Për ngushëllimin

Shpesh, nëna ime e mrekullueshme, kam ndier dëshirën për të të ngushëlluar dhe shpesh jam tërhequr. Kishte shumë arsye që më shtynin ta bëja: para së gjithash, më dukej sikur do të lirohesha nga çdo shqetësim, nëse do të kisha mundur, në mos t'i mbysja lotët, të paktën t'i thaja ato; pastaj, e kuptoja se do të kisha më shumë forcë për të dhënë zemër ty, nëse do ta merrja veten unë i pari. Prandaj, duke mbajrur njërën dorë mbi plagën time, mundohesha me çdo mënyrë që të arrija deri te ju për t'iu shëruar plagët.

Por kishte arsye të tjera që e vononin qëllimin tim. E dija se nuk mund ta mposhtja dhimbjen tënde kur ishte ende në hapat e parë, pa rrezikuar që fjalët e mia për të të ngushëlluar ta acaronin më tej atë; në të vërtetë, edhe gjatë sëmundjeve, nuk ka asgjë më të rrezikshme se ilaçi i dhënë para kohe. Kështu prisja që dhimbja të kalonte vetë e, pasi, me kalimin e kohës, të ishte fashitur aq sa të duronte mjekimet, të më lejonte që ta prekja dhe të merresha me të. Nga ana tjetër, edhe pse kisha shfletuar të gjitha veprat e shkrimtarëve më të njohur për të përmbajtur e fashitur dhimbjet, nuk gjeja dot shembullin e askujt që t’i kishte ngushëlluar prindërit për një dhimbje që e kishte pikëlluar edhe atë vetë. Pra, stepesha
përpara diçkaje që askush nuk e kishte bërë më parë, dhe kisha frikë se, në vend që të të ngushëlloja, ngacmoja plagën.

Pastaj, a nuk duheshin gjetur fjalë të reja, e jo një stil i rëndomtë dhe i zakonshëm, për atë që, duhej të ngrinte kokën pikërisht në mes të flakadanit? Po kur dhimbja e kalon
kufirin, patjetër që na e heq kënaqësinë e fjalës, sepse shpesh na heq edhe zërin.

Unë, sidoqoftë, do të provoj, jo për të patur besim në zotësitë e mia intelektuale, por sepse ngushëllimi më i mirë është vetë ngushëlluesi. E ti, që nuk më kundërshton asnjëherë, shpresoj të mos më kundërshtosh as kësaj here dhe të më lejosh t’i vë një kufi keqardhjes tënde.

Nuk e vë në dyshim se, për ty, unë jam më i fortë se dhimbja jote, megjithëse për atë që vuan nuk ka asgjë më të fortë se dhimbja. Prandaj, nuk do të ndeshem menjëherë me të. Fillimisht, do t'i shkoj pas dhe do t'i jap shkas për t'u gjallëruar: dua të nxjerr në shesh plagët dhe të hap përsëri ato që janë mbyllur tashmë.

Dikush do të thotë: "Ç'ngushëllim është ky, të sjellësh ndër mend dhimbjet e harruara dhe ta vësh shpirtin përballë gjithë shqetësimeve të tij, kur ai mezi e duron edhe vetëm një të tillë?". Por, le ta marrë vesh ky njeri se, sëmundjet kur janë aq të rrezikshme sa keqësohen edhe pse merren ilaçe, shpesh mjekohen me ilaçe të ngjashme me ato që shkaktojnë sëmundjen. Prandaj, unë do të mbledh të gjitha hidhërimet e saj, të gjitha vajtimet: kjo do të thotë ta mjekosh dhimbjen me një kurë jo të lehtë, por të përdorësh zjarrin dlhe hekurin. Ç'do të përfitoj nga kjo? Që shpirtit, i cili ia ka dalë mbanë të përballojë shumë fatkeqësi, do t'i vijë zor të mos përballojë një plagë të vetme në një trup të mbuluar nga shenjat e plagëve.

Pra, le të qajnë sa të duan e le të ankohen shpirtrat e dobët të atyre që janë plogështuar nga lumturia e tepërt dhe lëshohen sapo përballen me pengesën më të vogël; ndërsa ata që i kanë kaluar vitet mes fatkeqësive do të dijnë të durojnë me vendosmëri burrërore dhe me qetësi edhe goditjet më të rënda. Vuajtja e vazıdueshme ka vetëm një të mirë: i bën më të fortë ata që i godet gjithnjë.

