet pikërisht kur arrin kulmin, është e kufizuar prandaj ngopet menjëherë, mërzitet dhe pas hovit të parë flashket.

Nuk mund të jetë e qëndrueshme ajo që është e lëvizshme nga natyra. Po kështu nuk mund të ketë asnjë vlerë ajo që vjen e ikën sa hap e mbyll sytë, që mbaron pikërisht atëherë kur është duke u kryer: në të vërtetë, është e prirur që të arrijë cakun dhe, kur fillon, shikon drejt fundit.

Pastaj, përse vallë kënaqësia ndodhet si te

njerëzit e mirë ashtu edhe te të këqijtë dhe njerëzit e ulët kënaqen me turpin e tyre ashtu siç kënaqen njerëzit e ndershëm me veprimet e mira që bëjnë? Për këtë arsye të parët tanë na kanë mësuar të ndjekim jetën më të mirë, jo atë më të këndshme, në mënyrë që kënaqësia të jetë mike dhe jo prijëse e një vullneti të drejtë dhe të mirë. Në të vërtetë, duhet të ndjekim natyrën sepse asaj i drejtohet arsyeja, asaj i kërkon këshilla.

Atëherë, të jetosh i lumtur dhe në përputhje me natyrën, është e njëjta gjë. Po të shpjegoj se ç'dua të them: nëse do të dimë t’i ruajmë me kujdes dhe qetësi dhuntitë e trupit dhe ato që na ka dhënë natyra si të mira të një dite dhe kalimtare, nëse nuk do të bëhemi rob i tyre dhe nuk do t'u nënshtrohemi gjërave të huaja, nëse

kënaqësitë e rastësishme të trupit për ne do të kenë të njëjtin vend me forcat ndihmëse të ushtrisë dhe ato të armatosura lehtë (duhet të shërbejnë e jo të komandojnë), vetëm atëherë

do të jenë të dobishme për vullnetin tonë.

Njeriu nuk duhet të korruptohet nga ngjarjet e jashtme dhe duhet t'i besojë vetëm vetes, të jetë i sigurt në vetvete dhe i gatshëm per gjithçka, pra, të jetë zot i jetës së tij. Besimi i tij të mos jetë i ndarë nga ndërgjegjja dhe ndërgjegjja të mos jetë e ndarë nga forca shpirtërore. Duhet të ketë gjithnjë parime te qëndrueshme dhe vendimet që merr të mos ndryshojnë asnjëherë. Kuptohet, edhe pse nuk e them shprehimisht, se një njeri i tillë do të jetë i rregullt dhe i matur në çdo veprim qe bën, bujar dhe dashamirës.

Arsyeja le të kërkojë atë që ndodhet jashtë saj e shtyrë nga shqisat dhe t'i marrë ato si pikënisje (fundja nuk ka se nga t'ia nisë tjetër për të marrë hov drejt së vërtetës), por pastaj le të kthehet në vetvete. Edhe gjithësia që mbështjell gjithçka është e prirur për të kërkuar atë që ndodhet jashtë saj, por, sidoqoftë, kthehet gjithnjë në vetvete. Kështu duhet të veprojë edhe mendja jonë: edhe kur, duke ndjekur shqisat, shtyhet për të dalë jashtë vetes, duhet të përmbajë ato dhe veten.

Në këtë mënyrë do të fitojë vetëm një forcë dhe një pushtet në harmoni me vetveten dhe do të

lindë ai racionalitet i vendosur, pa kundërshti e pa pasiguri për mendimet, njohjet dhe bindjet e tij, ai racionalitet i cili, kur është në rregull dhe në përputhje me të gjitha pjesët e tij e, si të thuash, vepron njëzëri, atëherë e ka arritur mirësinë. Se nuk ka më asgjë të dënueshme, asgjë të pasigurt, asgjë që ta bëjë të pengohet e të rrëshqasë.

Ai do të bëjë gjithçka sipas vullnetit të tij dhe nuk do t'i ndodhë asgjë e papritur. Gjithçka që do të ndërmarrë do të përfundojë mirë, lehtë dhe pa dredhuar: në të vërtetë, përtacia dhe pavendosmëria tregojnë kundërshtim dhe paqëndrueshmëri. Prandaj mund të pohojmë pa frikë se mirësia është harmonia e shpirtit; virtytet duhet të qëndrojnë atje ku ka mirëkuptim dhe bashkim: janë veset ato që nuk janë në harmoni.

Ndalo dhe medito 

"Po edhe ti" mund të më thuash "e ushqen virtytin vetëm sepse shpreson të nxjerrësh ndonjë kënaqësi prej tij". 

Pikësëpari, edhe sikur virtyti të na sjellë kënaqësi, nuk është kjo arsyeja për të cilën e kërkojmë atë. Në të vërtetë ai nuk sjell kënaqësi, dhe nuk lodhet për këtë, por lodhja e tij, edhe pse synon për lart, ka si pasojë edhe këtë gjë.

Në një fushë të mbjellë me grurë, lindin tek tuk

lule, por gjithë ajo lodhje nuk është bërë për këto bimëza (edhe pse janë të bukura për t'u parë), tjetër gjë kishte ndërmend ai që e ka mbjellë atë fushë, të tjerat erdhën vetë. Po ashtu edhe kënaqësia nuk është cmimi dhe as shkaku i virtytit, por është diçka që i shtohet atij, dhe nuk pranohet sepse sjell kënaqësi, por, nëse pranohet, sjell edhe kënaqësi.

Mirësia qëndron pikërisht në bindjen dhe në sjelljen e një vullneti të përkryer i cili, pasi e ka përshkuar rrugën e tij dhe ka caktuar kufijtë që i takojnë, e ka arritur plotësisht kulmin e së mirës dhe nuk dëshiron më asgjë tjetër: përtej

plotësimit nuk ka më asgjë, nuk ka asgjë përtej fundit.

Prandaj gabon kur më pyet se çfarë më shtyn të dëshiroj virtytin: kërkon diçka që ndodhet përmbi kulmin. Ti do të dish se çfarë pres unë nga virtyti? Virtytin. 

Në të vërtetë, nuk ka asgjë më të çmuar, ai është shpërblimi i vetvetes. Të duket pak kjo gjë? Po nëse të them: "Mirësia është vendosmëria e një shpirti të pathyeshëm, parandjenja, lartësia, baraspesha, liria, harmonia dhe dinjiteti i tij", ende do të kërkosh diçka më të madhe së cilës t’i besosh këto të

mira? Përse më përmend kënaqësinë? 

Unë kërkoj të mirën e njeriut dhe jo të barkut, i cili është më i gjerë te kafshët.

Mund të më thuash: "Ti bën sikur nuk kupton se çfarë të them. Unë them se nuk mund të jetosh

me kënaqësi, nëse nuk jeton edhe me nder, gjë kjo që nuk mund t'u ndodhë as kafshëve dhe as atyre që e matin lumturinë me ushqimin. Jam shumë i qartë kur pohoj se jeta, të cilën unë e quaj të këndshme, nuk mund të kalohet veçse bashkë me virtytin!".

Po kush është ai që nuk e di se janë pikërisht njerëzit më të marrë ata që janë të velur nga kënaqësitë tuaja, se ligësia është shumë e pasur me kënaqësi dhe se vetë shpirti shkakton shumë lloje kënaqësish të turpshme? Para së gjithash, fodullëku dhe vlerësimi i tepruar i vetvetes, krenaria, e cila i përbuz të gjithë, dashuria e verbër dhe e shkujdesur për gjërat e veta, entuziazmi për gjëra të parëndësishme dhe të padobishme, thashethemet dhe mburrja, të cilat kënaqen me fyerjet, plogështia dhe përtacia e një shpirti të cilin, i ligështuar nga bollëku i kënaqësive, e zë gjumi mbi veten e tij. 

Të gjitha këto vese i zhduk virtyti, ai na shkul ca veshin, i vlerëson mirë kënaqësitë para se t'i pranojë ato as dhe nuk i merr shumë parasysh ato qe i pranon: në të vërtetë, ai nuk gëzohet sepse do t'i përdorë kënaqësitë por, përkundrazi, sepse do dijë të jetë i përmbajtur me to. Mos vallë vetëpërmbajtja, meqënëse kufizon kënaqësitë, është një fyerje që i bëhet mirësisë? Ti kënaqësinë e mban fort se mos të ikën, unë për vete e mbaj nën kontroll. Ti e shijon kënaqësinë, unë e përdor atë. Ti e quan

mirësi, unë nuk e quaj as një të mirë. Ti bën gjithçka për kënaqësinë, unë atë që duhet.

Kur them se nuk bëj asgjë për kënaqësinë, e kam fjalën për atë njeriun e urtë, që është i vetmi njeri të cilit ia lejojmë kënaqësinë. Por unë nuk quaj të urtë atë që ka diçka mbi veten, e aq më pak kënaqësinë. Si do t'ia bëjë ai që është i pushtuar prej saj që të durojë lodhjen, rrezikun, varfërinë dhe shumë gjëra të tjera që kërcënojnë jetën njerëzore? Si do të mund ta durojë vdekjen, dhimbjet, zhurmën e botës dhe të armiqve aq të dhunshëm nëse dorëzohet para një kundërshtari aq të dobët siç është

kënaqësia? 

“Do të bëjë gjithçka që do t'i këshillojë kënaqësia.". 

Posi, nuk e shikon se sa shurnë gjëra do t'i

këshillojë ajo?

"Ajo nuk mund t'i këshillojë asgjë të turpshme" mund të thuash ti "sepse ka në krah virtytin.".

Po ç'mirësi është ajo nëse ka nevojë për një roje që të jetë e mirë? Si mund ta drejtojë virtyti kënaqësinë kur është duke e ndjekur atë, ndërkohë që të ndjekësh dikë është tipike e atij që bindet, ndërsa të drejtosh është tipike e atij që urdhëron? Sipas teje virtyti ka një detyrë me të vërtetë shumë fisnike: të shijojë kënaqësitë! 

Do të shikojmë nëse ka ende virtyt tek ata që janë sjellë keq me të, sepse virtyti nuk mund ta ruajë emrin nëse ka braktisur vendin që i takon

atij. 

Ndërkaq, për të mbetur në temë, do të tregoj shumë njerëz të rrethuar nga kënaqësitë, të cilëve fati u ka dhënë të giitha dhuntitë e tij, por që janë shpirtligj, këtë duhet ta pranosh.

Shiko Nomenatnon dhe Apiçon, të cilët shkojnë në kërkim të të mirave (siç i quajnë ata) të tokës dhe të detit dhe në mensën e tyre gjen çdo lloj kafshe. I shikon që froni i zbukuruar me trëndafilë soditin tavolinën e tyre dhe kënaqin veshët me tingujt e këngëve, sytë me shfaqje dhe gjuhën me gjëra të shijshme. Trupi i tyre është i përkëdhelur nga stofa të buta e të lehta.Vendin ku kalohet jeta e shthurur e nginjin me parfume nga më të ndryshmet që, ndërkohë, edhe hundët të mos rrinë pa punë. Ti mund të thuash se ata ndodhen mes kënaqësive, por gjërat nuk do të shkojnë mirë për ta sepse nuk kanë një të mirë.

Ndalo dhe medito 

Për virtytin dhe kënaqësinë

"Për ta gjërat do të shkojnë keq" do të

thuash " sepse do të ndodhin shumë gjëra të cilat do t’u trazojnë shpirtin dhe bindjet e kundërta që kanë do t'i shkaktojnë shqetësim vullnetit." E pranoj që gjërat janë kështu siç thua ti, por, sidoqoftë, janë pikërisht njerëzit e marrë, të paqëndrueshëm dhe ata që janë të prirur për t'u penduar të cilët do të ndiejnë kënaqësi të mëdha, aq sa duhet pranuar se janë larg nga shqetësimi po aq sa edhe nga qetësia dhe, ashtu siç ndodh me shumicën e tyre, luajnë mendsh nga një marrëzi gazmore dhe çmenden nga të qeshurat.

Kënaqësitë e njerëzve të urtë, përkundrazi, janë të qeta dhe të shtruara, pothuajse të mekura, të përmbajtura dhe mezi përceptohen sepse vijnë pa i kërkuar njeri e, megjithëse vijnë vetvetiu, ato nuk priten me nder e as me ndonjë gëzim të

veçantë nga ai që i merr. Në të vërtetë, njeriu i urtë i përzjen ato me jetën ashtu siç bën edhe me lojën, argëtimin dhe gjërat serioze.

Atëherë mjaft bashkuan gjëra që nuk përputhen me njëra - tjetrën, mjaft ngatërruan kënaqësinë me virtytin. Është një gabim i arsyeshëm ky me të cilin ua bëjnë qejfin njerëzve më të këqij. Kush e lë veten të shfrehet në kënaqësi dhe ecën duke gromësitur gjithnjë i dehur, kujton se po jeton me virtytin, ngaqë jeton me kënaqësinë. Në të vërtetë, ai dëgjon të thuhet se kënaqësia nuk mund të ndahet nga virtyti, e kështu që i zbukuron veset e tij duke i quajtur ato të pjekura dhe nxjerr në pah atë që duhet ta fshehë.

Nuk i shtyn askush të jenë të shthurur, janë ata vetë që, të dhënë pas vesit, e fshehin në gjirin e filozofisë jetën e shthurur që bëjnë dhe shkojnë me vrap atje ku dëgjojnë se kënaqësia lëvdohet. Nuk vlerësojnë se sa e matur dhe e përmbajtur është kënaqësia (ky, për besë, është mendimi im), por rendin si erë vetëm pas emrit, duke shpresuar se do të gjejnë ndonjë shfajësim dhe mbrojtje për shthurjen e tyre.

Në këtë mënyrë ata humbin edhe të vetmen të mirë që kanë mes gjithë atyre të këqijave: turpin

e mëkatit. Në të vërtetë, ata lëvdojnë atë që i bëntë të skuqeshin dhe mburren me vesin. Prandaj nuk mund të rizgjohet as pendimi tek ata sepse i është dhënë një emër fisnik një plogështie të turpshme. Mburrja e kënaqësisë është e rrezikshme sepse mësimet e nderueshme qëndrojnë të fshehura dhe dalin në dritë burimet e korruptimit.

Unë për vete jam i mendimit (dhe do ta shpreh edhe pse shokët tanë nuk janë dakord) që mësimet e Epikurit janë të nderueshme, të drejta e, po t’i shikosh mirë, të rrepta. Në të vërtetë, kënaqësia e tij është e pakësuar në diçka të vogël, të matur e të pakët dhe ligji që ne caktojmë për virtytin, ai e cakton për kënaqësinë: t'i bindet natyrës. Por ajo që i mjafton natyrës, për vesin, është shumë pak.

Atëherë? Kushdo që e quan lumturi plogështinë e kotë dhe rrezikun e kënaqësive të shqisave dhe tekave, kërkon një këshillues të mirë për sjelljen e tij të keqe dhe, kur afrohet, i tërhequr nga emri i bukur, nuk ndjek atë kënaqësi për të cilën ka dëgjuar të flitet por atë që sjell me vete. E kur pastaj fillon të kujtojë se veset e tij përputhen me mësimet që ka marrë, jepet pas

tyre jo më me ndrojtje dhe fshehtas, përkundrazi, e lë veten në dorë të tyre pa patur turp. Prandaj nuk do të them atë që thonë pjesa më e madhe e shokëve tanë se filozofia e Epikurit të mëson të shkatërrohesh, por se i ka dalë boja dhe ka nam të keq.