Fati nuk të ka lenë asnjëherë rehat nga zitë e rënda; as ditën që erdhe në jetë: humbe nënën sapo linde, madje ndërsa po lindje, e mbete, si të thuash, në dorë të fatit. Të rriti një njerkë të cilën ti, me respektin dhe dashurinë e madhe që vetëm një bijë nëne mund të ketë, e detyrove të ishte nëna jote: fundja, edhe një njerkë e mirë kushton shumë. Kishe një xhaxha të cilin e doje shumë, një njeri i shkëlqyer dhe shumë i guximshëm, të cilin e humbe ndërsa po e prisje që të vinte te ty e, meqë fati i zi kishte frikë se mos nuk tregohej shumë mizor me ty duke i larguar shumë goditjet nga njëra tjetra, brenda tridhjetë ditësh varrose burrin tënd të dashur me të cilin kishe tre fëmijë.

Ndërsa vajtoje, të lajmëruan për zinë e re, pikërisht atëherë kur fëmijët e tu ishin larg, fatkeqësitë në atë kohë sikur të ishin mbledhur me dashje, që të mos kishe mundësi ta mbështesje asgjëkund dhimbjen
tënde. Nuk po flas për rreziqet e shumta, për frikën e madhe, sepse ti ia dole mbanë sulmeve të tyre të vazhdueshme. Tani, në po atë gji familjar prej të cilit kishe përcjellë tre nipër, ti mblodhe kockat e tyre. Njëzet ditë pasi varrose tim bir, i cili vdiq mes krahëve dhe puthjeve të tua, të erdhi lajmi se të kishin larguar edhe prej meje. Vetëm kjo të mungonte tani: të qaje të gjallët.

E pranoj: kjo e fundit është plaga më e rëndë që ka goditur trupin tënd. Nuk të ka gërvishtur lëkurën, por të ka çarë zemrën dhe shpirtin. Rekrutët ulërijnë pse janë plagosur fare pak dhe i kanë frikë duart e mjekëve më shumë se shpatat e armiqve, kurse veteranët, edhe pse janë shpuar tejpërtej, lejojnë që t'i mjekojnë me qetësi dhe pa bërë zë: kështu duhet të lejosh edhe ti që të të mjekoj unë.

Lëri mënjanë ankimet, ulërimat dhe të gjitha
sjelljet e tjera me të cilat e nxjerrin në pah dhimbjen gratë. Kanë qenë të kota të gjitha fatkeqësitë nëse ende nuk ke mësuar të jesh fatkeq.

Mos ndoshta duket se nuk kam qenë shumë
i kujdesshëm ndaj teje? Nuk të fsheha asnjë nga fatkeqësitë që të kanë ndodhur, por t’i vura të gjitha përpara. E bëra këtë me shumë guxim sepse vendosa që ta shpartalloj dhimjen tënde, jo ta kufizoj atë. Dhe besoj se do ta shpartalloj, nëse do të tregoj, para së gjithash, se asgjë nga ato që më ka ndodhur nuk mund të më mërzisë as mua e as të afërmit e mi; pastaj, kur të flas për ty do të them se edhe fati yt, i cili varet plotësisht nga i imi, nuk është i padurueshëm.

Do të filloj, para së gjithash, me atë që dëshiron të dëgjojë dhembshuria jote, pra që unë jam mirë. Nëse do të kem mundësi, do të tregoj se unë mund t'i duroj ato gjëra që ti mendon se më kanë rrënuar. E, nëse nuk do të bind dot, të paktën do jem më i qetë me veten se do jem i lumtur edhe pse ndodhem në rrethana që, zakonisht, të mërzisin.

Mos u beso të tjerëve për gjëra që kanë të bëjnë me mua: e po të siguroj unë vetë që nuk jam i mërzitur, që të mos shqetësohesh nga zëra të pabazuara. Po të shtoj, që të jesh më e qetë, se nuk ka asnjë mundësi që unë të mërzitem.

Ne kemi lindur për të qenë të prirur të jemi të lumtur, nëse nuk e braktisim lumturinë. Natyra ka vepruar në mënyrë të tillë që të mos kishim nevojë për shumë gjëra për të qenë të lumtur: secili është në gjendje të jetë i lumtur vetë. Rrethanat e jashtme nuk janë shumë të rëndësishme dhe nuk ndikojnë shumë as për të qenë i lumtur e as për të qenë i mërzitur: fati i mirë nuk e lartëson njeriun e ditur dhe fati i keq nuk e ligështon atë. Ai, në të vërtetë, është munduar që t'i besojë gjithmonë vetëm vetvetes dhe ta kërkojë te vetja çdo gëzim.

Po atëherë? Mos do të them se jam njeri i ditur? As që më shkon ndër mend. Sepse sikur ta quaja veten të tillë, jo vetëm do mohoja se jam i mërzitur, por do pohoja se jam njeriu më me fat dhe se kam arritur të jem shumë pranë Zotit. Sidoqoftë, e lashë veten në dorë të njerëzve të ditur dhe kjo gjë mjafton për të lehtësuar çdo hidhërim e, duke mos qenë ende në gjendje ta ndihmoja vetveten, u strehova në fushat e atyre që dinë të mbrojnë veten dhe të dashurit e tyre.

Ata më urdhëruan të hap sytë gjithmonë, njësoj si të isha në një vendrojë, e të parashikoja të gjitha lëvizjet dhe sulmet e fatit para se të më binin përsipër. Fati është i vështirë vetëm për ata që i prek papritur, kurse ai që ka qenë gjithmonë në pritje të tij e ka të lehtë ta durojë. Kështu, sulmi i armiqve përfshin ata që kapen në befasi, kurse ata që janë përgatitur para kohe për luftë, që janë pajisur mirë dhe janë vënë në pozicion, e përballojnë më lehtë sulmin e parë, që është edhe më i vrullshmi.

Unë nuk i kam zënë besë asnjëherë fatit, as atëherë kur dukej sikur ishte i qetë. Të gjitha ato të mira që m'i kishte dhënë me mirëdashje: paratë, pozitën, ndikimin, unë i mbajta në mënyrë të tillë që ai mund t'i merrte përsëri, pa më turbulluar. I kam ndenjur gjithmmonë larg atyre të mirave: prandaj ajo i mori përsëri, nuk m'i rrëmbeu. Fati i keq shkatërron vetëm atë që gënjehet nga fati i mirë.

Ata që i kanë dëshiruar dhuntitë e natyrës si të mira vetjake dhe të përjetshme, ata që duan të jenë të adhuruar pikërisht për ato dhunti, ligështohen dhe dëshpërohen kur shpirti i tyre i zbrazët dhe i papjekur, i cili nuk e njeh kënaqësinë e vërtetë, ndihet i privuar nga ato kënaqësi të rrema dhe kalimtare. Ndërsa ai që nuk fryn gjoksin në rrethana të gëzueshme, nuk ligështohet në rrethana të këqija, por qëndron i fortë si në njërin rast ashtu edhe në tjetrin, me vendosmërinë e tij të sprovuar, sepse pikërisht te lumturia ka gjetur atë që duhet bërë për t'iu kundërvënë fatit të keq.

Prandaj, nuk kam gjetur asnjë të mirë të vërtetë, tek ato të gjëra që të gjithë i dëshirojnë; e më janë dukur gjithnjë të zbrazëta dhe të ngjyrosura me bojëra që bien në sy dhe të mashtrojnë, por në brendësi nuk kanë asgjë që të përputhet me pamjen e jashtme. Tani në ato gjëra që quhen të këqija, nuk gjej asgjë kaq të tmerrshme dhe të padurueshme siç na frikëson besimi popullor. Vetë fjala, për shkak të njëfarë bindjeje dhe miratimi të përgjithshëm, tingëllon shumë e padëshirueshme dhe godet ata që e dëgjojnë atë si diçka të urryer dhe ogurzezë: kështu e ka vendosur populli, por njerëzit e ditur, në përgjithësi, nuk ua venë veshin fjalëve të popullit.

Letër e djalit për nënën 

Nëna ime, po të rishkruaj përsëri në këtë kohë që po më dhurohet.

Meqënse nuk ke asnjë arsye që të shkrihesh në vaj, o nënë e dashur, atëherë je e nxitur nga arsye vetjake për ta bërë këtë. E këto arsye janë dy: o të shqetëson fakti se të duket sikur ke humbur një mbështetje, ose të djeg malli.

Arsyen e parë duhet vetëm ta përmend kalimthi, sepse e njoh mirë shpirtin tënd, që prej njerëzve të zemrës nuk do gjë tjetër veç vetë njerëzit. Çështja është tek ato nëna që e shpërdorojnë punën e fëmijëve të tyre me një mospërmbajtje femërore; këto nëna, meqenëse grave nuk u lejohet nga natyra të merren me punë mashkullore, synojnë t'i arrijnë ato nëpërmjet fëmijëve. U harxhojnë pasuritë atyre dhe përpiqen t'i zotërojnë ato; i lodhin fëmijët duke u bërë të tjerëve dhurata bujare me elokuencën e tyre.