Po kush mund ta dijë këtë nëse nuk ka qenë në brendësi të saj? Është pamja e tij e jashtme që i lë vendin thashethemeve dhe ngjall shpresa të mbrapshta. Kjo gjë është si një burrë i fuqishëm që vishet si grua: nderi yt është i paprekur, burrëria jote e pacënuar, trupi yt i lirë nga çdo lloj joshje e pahijshme, por ke në dorë dajren. Prandaj duhet gjetur një emër i nderuar dhe një shenjë që në vetvete ta nxitin shpirtin sepse ajo që ka tani tërheq veset.

Kushdo që i afrohet virtytit tregon se ka një natyrë fisnike, ndërsa kush ndjek kënaqësinë është i shkatërruar nga nervat, i ligështuar, i çoroditur, i gatshëm për ta lënë veten në dorë

të veseve më të turpshme nëse dikush nuk i tregon ndryshimin midis kënaqësive, në mënyrë që ta dijë se cilat mund të ndalen brenda nevojave natyrore e cilat janë të pandalshme e të pafundme dhe, sa më shumë të përpiqesh

t'i përmbushësh, aq më shumë janë të pangopura.

Atëherë, le të na prijë virtyti, kështu çdo hap do të jetë i sigurt. Pastaj, kënaqësia është e dëmshme nëse është e tepruar, ndërsa për virtytin nuk ka rrezik që të jetë i tepruar sepse mban në vetvete masën e duhur: nuk mund të jetë një e mirë ajo që lodhet nga madhësia e saj. Për më tepër, ç'gjë më të mirë se arsyeja mund t'u japësh atyre që kanë patur fatin të kenë një natyrë të arsyeshme?

Nëse pranojmë këtë lidhje, nëse pranojmë të shkojmë drejt jetës së lumtur me këtë shoqëri, atëherë le të na prijë virtyti dhe le të jetë i ndjekur nga kënaqësia që do t'i qëndrojë pranë si hija trupit. Por, ta bësh virtytin, gjënë më të nderuar nga të gjitha, shërbëtor të kënaqësisë, kjo gjë i shkon për shtat atij që nuk di të mbajë asgjë madhështore brenda vetes.

Le të ecë përpara virtyti, ai le t'i mbajë flamujt,:

prapëseprapë ne do ta kemi kënaqësinë, por do ta sundojmë dhe përmbajmë atë. Ndonjëherë mund të na bindë t'i dorëzohemi asaj, por asnjëherë nuk mund të na detyrojë. Ndërsa ata që kanë vënë në vend të parë kënaqësinë nuk do të kenë as njërën mundësi e as tjetrën: virtytin e humbin, kurse kënaqësinë nuk janë në gjendje ta mbajnë në grusht, përkundrazi është kënaqësia ajo që i mban ata në grusht, se, nëse mungon, i torturon, e nëse është e tepruar, i mbyt. Nuk janë të lumtur nëse ajo i braktis e janë akoma më të palumtur nëse ajo i përfshin. Është njësoj si dikë që e kap shtrëngata në cekëtinat e Sirteve: herë do të dalë në breg si një mbeturinë, herë do të jetë në mëshirë të dallgëve të dhunshme.

Kjo është ajo që ndodh për shkak të teprisë së

papërmbajtur dhe dashurisë së verbër për diçka. Në të vërtetë, ai që dëshiron të keqen në vend të së mirës është në rrezik nëse e arrin qëllimin e tij. Me shumë mund dhe rrezik shkojmë për gjah të kafshëve të egra e, edhe pasi ti kemi kapur, duhet të jemi shumë të kujdesshëm sepse shpesh ato e bëjnë copë e çikë të zotin. Kështu janë edhe kënaqësitë e mëdha: përfundojnë në fatkeqësi të mëdha dhe ai që i sundon ato është i sunduar prej tyre. Pastaj, sa më të shumta e të mëdha të jenë ato, aq më shpirtvogël është ai të cilin populli e quan të lumtur dhe aq më shumë padronëve duhet t'u shërbejë ai.

Më pëlqen të ndalem akoma te metafora e gjahut: ai që nxjerr nga strofulla kafshët, që i jep shumë rëndësi faktit se “i kap ato me lak" dhe "rrethon me qenë një lirishtë të gjerë" për të ndjekur gjurmët e tyre, braktis punë shumë më të rëndësishme dhe lë mënjanë shumë detyrime. Kështu, ai që ndjek kënaqësinë e vë atë para gjithçkaje, lë pas dore lirinë, të parën, duke e lidhur atë me barkun dhe nuk i ble kënaqësitë, por i shet ato.

"Megjithatë, - do thuash ti, - çfarë e ndalon virtytin që të bashkohet me kënaqësinë në mënyrë që mirësia të jetë njëkohësisht e ndershme dhe e këndshme?". Po një pjesë e nderit nuk mund të jetë e ndershme e mbi të

gjitha mirësia nuk do të jetë më e plotë nëse do të shikojë në vetvete diçka që nuk është e shkëlqyer.

As gëzimi që vjen nga virtyti, edhe pse është një e mirë, nuk bën pjesë tek e mira e përgjithshme, po kështu edhe hareja dhe qetësia, edhe pse lindin nga shkaqe më fisnike. Në të vërtetë, këto patjetër që janë të mira, por nuk përbëjnë mirësinë, as nuk janë pasoja e saj. 

Kush përzjen virtytin me kënaqësinë (edhe pse ato nuk janë njësoj) dobëson forcën që ndodhet te një e mirë me brishtësinë e një tjetre dhe lirinë, e cila është e pamposhtme nëse nuk njeh diçka më të çmuar se vetja, e vë në zgjedhë. Në të vërtetë, ai do fillojë të ketë nevojë për fat dhe kjo është robëria më e imadhe. Pas kësaj vjen një jetë e plot ankthe, dyshime dhe shqetësime, që i trembet asaj çka mund të ndodhë dhe është e kushtëzuar nga rrethanat.

Ti nuk i jep virtyrit një themel të fortë dhe të qendrueshëm, përkundrazi, e fton atë në një gjendje të paqëndrueshme. E ku ka gjë më të paqëndrueshme se pritja e ngjarjeve të rastësishme, ndryshimit të trupit dhe të asaj që ndikon mbi të? Si është e mundur që ky njeri t'i bindet Zotit, të pranojë me dëshirë gjithçka që ndodh, të mos ankohet për fatin e tij dhe të gjejë anën më të mirë në çdo situatë, kur atë e trondit edhe ngacmimi më i vogël, i këndshëm apo i dhimbshëm qoftë ai? E nuk mund të jetë as një mbrojtës dhe shpëtimtar i mirë për atdheun e tij; nëse është, shikon kënaqësitë.

Pra, mirësia duhet të hipë deri atje nga ku nuk mund ta rrëzojë asgjë dhe ku nuk mund të arrijë as dhimbja, as shpresa, as frika dhe asnjë ndjenjë tjetër e cila mund të cënojë vlerën e mirësisë. Por vetëm virtyti mund të ngjitet deri atje. Ai duhet ta fitojë këtë ngjitje me hapin e tij, do të qëndrojë i fortë dhe do të durojë gjithçka, jo me nënshtrim por me gjithë qejf, duke e ditur mirë se vështirësitë e jetës janë ligj i natyrës dhe, si një ushtar i mirë, do t'i durojë plagët, do të numërojë shenjat e, i goditur nga shigjetat, edhe në prag të vdekjes, do ta dojë komandantin për të cilin ra në luftë. Ai do të ketë gjithmonë në mendje parimin e vjetër: ndiq Zotin.

Ndërsa kushdo që ankohet, qan dhe dëshpërohet, është i detyruar të ndjekë urdhrat dhe të bindet, me dashje apo pa dashje. Po çfarë çmendurie është kjo që të jesh i tërhequr në vend që të ndjekësh? Kështu, për besë, duhet të jesh pa mend dhe i papërgjegjshëm të hidhërohesh për gjendjen tënde, nëse të mungon diçka apo e ke të vështirë për ta duruar dhe të habitesh ose zemërohesh për ato që u ndodhin njerëzve të mirë apo atyre të këqij: e kam fjalën për sëmundjet, zitë, fatkeqësitë dhe gjithë hallet e tjera të jetës njerëzore.