Ti, me të mirat e fëmijëve të tu je kënaqur shumë, por i ke përdorur shumë pak ato; ti, bujarisë sonë i ke vënë gjithmonë një kufi, ndërsa tëndes jo; ti, bijë nëne, fëmijëve u ke dhënë, nuk u ke marrë; ti, pasuritë tona i ke

administruar në mënyrë të tillë që je munduar për to sikur të ishin të tuat e i ke ndenjur larg sikur të ishin të të tjerëve; autoritetin tonë e ke përdorur me kursim, sikur po përdorje gjëra që nuk ishin të tuat, dhe asgjë nga punët që bënim nuk të përkiste ty, përveç kënaqësisë dhe mundit. Dashuria jote nuk pati asnjëherë si qëllim përdorimin e të mirave tona. Prandaj, nga djali, prej të cilit të kanë larguar, nuk është e

mundur që ti të ndiesh mungesën e diçkaje që, kur ai ishte shëndoshë e mirë, nuk e gjykove asnjëherë si diçka që të përkiste.

Ngushëllimin tim duhet ta drejtoj atje ku lind vrulli i vërtetë i dhimbjes amënore: "Ja pra, mua më mungon ai përqafimi i djalit tim të dashur, nuk kam mundësi të kënaqem as duke e parë e as duke e dëgjuar atë! Ku është ai, që sapo e shikoj fytyra ime e ngrysur çelet, ku është ai, për të cilin shqetësohem aq shumë? Ku janë bisedat e tija me të cilat nuk ngopesha kurrë? Ku janë librat e tij, te të cilët ndërhyja me më shumë kënaqësi se ç'do të bënte një grua dhe me më shumë dashuri se ç'do të bëntë një nënë?

Ku është ai takim? Ku është buzëqeshja, gjithnjë fëmijërore që bënte sapo shikonte nënën?".

Këtyre keqardhjeve shtoju edhe vendet e gëzuara dhe të dashura ku kemi qenë e, siç ndodh zakonisht, shenjat e dukshme të çasteve që sapo kishim kaluar bashkë, janë shumë të forta për të ngashëruar shpirtrat. Në të vërtetë, fati u tregua i ashpër me ty edhe për faktin se vetëm dy ditë para se të më goditnin, ti u nise pa merak dhe nuk mendoje se mund të ndodhte një gjë e tillë.

Largësia na kishte ndarë në kohën e duhur dhe për këtë vuajtje të kishte përgatitur mungesa e disa viteve, por ti u ktheve, jo për t'u gëzuar me tët bir, por se nuk doje që të mësoheshe me mallin, Nëse nuk do të ishe kthyer pranë meje, do ta kishe patur më të lehtë për të duruar këtë gjë pikërisht sepse largësia do ta kishte zbutur mallin; nëse nuk

do të ishe nisur, të paktën do të ishe kënaqur duke e parë tët bir dy ditë më shumë: por tani fati mizor ka vendosur që ti të mos e përjetosh nga afër atë që më ndodhi dhe të mos mësohesh dot me mungesën time.

Sa më të ashpra të jenë këto mërzitje, aq më i madh duhet të jetë virtyti që duhet të të ndihmojë për të qenë e fortë dhe ashtu siç ndodh me një armik që e njeh dhe e ke mundur shpesh, duhet ta mundësh edhe këtë dhimbje. Ky gjak nuk rrjedh nga trupi

yt i pacenuar: ty të lënduan në plagë.

Mos përdor shfajësimin se je grua; gruaja

ka të drejta të tepruara mbi lotët, por jo të pakufizuara. Prandaj, të parët tanë u lanë një hapësirë kohe prej dhjetë muajsh atyre që qanin burrat e vdekur, që të arrinin në një

marrëveshje me ngulmin e ngashërimit femëror duke vënë një ligj shteti. Ata nuk i ndaluan zitë, por u vunë një kufi atyre. Në të vërtetë, të biesh në një dhimbje të pakulishme, kur ke humbur një nga njerëzit më të dashur, do të thotë të gabosh duke e lëshuar veten, të mos lejosh askënd që të të ndihmojë, është një ashpërsi çnjerëzore: masa e duhur e dashurisë dhe arsyes është ta jetosh kujtimin e hidhur dhe ta mbytësh atë.

Mos shiko disa gra, të cilat pamjen e pikëlluar e marrin një herë e përgjithmonë dhe vetëm vdekja ua heq atë (unë njoh disa që vishen me zi nga vdekja e djemve dhe nuk e heqin kurrë atë): ty të shkon më shumë për shtat mënyra jote e jetesës, e cila ka qenë që në fillim shumë e guximshme. Nuk është e mundur që shfajësimi i të qënit grua t'i përkasë asaj që nuk pati asnjë të metë femërore.