Prandaj, le të përballojmë me një forcë të madhe shpirtërore gjithçka që duhet të durojmë, në sajë të ligjit të gjithësisë: ky është një detyrim që kemi pra, të pranojmë vuajtjet njerëzore dhe të mos tronditemi nga ajo që nuk e kemi ne në dorë ta shmangim. Kemi lindur nën një mbretëri: t'i bindemi Zotit, kjo është liria jonë e vetme.

Pra, lumturia e vërtetë qëndron te virtyti. Po ç'këshilla do të japë ky virtyt? Që ta quash të mirë atë që ka lidhje me virtytin dhe të keqe atë që ka lidhje me ligësinë, së dyti, të qëndrosh i patundur si përballë së keqes ashtu edhe përballë së mirës, në mënyrë që, të ndjekësh Zotin, brenda mundësive.

Çfarë çmimi të premtohet për këtë gjë? Përparësi të mëdha që i kanë hak vetëm të lartësuarit: nuk do të jesh më i detyruar për të bërë asgjë, nuk do të kesh nevojë për asgjë, do të jesh i lirë, i sigurt dhe i pacënueshëm, nuk do të bësh asgjë më kot dhe nuk do të kesh pengesa, do të shkojë gjithçka ashtu siç e dëshiron ti, asgjë nuk do të të kundërvihet, asgjë nuk do të shkojë kundër qëllimit dhe vullnetit tënd.

Po atëherë mjafton virtyti për të qenë i lumtur? Përse nuk duhet të mjaftojë, aq i përkryer dhe hyjnor sa ç'është? Madje është mëse e mjaftueshme. Në të vërtetë, çfarë mund t’i mungojë atij që qëndron përmbi çdo dëshirë? Çfarë gjëje e jashtme mund t'i nevojitet atij që ka përmbledhur gjithçka në vetvete? Ai që ka bërë shumë rrugë por nuk e ka arritur ende virtytin, ka nevojë për fat përderisa vazhdon të përpëlitet mes të metave të njeriut, përderisa nuk e zgjidh dot këtë nyjë dhe çdo detyrim njerëzor. Po atëherë çfarë ndryshimi ka? Që këta janë të lidhur ngushtë, si me zinxhirë, me njëri - tjetrin, ndërsa kush ka kërkuar të arrijë sa më lart i është liruar zinxhiri e, megjithëse nuk është ende i lirë, është njësoj sikur të ishte.

Atëherë, dikush nga ata që lehin kundër filozofisë, do të përsëritë refrenin e zakonshëm: "Përse bisedat e tua janë më të guximshme se jeta jote? Përse e ul zërin perpara njerëzve të tu, përse e quan të nevojshme paranë, përse shqetësohesh nga humbjet, përse qan nëse të vdes dikush i afërt, përse do që të kesh nam të mirë dhe përse je i ndjeshëm ndaj sharjeve?

Përse tokat e tua prodhojnë më shumë nga ç'duhet? Përse vaktet e tua nuk përputhen me teoritë e tua? Përse ke orendi kaq të shkëlqyeshme? Përse në shtëpinë tënde e

pihet një verë që është më e vjetër se ty? Përse ke ndërtuar një kafaz zogjsh? Përse ke mbjellë pemë që do të japin vetëm hije? Përse jot shoqe ka futur në gisht një vlerë që është e

barabartë me gjithë pronën e një fisi të pasur? Përse shërbëtorët e tu të rinj veshin rroba kaq elegante? Përse në shtëpinë tënde të shtrosh tavolinën është një art dhe argjendaria nuk vihet sipas rastit por me mjeshtëri të madhe, madje ka një ekspert për hapjen e pijeve ?". E po të duash mund të vazhdosh: "Përse ke prona përtej detit dhe nuk e di as se sa ke? Çfarë turpi: o je aq i shkujdesur sa nuk i njeh skllevërit e tu të paktë, ose je aq i pasur sa ke aq shumë gjëra sa nuk i mban dot mend. ".

Më vonë do të jap unë shkas për sharje dhe do të bëj një listë aq të madhe të të metave të mia saqë nuk ta merr mendja, por tani për tani do të

përgjigjem kështu: "Unë nuk jam i urtë dhe, që të të bëhet qejfi ty, as nuk do të jem ndonjëherë. Prandaj nuk mund të më kërkosh të jem në lartësinë e njerëzve më të mirë, por më mirë se të këqijtë. Mua më mjafton të heq një pjesë të veseve të mia çdo ditë dhe të ndëshkoj të metat e mia.

Unë nuk jam shëruar e as nuk do të shërohem ndonjëherë. Në të vërtetë, unë nuk përgatis ilaçe për ta shëruar cermën, por qetësues, duke qenë mjaft i lumtur nëse krizat e saj janë më të rralla dhe dhimbjet më të lehta. Patjetër që, në krahasim me ritmin tuaj, edhe pse jam i pamundur, unë jam vrapues i shpejtë. Por nuk e kam fjalën për veten time që jam në një det me vese, flas për atë që ka arritur tashmë ndonjë përfundim.

Ti do të thuash: "Ndryshe flet e ndryshe bën." Kështu e kundërshtuan edhe Platonin, Epikurin,

Zenonin, o gjuhë me dy maja, helmuese dhe armiqësore: të gjithë këta nuk flisnin për mënyrën se si jetonin vetë, po për mënyrën se si duhej të jetonin. Unë flas për virtytin, jo për veten time dhe kur dënoj veset, dënoj në radhë të parë të miat: kur të kem mundësi do të jetojë ashtu siç duhet.

Nuk do të ma prishë mendjen kjo ligësia juaj helmuese për të arritur gjërat më të mira. As helmi që hidhni mbi të tjerët, por që ju vret juve, nuk do të më ndalë për të lëvduar jetën që e di farë mirë se duhet të bëj e jo jetën që, në të vërtetë, unë bëj; nuk do të më ndalë të nderoj virtytin dhe ta ndjek atë nga larg edhe sikur të jem duke u zvarritur me vështirësi.

Mos vallë duhet të pres që t'i shpëtojë diçka asaj ligësie që nuk kurseu as Rutilin dhe as Katonin? Por, a ia vlen të mos hiqesh si shumë i pasur për ata që Demetrion e quanin cinik dhe aspak të varfër? Edhe për një njeri kaq të vendosur në luftën kundër të gjitha nevojave të natyrshme dhe më të varfër nga të gjithë cinikët e tjerë, sepse jo vetëm që nuk zotëronte shumë, por as nuk kërkonte, thonë se nuk është shumë i varfër! Ti e shikon vetë: ai nuk ka ndjekur teorinë e virtytit, por atë të varfërisë.

Ndalo dhe medito 

Për Diodorin, filozofin epikurian, i cili kanë thënë se vrau veten, thonë se nuk u soll në përputhje me mësimet e Epikurit kur preu fytin: ka nga ata që thonë se veprimi i tij duhet parë si një çmenduri e të tjerë që thone se duhet parë si i papeshuar. Ndërkohë ai, i lumtur dhe me ndërgjegje të qetë, i dëshmoi diçka vetvetes duke u larguar nga jeta, lavdëroi qetësinë e ekzistencës së tij të kaluar në port dhe, kur ishte duke hedhur spirancën, tha disa fjalë që ju do t'i keni dëgjuar pa dëshirë, pothuajse me zor: “Jetova dhe e përshkova rrugën që Zoti më kishte caktuar."