Paturpësia, kjo e metë parësore e kohës sonë, nuk të përket ty, siç ndodh me shumicën e njerëzve; ty nuk të kanë ndryshuar as xhevahirët e as perlat; pasuria në sytë e tu nuk shkëlqen si e mira më e madhe e racës njerëzore. Te ti, rreptësia e një familjeje të vjetër dhe të ashpër, nuk ndikoi për keq, nuk të nxori nga rruga e drejtë, siç do të kishte ndodhur edhe me vajzat më të mira. Nuk të erdhi asnjëherë turp nga shtatzania, ti sikur e ndieje veten në faj nga koha që kalonte; nuk u solle si të tjerat, që kërkojnë të jenë të bukura me çdo kusht, ti nuk e fshehe barkun e fryrë sikur të ishte një peshë e pahijshme, nuk i mbyte në bark shpresat për të patur një fëmijë.

Nuk e ndote fytyrën me ngjyra e lajlelule të tjera; nuk të pëlqeu asnjëherë ai fustan që nuk kishte asgjë për të zhveshur e hiqje nga trupi: për ty e vetmja stoli ishte bukuria natyrale dhe e paqortueshme në asnjë kohë, zbukurimi më i madh ishte thjeshtësia.

Prandaj, që të vazhdosh ta mbash fort pas teje dhimbjen, nuk mund të shfajësohesh duke thënë se je grua, fakt ky nga i cili të kanë ndarë cilësitë e tua: duhet t'u qëndrosh larg lotëve femërorë po aq sa duhet t'u qëndrosh larg të metave, Tek e fundit, as gratë nuk do të lejojnë që të kalbesh në plagën tënde, por menjëherë pasi të kesh qarë aq sa duhet, do të ndihmojnë që ta kesh më të lehtë për ta marrë veten, nëse do të shikosh ato gra, vlera e të cilave ndodhet te njerëzit e mëdhenj, gjë kjo që e kanë vënë re të gjithë.

Po të tregoj disa shembuj nga historia: 

Kornelia, pati dymbëdhjetë fëmijë, por fati ia pakësoi në dy: nëse do të llogaritësh zitë e Kornelias, ajo humbi dhjetë fëmijë, nëse do të nxjerrësh në pah rëndësinë e tyre, ajo kishte humbur shumë njerëz nga fisi i saj. Atyre që ndodheshin pranë saj dhe qanin e mallkonin fatin e saj, ua ndaloi t'ia vënë fajin

po atij fati që i dha fëmijët e saj, Grakët. Nga kjo grua lindi një djalë që tha në kuvend: "Ti guxon të flasësh keq për time më, për atë që më solli në jetë?". Më duket shumë më e guximshme ajo që tha e ëma: i biri vlerësoi ditën e lindjes së Grakëve, e ëma vlerësoi edhe vdekjen.

Rutilia ndoqi djalin e saj, Kotën, në mërgim: ishte kaq i lidhur me të sa më mirë të duronte mërgimin sesa mallin. Në vendlindje u kthye bashkë me djalin e saj. Këtë djalë, që tashmë ishte kthyer dhe ishte në kulmin e karrierës politike, e humbi me po atë shpirt të guximshëm që e kishte ndjekur në mërgim, dhe pas varrimit të të birit, askush nuk i vuri re lotët e saj. Kur i biri

iku në mërgim, ajo nxori në pah virtytet e saj, kur ai vdiq, tregoi përvojën e jetës. Në të vërtetë, asaj nuk ia hoqi askush dashurinë që kishte për të birin dhe nuk pati asgjë që ta

detyronte të mbante zi më kot dhe pa kuptim. Në radhën e këtyre grave dua të të rendis; ti ke ndjekur gjithmonë mënyrën e tyre të jetesës, prandaj do bësh mirë të ndjekësh shembullin e tyre edhe për të ndalur dhe mbytur dhimbjen.

E di fare mirë se kjo gjë nuk varet nga ne dhe asnjë vuajtje shpirtërore nuk mund të nënshtrohet, aq më tepër pastaj ajo që lind nga dhimbja: ajo është kryelartë dhe nuk i duron dot ilaçet. Ne ndonjëherë duam ta mposhtim dhimbjen dhe t'i gllabërojmë rënkimet, po prapëseprapë, lotët rrëshqasin mbi fytyrën që përpiqet të fshehë atë që ndien; nganjëherë, mundohemi ta humbasim mendjen me shfaqjet ose me gladiatorët, por poshtë asaj dhimbjeje, pikërisht gjatë atyre shfaqjeve me të cilat duam të humbasim mendjen, fshhihet një ngjyrim i lehtë malli.