Ju jeni duke folur për jetën e një njeriu dhe vdekjen e një tjetri dhe, kur dëgjoni të flitet për dikë, i cili e ka merituar t'i thonë se ishte i madh, lehni si qenushët kur shikojnë se po afrohet ndonjë i huaj. E vërteta është se juve ju bëhet mirë që asnjë të mos dalë i mirë se ju duket sikur virtyti i të tjerëve ju plas fajet në fytyrë. Krahasoni, nga zilia, madhështinë e tyre me shpirtvogëlsinë tuaj dhe nuk e kuptoni se sa iu dëmton paturpësia juaj. Tani, nëse njerëzit që ndjekin virtytin janë kurrnacë, të shthurur dhe ambiciozë, çfarë jeni ju që virtytit nuk i dëgjoni dot as emrin?

Ju thoni se askush prej tyre nuk bën atë që thotë dhe nuk jeton në përputhje me fjalët e tij. Këtu nuk ka asgjë për t'u çuditur: fjalët e tyre janë të guximshme, madhështore dhe qëndrojnë përmbi të gjitha ngjarjet njerëzore. Edhe nëse nuk arrijnë të shkëputen dot nga kryqet, mbi të cilat secili prej jush ngul gozhdët e tij, prapëseprapë, kur janë duke shkuar drejt ekzekutimit, secili varet vetëm nga njëri dru.

Ndërsa, ata që kujdesen vetëm për veten e tyre, kanë nga një kryq për çdo dëshirë. Por janë thashethemexhinj të gëzuar kur fyejnë të tjerët. Mund ta besoja se nuk e kanë këtë të metë sikur të mos kishte nga ata që i pështyjnë njerëzve edhe nga trekëmbëshi.

"Filozofët apo mendimtarët nuk bëjnë atë që thonë." Por ata bëjnë shumë sepse thonë ato që thonë dhe mendojnë ndershmërisht. Po kush do ishte më i lumtur se ata, pastaj, sikur edhe sjellja e tyre të ishte në lartësi të fjalëve? Ndërkaq, nuk duhen përbuzur fjalët e mira që thonë dhe shpirti i tyre i mbushur me qëllime të mira. Nga mësimet e dobishme duhet lavdëruar edhe shtjellimi i tyre, pavarësisht nga përfundimi.

Nuk ka asgjë për t'u çuditur nëse nuk arrin dot në majë ai që është munduar në një ngjitje të vështirë. Nëse je burrë nderoje atë që e vë veten përballë provave të vështira, edhe nëse ai dështon. Është diçka fisnike, të mos shikosh mundësitë e tua por ato që të jep natyra, të synosh majën dhe të ndërtosh plane të cilat janë të parealizueshme për atë që nuk ka një shpirt vërtet të madh.

Kush i ka vënë vetes si synim këtë gjë: “Do ta shikoj në sy vdekjen me të njëjtin guxim që kam kur dëgjoj të flitet për të, do duroj çdo lodhje duke e mbajtur trupin me shpirt në dhëmbë, do përbuz pasuritë, pavarësisht nëse ato janë pranë apo larg meje, dhe nuk do jem, më i mërzitur apo më i guximshërn, nëse ato do të shkëlqejnë përreth meje apo gjetkë. Unë nuk do ta përfill fatin as kur të vijë e as kur të largohet. Do t'i shikoj të gjitha tokat sikur të ishin të miat dhe, të miat, sikur të ishin të të gjthëve. Do të jetoj me bindjen se kam lindur për të tjerët dhe do ta falenderoj Zotin për këtë gjë. Vetëm mua më dhuroi të gjithë të tjerët dhe gjithë të tjerët m'i dhuroi mua.

E pastaj, nëse do të kem diçka në dorë, nuk do të jem as dorështrënguar e as shkapërderdhës. Do t'i quaj vërtet të miat ato gjëra që kam dhuruar dhe nuk do t'i vlerësoj veprat e mira as nga numri, as nga pesha e tyre dhe as nga ndonjë vlerësim tjetër përveç vlerësimit të atij që i meriton ato: nuk do të jetë asnjëherë shumë ajo që do kem mundësi t'i jap atij që e meriton atë. Nuk do të bëj asgjë për famë, do të bëj gjithçka që më thotë ndërgjegjja ime. Do sillem sikur mund të më shikojnë të gjithë, edhe sikur të jem vetëm unë ai që do e dijë se çfarë bëj.

Kufiri i së ngrënës dhe së pirës, për mua, do jetë shuajtja e nevojave të mia të natyrshme e jo mbushja e zbrazja e stomakut. Do jem i dashur dhe i respektueshëm me miqtë dhe i qetë e i drejtë me armiqtë. Do mundohem të dal përpara çdo kërkese të hijshme dhe të jem përpara çdo lutjeje. Unë e quaj botën vendlindjen time dhe ndërgjegjen udhërrëfyesin tim. Ajo është gjithnjë të pranishëm dhe e gjykon çdo veprim që bëj dhe çdo fjalë që them. E kur mysafiri do vijë të marrë përsëri shpirtin tim do vendos ta lërë të lirë atë duke shpresuar ta lë me besim, atëherë do të largohem nga jeta duke dëshmuar se e kam dashur gjithnjë ndershmërinë morale dhe qëllimet fisnike, pa

kufizuar asnjëherë lirinë apo cënuar të drejtat e të tjerëve e aq më pak timen."

Sa për ju, që urreni virtytin dhe lëvruesit e tij, nuk po bëni ndonjë gjë të re. Edhe ai që ka probleme me sytë nuk e duron dot dritën, edhe kafshët e natës i shmangen dritës së ditës. Ata sapo del dielli vrapojnë të fshihen në strofkat e

tyre dhe, nga frika e dritës, strehohen në ndonjë vrime. Ankohuni, harxhoni frymën duke sharë njerëzit e mirë; shqyeni gojën, kafshoni fort: do t'iu thyhen dhëmbët para se t'i ngulni ata.

Ndalo dhe medito 

Për pasurinë, varfërinë dhe bujarinë 

"Si ka mundësi që ai njeri është i dhënë pas dijes dhe është kaq i pasur? Përse thotë që pasuritë duhen përbuzur, kur ai vetë ka shumë pasuri? Thotë që jetës nuk i duhet dhënë shumë rëndësi, por është gjallë. Thotë që shëndetit nuk i duhet dhënë shumë rëndësi, por mundohet ta ruajë atë të përkryer. Përse e quan mërgimin një fjalë pa

kuptim dhe thotë: "Ç'të keqe ka të ndryshosh krahinë?", por, nëse ka mundësi, plaket në vendindje?". Thotë se nuk ka asnjë ndryshim midis jetës së gjatë dhe të shkurtër, por do mundohet të jetojë sa më gjatë, nëse nuk do të ketë pengesa, dhe të jetë i fuqishëm e i qetë në pleqëri.

Ai pohon se të gjitha këto gjëra janë të përbuzshme, jo në kuptimin se nuk di t'i zotërosh ato, por t'i zotërosh pa ankth; ai nuk i dëbon ato, por nëse largohen, i shoqëron pa u shqetësuar. Fundja, në ç'vend më të sigurt mund t'i vendosë fati pasuritë sesa atje ku mund të shkojë t'i tërheqë pa iu ankuar ai që do t'ia kthejë mbrapsht ato?

Mark Katoni, edhe pse lavdërontë Kurion, Korunkanin dhe kohët e bukura kur, të kishe ndopak pasuri, ishte krim i ndëshkueshëm nga censorët, vetë kishte pa dyshim me

pak se Krasi, por më shumë se Katoni i rreptë. Për të bëre një krahasim ai ia kishte kaluar stërgjyshit të tij më shume sesa Krasi ia kishte kaluar atij e, sikur t'i kishin ardhur pasuri të tjera, patjetër që do t’i kishte pranuar ato.

Në të vërtete, njeriu i urtë mendon se i meriton dhuratat e fatit: ai nuk i do pasuritë, por i pranon ato me kënaqësi, i hap atyre derën e shtëpisë, por jo atë të shpirtit dhe nuk i kthen mbrapsht ato, përkundrazi, i mban dhe i vë në shërbim të virtytit.