Prandaj është më mirë ta mposhtim atë sesa ta gënjejmë: dhimbja që gënjehet dhe largohet nga mendja me kënaqësira e gjëra të tilla, mëkëmbet dhe pikërisht te pushimi merr hov për t’u bërë më e fortë; ndërsa, çdo dhimbje që i është dorëzuar arsyes, është varrosur një herë e mirë. Prandaj nuk kam ndër mend të të tregoj ato rrugëdalje që kanë përdorur shumë njerëz: ti, ose ndërmerr

një udhëtim të gjatë, ose gëzohu me një udhëtim të këndshëm. Ti i kushton shumë kohë punës së kujdesshme të llogarive të arkës, administrimit të pasurisë, në mënyrë që të kesh gjithmonë me se të merresh. E gjithë kjo është e dobishme për një kohë të shkurtër, pastaj jo vetëm që nuk e kalon dhimbjen, por përzihesh me të. Kurse unë dëshiroj që dhimbja jote të marrë fund, jo të gënjehet.

Prandaj të drejtoj për nga ajo rrugë ku mund të strehohen të gjithë ata që përpiqen t'i shpëtojnë fatit: te leximi i librave, i denjë për një njeri të lirë, ai do të shërojë çdo plagë që ke, do të ta heq çfarëdolloj mërzie. Me këtë duhet të merresh tani, edhe nëse nuk je mësuar të merresh me të; ti nuk i përqafove të gjitha pikëpamjet e kulturës letrare, sepse nuk ta lejoi rreptësia e vjetër e tim eti, megjithatë i preke ato.

Ah sikur im atë, bashkëshorti më i mirë në botë, të mos ishte kaq shumë i lidhur me zakonet e të parëve të tij dhe të kishte dashur që ti të kishe një kulturë të gjerë me rregullat filozofike, e jo t'i njihte përciptazi ato! Ti tani nuk duhet të nxehesh me fatin, por ta pranosh atë. Ai të ndaloi që të jepeshe pas studimeve, për shkak të atyre grave, që marrin kulturë letrare për luks e jo për të patur njohuri në këtë fushë. Mendja jote e etur të lejoi të thithje mjaft njohuri, edhe pse nuk i përkushtove shumë kohë studimit. Ti hodhe themelet e të gjitha njohurive. Tani kthehu përsëri tek ato njohuri: do të të mbrojnë fare mirë.

Ato do të të nguslhëllojnë, do të të gëzojnë; nëse këto njohuri kanë hyrë ndershmërisht në shpirtin tënd, aty nuk do të hyjë kurrë më dhimbja, nuk do të hyjë kurrë më shqetësimi, nuk do të hyjë kurrë më turbullimi për një hidhërim të kotë. Shpirti yt nuk do të jetë i hapur për asnjë nga këto ankthe: përsa i përket të metave të tjera, ai është e mbyllur me kohë për to.

Jam i bindur se këto janë mënyrat më të mira për t'u mbrojtur dhe janë të vetmet që mund të të largojnë nga fati i keq. Por, meqënëse ke nevojë për t'u mbështetur gjetkë, derisa të arrish tek ai port ku të çojnë

studimet, dua të të tregoj me çfarë mund të ngushëllohesh tani për tani.

Shiko vëllezërit e mi: nuk është e drejtë që ti

të zemërohesh me fatin përderisa ata janë mirë. Të dy ata, çdokush për cilësitë e veta, mund të të japin arsye për t'u gëzuar: njëri, me vendosmërinë e tij, arriti të kishte një punë të rëndësishme në shtet, tjetri, me urtësi, e përçmoi atë punë. Ji e kënaqur me pushtetin e të parit, me jetën e qetë të të dytit dhe me dashurinë që të japin që të dy. Unë i njoh ndjenjat e vëllezërve të mi: njëri i kushton rëndësi pozitës shoqërore për të të dhënë shkëlqim, tjetri bën një jetë të qetë që të ketë më shumë kohë për ta kushtuar ty.

Fati i ka pajisur shumë mirë fëmijët e tu për të të ndihmuar: ke mundësi të mbrohesh me pushtetin e njërit dhe të gëzohesh me jetën e qetë të tjetrit. Ata bëjnë garë kush e kush të kujdeset për ty dhe keqardhja që ke për njërin do të shpërblehet me dashurinë e dy të

tjerëve. Të siguroj që nuk do të të mungojë asgjë, përveç numrit.

Shiko pastaj nipërit e tu: Marko është një fëmijë kaq i këndshëm saqë në prani të tij nuk mund të vazhdosh të jesh e mërzitur. Nuk ka një dhimbje, kaq të madhe dhe te freskët që na turbullon shpitin, që ai të mos e lehtësojë me ledhatimet e tij.

A ka lotë që të mos i thajë e qeshura e tij? A ka shpirt të ngrysur nga ankthi që të mos e qetësojë gjallëria e tij? Kush mund të rrijë pa qeshur me gazin e tij? Kush është ai që, sado i dhënë pas mendimeve të tij, nuk do të joshet dhe ta heqë mendjen nga llafazanëria e tij e palodhur?

Unë lutem që ky fëmijë të mbijetojë. Lutem që gjithë egërsia e fatit të shfryhet tek unë, që gjithë dhimbja e nënës dhe e gjyshes sime të kalojë tek unë dhe që pjesa tjetër e familjes të gëzojë shëndet të plotë. Nuk ankohem për humbjen e tim biri, as për gjendjen në të cilën ndodhem, nëse duke u sakrifikuar mund të ndal dhimbjet e tjera për familjen time.

Përqafoje fort Novatilën, e cila së shpejti do të të dhurojë stërnipër: unë isha lidhur kaq shumë me të, e ndieja kaq pranë, saqë tani që më humbi mund të duket si jetime edhe pse e ka gjallë të atin. Pra, duaje atë edhe për mua. Nuk ka shumë kohë që fati e ndau nga e ëma. Dashuria jote mund ta ndihmojë që të mos vuajë, edhe pse do ta ndiejë patjetër dhimjen për humbjen e nënës.

Edukoje, ndihmoje të rritet: mësimet e marra në moshë të hershme rrënjosen më thellë.

Ajo le të mësohet me këshillat e tua, le të mësojë të të bindet, ti do t'i japësh shumë asaj, edhe pse nuk do t'i japësh gjë tjetër veç shembullit tënd. Ndërkaq, kjo detyrë me kaq shumë përgjegjësi do të vlejë si rrugëdalje: sepse një shpirt i prekur kaq thellë nuk mund ta heqë mendjen nga dhimbja veçse duke arsyetuar, ose duke u marrë me diçka të hijshme.

Përveç ngushëllimeve të tjera dua të të kujtoj edhe babanë tënd, nëse ai nuk ndodhet larg. Tani, mos mendo për dashurinë që ke ti për të, por për atë që ka ai për ty: do ta kuptosh se është më e drejtë që ti të jesh e fortë për të sesa ta mundosh veten për mua. Sa herë që dhimbja të jetë e papërmbajtur dhe të përpiqet që të tërheqë pas vetes, ti mendo për babanë tënd. I ke dhënë atij shumë nipër e stërnipër, kështu që vëmendja e tij nuk është më e përqendruar vetëm te ti. Megjithatë, që ai ta mbyllë jetën i lumtur, kjo gjë varet nga ti. Derisa ai të jetojë nuk është e drejtë që ti të ankohesh se je gjallë.

Nënë, tani më duhet ta mbyll këtë letër duke shpresuar të më jepet mundësia të të shkruaj përsëri sepse ka ngelur dhe pak kohë që do më jepet mundësia të të shkruaj. 

Unë deri tani nuk të kam folur për ngushëllimin tënd më të madh, motrën tënde, ajo zemër që të ka qëndruar aq besnike, që i përjeton njësoj si ti shqetësimet e tua, ai shpirt i madh sa shpirti i nënës. Ti i përzjeve lotët e tu me lotët e saj e, në krahët e saj, u ktheve përsëri të jetoje.

Ajo është kujdesur gjithmonë për ndjenjat e tua, por, kur bëhet fjalë për mua, ajo nuk hidhërohet vetëm për ty. Ajo më mbante në krahë kur erdha në Romë; u shërova pas një sëmundjeje të gjatë, për shkak të kujdesit të saj të dashur dhe të dhimbsur; ajo përdori gjithë pushtetin që kishte për të më gjetur vendin e punës duke e lënë mënjanë druajtjen pikërisht sepse më donte shumë, ajo që nuk ka guxim as të apo të përshëndesë dikë me zë të lartë. Asgjë nuk e ndali që për mua arrinte deri aty sa të bëhej ngatërrestare: as jeta e veçuar që bënte, as vetëpërmbajtja, që mes gjithë asaj
paturpësie femërore duket si harbutëri, as dëshira për qetësi e as natyra e saj e mbyllur.

Kỵ, pra, nënë e dashur, është ngushëllimi që do të bëjë të ndihesh më mirë; qëndroji pranë asaj sa më shumë që të mundesh, mbaje fort në krahët e tu. Kush vuan e ka zakon të largohet nga njerëzit që do më shumë, për të lënë të lirë dhimbjen, por ti shko tek ajo, cilatdo qofshin qëllimet e tua; edhe nëse dëshiron të ngulmosh në këtë sjellje tënden, edhe nëse dëshiron të heqësh dorë prej saj, ajo do dijë të të lirojë nga dhimbja që ke, ose do ta ndajë atë me ty.