Pa dyshim që njeriu i urtë ka më shumë raste për të zhvilluar aftësitë e tij si në pasuri ashtu edhe në varfëri. Në varfëri i vetmi virtyt qëndron në faktin që të mos dorëzohesh e të mos nënshtrohesh, kurse në pasuri kanë fushë të lirë vetëpërmbajtja, bujaria, zgjuarësia, rregulli dhe zemërgjerësia.

Njeriu i urtë nuk do ta përbuzë veten nëse

do të jetë shtatulët, por, sidoqoftë, do dëshirojë të jetë i gjatë. Edhe nëse do të jetë i dobët dhe do t'i mungojë njëri sy, do jetë i ndërgjegjshëm për vlerën e tij, por, sidoqoftë,

do dëshirojë të jetë i fuqishëm, pa harruar ama se ai ka vlera të tjera brenda vetes.

Ai do ta durojë sëmndjen, por do t'i urojë vetes shëndet. Ka shumë gjëra, të cilat edhe nëse në përgjithësi duken si të parëndësishme dhe mund të mungojnë pa e dëmtuar të mirën parësore, prapëseprapë i japin ndonjë epërsi qetësisë së vazhdueshme që vjen nga virtyti. Njeriu i urtë i pranon pasuritë ashtu si lundruesit erën e mbarë, si dimri një ditë me diell.

Askush nga njerëzit e ditur (e kam fjalën për njerëzit tanë, të cilët të mirë të vërtetë kanë

vetëm virtytin) nuk thotë se edhe ato përfitime, që ne i quajmë të parëndësishme, janë pa vlerë dhe se disa prej tyre nuk pëlqehen më shumë se disa të tjera. Disa prej tyre ne i quajmë më me vlerë e disa të tjera më pak. Mos u gënje: pasuria bën pjesë te përfitimet më të dëshirueshme.

Ti do të thuash: "Po atëherë përse tallesh me mua nëse edhe per ty pasuria është po aq e rëndësishme sa edhe për mua? Do ta dish se nuk është kështu? Sikur pasuria ime të zhdukej ajo nuk do të merrte me vete asgjë tjetër veçse veten e saj, ndërsa ti do mbeteshe i trullosur dhe do ndiheshe sikur të

mungon vetvetja, sikur të të braktiste pasuria: për mua pasuritë kanë njëfarë rëndësie, për ty ato kanë shumë rëndësi. Së fundi, mua më përket pasuria, kurse ti i përket asaj.

Prandaj, mjaft u mundove të ndalosh të diturit që të kenë para: askush nuk e ka dënuar dijen me varfëri. I dituri mund të ketë pasuri të mëdha, mjafton që ato të mos jenë të vjedhura, të njollosura me gjak, fryt i padrejtësive apo i fitimeve të pista. Fitimet duhet të jenë të pastra ashtu si edhe shpenzimet, në mënyrë që askush të mos ankohet, përveç njerëzve të ligj. Shtoji sa të duash pasuritë e tua: ato janë të pastra sepse askush nuk mund të thotë se janë të tijat, edhe pse do të ketë shumë gjëra që çdokush do të donte të ishin të tijat.

Përsa i përket njeriut të urtë, ai nuk do ta refuzojë dashamirësinë e fatit, nuk do të mburret e as nuk do të ketë turp nga një pasuri të cilën e ka vënë me nder. Përkundrazi, ai do të ketë pse të lëvdohet

me to nëse, pasi të ketë hapur derën e shtëpisë dhe të ketë ftuar gjithë qytetin për të parë pasuritë e tij, mund të thotë: "Nëse ndonjëri nga ju njeh diçka të tijën, le ta marrë me vete". O njeri i madh dhe ndershmërisht i pasur, patjetër që pas kësaj ftese do të kesh gjithçka nga ato që kishe. Dua të them që, nëse me qetësi të plotë dhe pa shqetësime do t'i kesh dhënë të tjerëve mundësinë që të hetojnë me kujdes dhe nëse askush nuk ka kërkuar që t'i kthehej asgjë, atëherë mund të jesh krenar dhe ta mbash kokën lart që je i pasur.

Njeriu i urtë nuk do të lejojë që në shtëpinë e tij të hyjnë para të pandershme, por njëkohësisht, nuk do t'i refuzojë pasuritë e mëdha, të cilat janë dhuratë dhe fryt i virtytit të tij. Përse ai të mos i rregullojë ato siç duhet? Le të vijnë: janë të mirëpritura. Ai nuk do t'i nxjerrë në pah ato, kjo është tipike e njerëzve të marrë, por as nuk do ti fshehë, kjo është tipike e njerëzve shpirtngushtë dhe frikacakë, të cilët kujtojnë se kanë nëpër duar ndonjë pasuri të madhe, megjithatë siç thashë, nuk do t'i dëbojë nga shtëpia e tij.

Çfarë duhet të thotë ai: "Nuk më hyni në punë" apo “Unë nuk jam i zoti të mbarështoj pasuritë"? Edhe po të kishte mundësi të bënte një copë rruge me këmbë, do të dëshironte ta bënte me mjet, po kështu edhe ashtu siç do të dëshironte ta bënte një copë rruge me mjet, edhe po të kishte mundësi ta bënte atë me këmbë, po ashtu nuk do të dëshirojë të jetë i varfër nëse ka mundësi të jetë i pasur. Por, ai do t'i mbajë pasuritë e tij duke qenë i ndërgjegjshëm se mund të jenë të lehta dhe kalimtare dhe nuk do të lejojë që ato të bëhen peshë as për të e as për të tjerët.

Ai do të jetë bujar, por ju mos i mbyllni veshët dhe mos e shtrini dorën, sepse ai do të jetë bujar me njerëzit e mirë ose me ata që kanë mundësinë të bëhen të tillë, duke i zgjedhur me kujdesin më të madh sepse e di që duhen mbajtur parasysh si fitimet ashtu edhe shpenzimet. Do të jetë bujar atëherë kur duhet, në të vërtetë një dhuratë e gabuar shkon dëm, do të jetë dorëhapët, jo dorëshpuar; nga dora e tij do të dalë shumë, por nuk do të bjerë asgjë.

Gabon kush mendon se është e lehtë të dhurosh: kjo është diçka shumë e vështirë, nëse bëhet në sajë të arsyetimit dhe jo rastësisht apo instinktivisht. Do të fitoj dashamirësinë e këtij, atij tjetrit do t'i jap atë që i detyrohem, këtë do ta ndihmoj, kurse për atë kam mëshirë. Ndihmoj atë i cili nuk e meriton që urija ta ndalojë të mendojë, ndërsa këtij nuk do t'i jap asgjë edhe sikur të kishte nevojë sepse çfarëdo që t'i jap unë, atij do t'i mungojë gjithmonë diçka. Me dikë, pastaj, do të kufizohem t'i ofroj diçka, me të tjerë, do të ngul këmbë që të pranojnë. Nuk

mund të jem i pakujdesshëm: kur dhuroj diçka bëj investimentin më të mirë.

Ti do të thuash: "Po atëherë, ti jep që të marrësh?". Jo, që të mos humbas: dhurata nuk duhet bërë që të ta përmendin, por që të ta kthejnë. Vepra e mirë është si një thesar që duhet mbajtur fshehur me kujdes të madh dhe nuk i duhet treguar askujt, veçse nëse është vërtet e nevojshme.

Pastaj, edhe shtëpia e një njeriu të pasur ka mundësi të pafundme për të bërë mirë! Kush thotë se duhet të jesh bujar vetëm me njerëzit e rangut të lartë? Natyra më fton t'u bëj mirë njerëzve, robër apo të lirë qofshin ata, nga një familje fisnikësh apo ish robërish. Ç'ndryshim ka nëse ajo është një liri e ligjshme apo e dhënë për miqësi? Atje ku ka njerëz, ka vend edhe për të bërë mirë.