Por, nëse e njoh mirë përvojën e kësaj gruaje të mrekullueshme, ajo nuk do të të lërë të humbasësh në një dhimbje të padobishme dhe do të të tregojë shembullin e saj, të cilin unë e kam parë vetë. Ajo humbi bashkëshortin e saj të dashur gjatë një udhëtimi në det, një nga xhaxlhallarët e mi, me të cilin ishte martuar kur ishte ende shumë e re. Megjithatë, e duroi në të njëjtën kohë edhe dhimbjen edhe frikën e, pasi kaloi
shtrëngata, arriti ta nxirrte në tokë trupin e tij të pajetë.

Disa gra kanë bërë shumë veprime të shkëlqyera, por që kanë mbetur në errësirë! Sikur ajo të kishte jetuar në një kohë të shkuar, atëherë kur virtyti adhurohej pa paragjykime, me cilen mendje të shquar do ta kishim krahasuar këtë bashkëshorte harroi dobësinë e saj, harroi frikën që deti u sjell edhe më sypatremburve dhe vuri në rrezik jetën e saj për të nxjerrë në tokë kufomën e të shoqit e, ndërsa mendonte për varrimin e tij, nuk i trembej të sajit! E përmendin të gjithë poetët atë që donte të sakrifikohej në vend të të shoqit, por është akoma më e mahnitshine të rrezikosh jetën për të patur një varr për bashkëshortin. Është më e madhe ajo dashuri që, duke rrezikuar njësoj si bashkëshorti, nxjerr një përfitim më të vogël.

Pas kësaj, askush nuk do të habitet për faktin se gjatë gjashtëmbëdhjetë viteve që i shoqi qëndroi në Egjipt, ajo nuk u duk asnjëherë në publik, nuk priti në shtëpi asnjë banor të krahinës, nuk i kërkoi kurrë asgjë të shoqit dhe nuk lejoi që t'i kërkohej asgjë. Kështu, ajo krahinë llafazane, që nuk bënte gjë tjetër veçse u nxirrte nam të keq guvernatorëve të saj, në të cilën, edhe ata që nuk u njollosën me asnjë faj, nuk i shpëpëtuan dot shpifjeve, e quajti atë një shembull të rrallë virtyti, dhe (gjë kjo shumë e vështirë për atë që pëlqen edhe shakatë me spec) ndali çdo liri të tepruar në të folur. Ajo krahinë, megjithëse nuk ka më shpresa të ketë një grua të tillë, e dëshiron atë edhe sot e kësaj dite. Ishte shumë edhe vetëm ta të lavdonte ajo krahinë për gjashtëmbëdhjetë vjet, jo më pastaj të të linte rehat.

Unë nuk po i tregoj të gjitha këto gjëra për ta lëvduar atë, gjë që do të ishte e kufizuar duke i përmendur kaq shkurt cilësitë e saj, por që ti të kuptosh se ç'shpirt fisnik ka kjo grua, e cila nuk e la veten të mposhtej as nga ambicia, as nga lakmia, të cilat shoqëruan çdo pushtet dhe mjerim, as nga frika e vdekjes, ndërsa anija fundosej, edhe pse e dinte se mund të mbytej, nuk u largua nga kufoma e të shoqit, duke u munduar të kishte një varr për të e jo të shpëtonte veten. Duhet të tregosh se edhe ti je po aq e guximshe sa ajo, mblidhe veten nga dhimbja dhe sillu në mënyrë të tillë që askush të mos kujtojë se je penduar që je nënë.

Por, meqenëse mendimet e tua do të drejtohen gjithnjë tek unë, sado të mundohesh ti, dhe meqë nuk do të mendosh dot shpesh për fëmijët e tjerë, jo se i do ata më pak se mua, por sepse gjuha shkon atje ku dhemb dhëmbi, atëherë më përfytyro kështu: të lumtur dhe të qetë sikur të shkonte gjithçka për së mbari. Dhe në të vërtetë, çdo gjë shkon ashtu siç duhet, meqënëse shpirti, i lirë nga çdo gjë, i përkushtohet veprimtarive që i shkojnë më shumë për shtat dhe kënaqet me lexime jo shumë të lodhshme e, tani, i etur për të vërteta, lartësohet duke soditur natyrën e tij dhe të gjithësisë.

Ai studion fillimisht tokat dhe pozicionin e tyre, pastaj gjendjen e deteve që i rrethojnë ato dhe baticat e zbaticat; më pas vëzhgon hapësirën që ndan tokën nga qielli, plot dukuri të frikshme, hapësirën e turbulluar nga bubullimat, vetëtimat, erërat e forta, rrebeshet e shiut, dëborës dhe breshërit. Pastaj, pasi të ketë zbuluar hapësirat e ulëta, sulet drejt atyre më të larta dhe shijon shfaqjen e mrekullueshme që i dhurojnë gjërat hyjnore; shpirti im, mirënjohës për përjetësinë e tij, përshkon të shkuarën dhe të ardhmen e të gjitha brezave.