Kështu mund të shpërndahen dhurata buajre edhe brenda mureve të shtëpisë dhe të ushtrohet liria, e cila nuk quhet kështu sepse i drejtohet njerëzve të lirë, por sepse buron nga një shpirt i lirë. Njeriu i urtë nuk është asnjëherë bujar me atë që nuk e meriton, por burimi i tij është i pashtershëm

sa herë që takon dikë që, përkundrazi, e meriton.

Prandaj, mos i keqkuptoni fjalët e thëna me nder, forcë dhe guxim nga ai që merret me dituri. Por kini kujdes: tjetër gjë është njeriu që dëshiron të bëhet i ditur, tjerër ai që është i tillë. I pari do të thotë: “Unë flas mirë, por përpëlitem ende mes shumë vështirësive. Nuk mund të më krahasosh me parimet e mia: unë tani po bëj ç'është e mundur, po përpiqem të përmirësohem dhe synoj për një ideal shumë të madh. Kur të kem bërë ato përparime që po kërkoj të bëj, mund të krahasosh atë që them me atë që bëj". Ndërsa ai që e ka arritur majën e përsosmërisë do të flasë ndryshe: "Para së

gjithash, ti nuk mund të japësh gjykime mbi ata që janë më të mirë se ty". Unë tani nuk u pëlqej njerëzve të ligj dhe kjo tregon se jam në rrugën e duhur.

Por, për të të dhënë një shpjegim, i cili nuk i mohohet askujt, dëgjo çfarë do të të them dhe se si i vlerësoj gjërat. Unë them se pasuria nuk është një e mirë: në të vërtetë, sikur të ishte, do të na përmirësonte. Tani, unë nuk mund ta quaj një të mirë atë që mund ta gjesh edhe tek njerëzit e ligë. Nga ana tjetër, jam i bindur se të zotërosh pasuri është e ligjshme, e dobishme dhe se ato përmirësojnë cilësinë e jetës.

Atëherë, dëgjoni përse unë nuk i përfshij pasuritë te të mirat dhe përse sillem ndryshe nga ju në lidhje me to (tani që e pranuam se është e drejtë t'i zotërosh pasuritë). Më vër të banoj në shtëpinë më të pasur, atje ku ari dhe argjendi janë gjëra të zakonshme: nuk do të mendoj se vlej më shumë. Në të vërtetë, pasuritë ndodhen rreth e rrotull meje, por ato nuk janë pjesë e imja. Tani më ço diku, mes të varfërve: nuk do të mendoj se vlej më pak vetëm sepse jam mes atyre që kërkojnë lëmoshë. Po atëherë, ç'rëndësi ka nëse nuk kanë një kothere buke ata që kanë mundësi të jetojnë? Kështu që unë dëshiroj shtëpinë e shkëlqyer, jo vendin e lypsarëve.

Më rretho me orendi të çmuara, me pajisje elegante: nuk do mendoj se jam më me fat sepse mund të rehatohem në një vend të butë apo sepse i vë të ftuarit e mi të ulen mbi purpur. Më ndrysho dyshekun: nuk do të jem më fatkeq nëse mund të shtrij gjymtyrët e lodhura mbi pak bar të thatë dhe nëse mund të fle mbi një dyshek kashte të cirkut që ndoshta i dalin fijet nga arnimi i vjetër i pëlhurës. Edhe në këtë rast, dëshiroj t'i shpreh ndjenjat e mia më mirë i veshur me mantel sesa me shpatullat jashtë.

Ta zëmë se të gjitha ditët e mia do të shkojnë ashtu si shpresoja dhe se do të më shtohen gjithmonë gëzime të reja: nuk do të kënaqem me veten për këtë arsye. Ndryshoje tani këtë gjendje dhe shpirti im le të goditet tejpërtej nga fatkeqësi, zi dhe prapësi të çdo lloji, çdo çast të jetë shkak për të lotuar: nuk do të mendoj se jam fatkeq, edhe pse më ndodhin gjëra kaq të trishtuara, nuk do të mallkoj as edhe një ditë nga jeta ime. E kam përgatitur shpirtin para kohe në mënyrë që edhe dita më e errët të mos e turbullojë atë. Megjithatë, dëshiroj më mirë të ndryshoj kënaqësinë sesa të zbus dhimbjen.

Sokrati do të thotë: “Më bëj fitimtar të të gjithë botës ndërsa karroca elegante e Liberos më çon në ngadhënjim nga Orienti deri në Tebe dhe mbretërit të më pyesin për rregullat e drejtësisë: unë nuk do të harroj se jam njeri ndërkohë që më ngrenë në qiell. Papritur, nga kjo lartësi, më rrëzo në shkatërrimin më të madh: më vër mbi një karrocë dore si stoli për parakalimin e një fitimtari krenar e mendjemadh: pas karrocës së një tjetri nuk do të ndihem më i ulët sesa

kur rrija në këmbë mbi timen. Megjithatë dëshiroj më mirë të fitoj sesa të jem i burgosur.

Do ta shikoj nga lart gjithë mbretërinë e fatit, por, nëse do kem mundësi, do të marr pjesën më të mirë nga ai. Çfarëdolloj gjëje të më ndodhë për mua do të jetë mirë, por do të jetë akoma më mirë nëse do të bëhet fjalë për ngjarje të lumtura, të këndshme dhe që të sjellin sa më pak shqetësime. Mos kujto se ka virtyt pa lodhje, vetëm se me disa virtyte duhen përdorur shpore, me të tjera, frena.

Ashtu siç duhet mbajtur trupi në zbritje, ndërsa në ngjitje, përkundrazi, duhet shtyrë, ashtu edhe disa virtyte ndodhen në zbritje e të tjera në ngjitje. Pa dyshim vendosmëria, këmbëngulja dhe durimi duan lodhje, mundim dhe qëndrueshmëri, ashtu si edhe çdo virtyt tjetër, i cili i kundërvihet fatkeqësive dhe përpiqet të nënshtrojë fatin. 

Po atëherë? A nuk është e qartë se liria, vetëpërmbajtja dhe urtësia shkojnë në zbritje? Në këtë ras duhet ta përmbajmë shpirtin që të mos rrëshqasë, në tjetrin duhet ta shtyjmë dhe ta nxisim atë me forcë. Pra, për varfërinë duhet të përdorim virtytet më të të fuqishme per të dylyftuar, kurse për pasuritë virtytet më të kujdesshme, të cilat ecin në majë të gishtave dhe e frenojnë peshën e tyre.

Tani që e caktuam këtë ndryshim, dëshiroj më mirë të kem të bëj me ato virtyte të cilat mund të zhvillohen me qetësi sesa me ato të cilat kërkojnë djersë dhe gjak. “Prandaj, thotë njeriu i urtë, - nuk jam unë ai që ndryshe flet e ndryshe bën, jeni ju që i kuptoni gjërat tjetër për tjetër: dëgjoni vetëm tingullin e fjalëve pa kuptuar kuptimin e tyre.

Ndalo dhe medito 

"Po atëherë, ç'ndryshim ka midis meje që jam budalla dhe teje që je i ditur, përderisa që të dy kemi si synim të zotërojmë sa më shumë?" Ka shumë ndryshim: në të vërtetë pasuritë janë në shërbim të njeriut të ditur dhe nën urdhrat e budallait. I dituri nuk lë asgjë në dorë të pasurisë, kurse për ju pasuria është gjithçka. Ju mësoheni me të sikur dikush t'ua kishte premtuar në përjetësi, kurse i dituri, pikërisht kur ndodhet mes pasurisë, mendon për varfërinë.

Një gjeneral nuk i beson asnjëherë paqes deri në atë pikë sa të mos jetë gati për një luftë, e cila, edhe pse nuk zhvillohet, është shpallur tashmë. Për t'u bërë mendjemëdhenj ju mjafton një shtëpi e bukur, a thua se ajo nuk mund të marrë flakë apo të rrëzohet. Pasuritë ju dehin sepse kujtoni se me to mund të kaloni çdolloj pengese dhe se fati nuk ka armë për t'i asgjësuar ato.

Ju dëfreheni të shkujdesur mes pasurive pa asnjë parandjenjë rreziku, ashtu siç bëjnë zakonisht barbarët e rrethuar të cilët, duke mos njohur përdorimin e makinerive të luftës, bëjnë sehir me mospërfillje mundin e rrethuesve dhe nuk e kuptojnë përse shërbejnë ato ndërtime të përgatitura që larg. Po kështu ju ndodh edhe juve: flashkeni mes gjërave tuaja dhe nuk mendoni sesa ngjarje i kërcënohen ngado dhe janë tashmë duke iu zhvatur gjahun e çmuar.

Kushdo mund t'ia marrë pasuritë njeriut të ditur, por nuk mund t'i marrë dot të mirat e tij të vërteta sepse ai jeton i lumtur në të tashmen dhe mospërfillës për të ardhmen. Sokrati, ose ndonjë tjetër që ka po të njëjtën të drejtë dhe fuqi përballë gjërave njerëzore

thotë: "Jam plotësisht i bindur se sjellja ime nuk mund të jetë e kushtëzuar nga gjykimet tuaja. Më sulmoni si zakonisht, po të doni, unë nuk do të mendoj se më fyeni, por se qurraviteni si foshnje gjiri".

Kështu do të flasë ai që e ka arritur urtësinë sepse, i lirë nga veset, ndihet i shtyrë për të qortuar të tjerët, jo për inat, por, përkundrazi, me qëllimin e mirë. Dhe do të shtojë: “Gjykimi juaj më shqetëson, por jo për vete, për ju, sepse, nëse do të vazhdoni të mallkoni virtytin dhe ta bezdisni atë, atëherë nuk ju mbetet asnjë shpresë. Mua nuk më bëni asnjë fyerje. As ai që shkatërron besimtarët nuk i bën asnjë dëm Zotit, por qëllimet e tij të këqija janë mëse të qarta, edhe pse mund të mos dëmtojë askënd.

Unë i duroj idiotësitë tuaja ashtu si Maksimi budallallëqet e poetëve: kush i vë krahë, kush brirë, një e paraqet si një shkelës të besnikërisë bashkëshortore që endet natën lart e poshtë, një tjetër të pamërshirshëm me besimtarët, dikush të padrejtë me njerëzit apo grabitës i njerëzve të lirë e, madje, i të afërmëve, njëri atvrasës dhe pushtues i mbretërisë atërore. Këta nuk bënë gjë tjetër veçse u hoqën njerëzve turpin e mëkatit.

Por, edhe pse mua as nuk më gërvshtni, e them për ju: shikojeni me ëndje virtytin, kini

besim tek ata të cilët, pasi e kanë ndjekur atë për një kohë të gjatë, pohojnë se bëhet fjalë për diçka madhështore, që zmadhohet çdo ditë e më shumë. Madje nderojeni ashtu siç nderoni dikë, nderoni ata që e bëjnë profesion atë, si teologët, e, sa herë që të flitet për tekstet e shenjta, pranojini ato në qetësi. Kjo nuk duhet marrë, siç kujtojnë disa, në kuptimin që t'i pranoni me të vërtetë, por thjesht imponon qetësinë, në mënyrë që riti të zhvillohet sipas rregullave dhe pa zhurma poshtëruese. Në të vërtetë, është e nevojshme që të imponohet, kështu, kur të marrësh ndonjë përgjigje, mund të dëgjoni me vëmendje dhe me gojën mbyllur. 

Kur dikush i bie daulles dhe dokrra tregon

me thasë, kur ndonjë mashtrues shtiret sikur plagoset dhe i ejakosen fare pak krahët dlhe shpatullat, kur një grua zvarritet

me gjunjë në rrugë e ulërin ose një plak i pispillosur me lino dhe parfume, me një kandil në dorë, në dritën e ditës, ulërin që Zoti është i zemëruar, atëherë ju rendni të dëgjoni dhe jini gati për t'u betuar se është i frymëzuar nga tronditja e besimit duke ushqyer kështu ndërsjelltas një mahnitje të heshtur".

E ja Sokrati, i cili, nga burgu i pastruar për shkak të pranisë së tij dhe i nderuar më shumë se çdo gjykatës, thërret: "Çfarë çmendurie është kjo që thotë se natyra është armike e Zotit, se duhet çnderuar virtyti dhe me zëra të liga duhen përdhosur gjëra të shenjta? Nëse keni mundësi

lavdërojini njerëzit e virtytshëm, ndryshe rrini urtë. Nëse iu pëlqen të nxirrni në pah pafytyrësinë tuaj të turpshme shani njëri - tjetrin. Kur nxeheni me Zotin, nuk them se sakrifikoni, por se lodheni më kot.

Thotë Seneka: Njëherë i dhashë mundësinë Aristofanit që të tallej me mua. Gjithë ajo turmë poetësh komikë më vërsuli fjalë me helm: por virtyti doli në dritë pikërisht falë goditjeve që u munduan ta plagosnin. Virtytit i bëhet mirë të dalë para të gjithëve dhe të vihet në provë; askush nuk e ka kuptuar vierën e tij aq sa ai që ka shqyrtuar fuqinë e tij, duke e ndjekur atë këmba - këmbës. Askush nuk e njeh fortësinë e gurit më mirë se gurëgdhendësit.

Unë kështu tregoj se jam një shkëmb i vetëm mes një deti të cekët, te cilin e fshikullojnë vazhdimisht dallgët nga çdo anë, por as shekuj sulmesh të vazhdueshëm nuk mund ta lëvizin nga vendi apo ta gërvishtin. Pra, më mësyni, më sulmoni: do t'ju mposht duke ju duruar. Kush ngrihet kundër një shkëmbi të palëvisshëm dhe të pakalueshëm e drejton fuqinë në dëm të vetvetes. Prandaj, më mirë kërkoni një shënjestër të dobët dhe që thyhet lehtë ku të futni shigjetat tuaja.

Por juve ju pëlqen të gërmoni të metat e të tjerëve dhe të jepni gjykime mbi këdo: "Përse kỵ filozof ka një shtëpi kaq të madhe? Përse ky shtron darka kaq të bollshme?".

Shikoni puçrrat e të tjerëve, ju që jeni plot plagë? Është njësoj sikur një njeri, të cilin e ka përpirë një zgjebe e tmerrshme, të tallte nishanet dhe lythet e një trupi të përsosur.

Ju qortoni Platonin sepse ka kërkuar para, Aristotelin sepse i ka pranuar, Demokritin sepse nuk i ka patur fare ndër mend, Epikurin sepse nuk i shpenzoi kot, kurse mua më përplasni në fytyrë Alçibiadën dhe Fedron, por do të ishit të lumtur sapo të kishit mundësi të imitonit veset tona!

Po pse nuk shikoni më mirë të metat tuaja, të cilat ju mundojnë, herë ju godasin nga jashtë e herë ju djegin në bark. Jeta njerëzore nuk zgjat aq shumë (edhe pse ju nuk jeni të ndërgjegjshëm për gjendjen tuaj) sa ju të keni kohë të lirë për të lëvizur gjuhën në gojë dhe të shani ata që janë më të mirë se ju.

Kjo është diçka që ju nuk e kuptoni dhe silleni në një mënyrë të tillë që nuk përshtatet me gjendjen tuaj, si ata që rrinë pa bërë asgjë në cirk apo në teatër dhe nuk e dinë ende se, ndërkohë, shtëpia e tyre është në zi.

Kurse unë, që shikoj nga lart, shoh se sa shtrëngata kërcënojnë të përplasen nga një çast në tjetrin mbi ju me breshëri ose, tashmë kaq praņë, janë duke ju marrë me vete juve dhe pasuritë tuaja. E jo pas pak, por tani, edhe pse ju nuk e kuptoni, një vorbull është duke përfshirë shpirtrat tuaja, të cilët megjithëse mundohen të shpëtojnë, prapë nuk heqin dorë nga dëshirat e tyre dhe herë ngrihen në ajër e herë fundosen në humnerë.